જાતકમાલા · શ્લોક 13-32

અથ કદા ચિદ્ અન્યતમો વ્યાધો ધન્વી પૃષ્ઠાવાપી પ્રગાઢાવબદ્ધપરિકરો માલુતાવતાનસંયતાકુલકેશભારભાસુરઃ શ્વાપદાન્ અભિદ્રવંસ્ તં દેશમ્ અભિજગામ ।
ક્રોધારક્તવિલોચનં ગિરિશિલાશ્યામાયતોરઃસ્થલં
વલ્લીકુણ્ડલકાવબદ્ધકપિલવ્યાધૂતકેશાશિવમ્ ।
દૃષ્ટ્વા મૃત્યુમ્ ઇવાપતન્તમ્ અથ તં તદ્ગોચરાઃ પ્રાણિનો
યાતાઃ ક્વાપિ વિલઙ્ઘ્ય કણ્ટકલતાનદ્ધાન્ પ્રપાતાન્ અપિ

અથ સ દુરાત્મા વિફલપ્રયાસતયા સુતરાં ક્રોધાગ્નિના પ્રદીપ્તમાનસઃ સશિરઃપ્રકમ્પં નિશ્વસ્ય ચ પલાશિકયાવગૃહ્ય લલાટપુટપ્રસ્વેદસલિલં તમ્ એવાનુકમ્પમાનં તં વાનરાધિપતિં દદર્શ પાદપૈકદેશાવસ્થિતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ ભૃશતરં ક્રોધવહ્નિના પ્રજજ્વાલ ।
અશક્નુવન્તો બલિનઃ પ્રબાધિતું ખલાઃ સ્વદૌરાત્મ્યવિરૂક્ષદૃષ્ટયઃ ।
અકારણક્રોધવિષાશિવાશિવા ભવન્તિ સાધુષ્વ્ અપકારદારુણાઃ

અથ સ દુરાત્મા ધનુષિ નિશિતં સાયકં સંધાય વેગેન બોધિસત્ત્વમ્ અભિદુદ્રાવ । સ ચ મહાત્મા લોભનીયતરં વપુર્ અવેત્ય મયિ ચ નાસ્યાયં નિર્બન્ધ ઇતિ । શક્તો ઽપિ પ્રત્યવસ્થાતુમ્ અપગતસંરમ્ભમાનસઃ ખગ ઇવ મહતા જવેન તદ્બાણપથમ્ અતિચક્રામ ।
મુષ્ટિપ્રહારેણ સ શૈલશૃઙ્ગં શક્તો ઽપિ સંચૂર્ણયિતું મહાત્મા ।
જાલ્મં તમ્ એવ ત્વ્ અનુકમ્પમાનસ્ તદ્બાણસંપાતપથાદ્ વ્યતીતઃ

સ ચ પુરુષાધમસ્ તીવ્રતરસંરમ્ભમન્યુવેગાકુલીકૃતાશયસ્ તાં બોધિસત્ત્વજનનીં પ્રત્યાકૃષ્ટતીક્ષ્ણબાણાશનિર્ અભિસસાદ ।
અભ્યાસયોગાત્ કઠિનીકૃતાનિ મનાંસ્ય્ અનાર્યૈશ્ ચરિતપ્રસઙ્ગૈઃ ।
પાપક્રિયાયામ્ અવિચાર્ય કાર્યં ચરન્તિ લોકસ્ય નિરઙ્કુશાનિ

અથ બોધિસત્ત્વઃ પુરાયં મે માતરં વ્યાપાદયતીત્ય્ અવિગણિતસ્વપ્રાણાત્યયઃ સસંભ્રમદ્રુતતરગતિર્ અભિગમ્ય તં વ્યાધં સાનુનયપ્રશમમધુરમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ।
તિષ્ઠ તિષ્ઠ મહાસત્ત્વ મા વધીર્ જનનીં મમ ।
કસ્ તવેમાં ગુણો હત્વા વૃદ્ધાં પ્રોષિતલોચનામ્

તવાપિ નૂનમ્ આયુષ્મન્ માતા હૃદયવલ્લભા ।
આત્મસ્નેહાનુમાનેન મા વ્યાત્સીર્ મમ માતરમ્

ફલમૂલજલાહારાં વસન્તીં વિજને વને ।
વ્યાપાદયિતુમ્ અમ્બાં મે સાધોસ્ તવ ન યુજ્યતે

સ્પૃષ્ટદૃષ્ટાપચારે ઽપિ પુરુષાસ્ તુઙ્ગમાનસાઃ ।
પ્રહરન્તિ ન શૌટીરાદ્ દૈન્યોપહતચેતસિ

પુરાતનૈર્ એવ હતાં કર્મભિઃ પરુષૈર્ ઇમામ્ ।
ઘ્નતો નિરપરાધાં તે કથં નોત્પદ્યતે દયા

અપિ ચેદં મૃગેન્દ્રાસૃક્કલઙ્કિતમુખં શરમ્ ।
ન લજ્જસે કથં નામ મુઞ્ચઞ્ છાખામૃગીતનૌ

સ્ફીતાવલેપૌ કરિમસ્તકેષુ ભુજાવ્ ઇમૌ જ્યાકઠિનપ્રકોષ્ઠૌ ।
નિયુજ્યમાનૌ કૃપણાશ્રયેષુ દૌર્ભાગ્યમ્ ઉદ્ભાવયતઃ સ્ફુટં તે

અમુક્તપૂર્વો હરિણાઙ્ગનાસ્વ્ અપ્ય્ અક્ષૂણલક્ષસ્ તવ કઙ્કપત્ત્રઃ ।
શિલીમુખો ઽયં પ્રતિકુઞ્જરીવ નિયુજ્યમાનઃ કપિદુર્ગતાયામ્

અભ્યર્થ્યમાના રિપુણાપિ ધીરા બાષ્પામ્બુવિષ્યન્દિવિલોચનેન ।
ભવન્તિ તત્કાલવિનીયમાનક્રોધોપરાગાધિકરમ્યશોભાઃ

તસ્માદ્ ઉદ્વીક્ષસ્વ પરં ચ લોકમ્ ઇમાં ચ વૃદ્ધામ્ અપરાયણાં ત્વમ્ ।
મા ગા વશં રોષનિશાચરસ્ય લોકદ્વયાનર્થશતાવહસ્ય

એવમ્ અપ્ય્ અસાવ્ ઉચ્યમાનઃ ક્રૌર્યાભ્યાસકઠોરહૃદયપાષાણસ્ તદ્ બોધિસત્ત્વવચનમ્ આકર્ણ્યૈવાવધીરયામ્ આસ ।
પાપપ્રસઙ્ગપરુષીકૃતમાનસેષુ વ્યર્થા ગિરો ગુણિજનાભિહિતા ભવન્તિ ।
વિપ્રસ્રુતા જલધરેભ્ય ઇવામ્બુધારા વજ્રાગ્નિદગ્ધશિખરેષુ મહીરુહેષુ

અથ વાનરેશ્વરસ્ તમ્ અનાર્યકર્માણમ્ અનુનયવિધુરમ્ અવગમ્ય ચિન્તામ્ આપેદે ।
માતર્ય્ અયં યદિ મમ પ્રહરત્ય્ અનાર્યઃ સંપશ્યતો મમ વધઃ સકલઃ સ એવ ।
ત્યક્ત્વા સ્વજીવિતમ્ અતઃ પરિપાલયામિ વૃદ્ધામ્ ઇમાં કુમુદિનીધવલાં ચ કીર્તિમ્

કામં મૃતે મયિ મરિષ્યતિ વિક્લવેયં
હા પુત્રકેતિ કૃપણા કરુણં રુદન્તી ।
યુક્તસ્ તથાપિ મમ પૂર્વતરં વિનાશો
દ્રષ્ટું ગુરુવ્યસનમ્ અસ્તિ ન મે પ્રભુત્વમ્

જાતશ્ ચ નામ ન વિનક્ષ્યતિ વેત્ય્ અયુક્તમ્ ઉત્પાદ એવ નિયમેન નિપાતહેતુઃ ।
તુલ્યે ચ નામ મરણવ્યસનોપતાપે મૃત્યુર્ વરં પરહિતાવહિતાશયસ્ય

તદ્ગર્ભસંધારણસંભૃતસ્ય સ્નેહાનુબદ્ધસ્ય પરિશ્રમસ્ય ।
અસ્યાઃ ક્રમેણૈવ મમાભ્યુપેતો નિર્વેશકાલાતિશયોત્સવો ઽયમ્

દુઃખં તુ નિર્ગારયતીવ ચેતો મમૈકમ્ એવાવિનિવાર્યવીર્યમ્ ।
અમ્બા મૃતં માં યદ્ ઇયં વિદિત્વા દુઃખેન સંત્યક્ષ્યતિ જીવલોકમ્

ભવદુઃખશિલીમુખક્ષતાનામ્ અપિ મતેવ પિતેવ ચ પ્રજાનામ્ ।
અહમ્ એવ પરાયણં પરં સ્યાં ભવદુઃખામ્બુરયપ્રતીરભૂતઃ

યાવદ્ દુઃખાભિભૂતઃ પ્રવિશતિ ન જનો રોગદંષ્ટ્રાકરાલં
કાલાહેર્ આસ્યકોશં સકલજગદનુગ્રાસસંભોગભીમમ્ ।
તાવદ્ દ્વન્દ્વાનુરાગં ત્રિદશપુરપતિશ્રીસુખં પ્રોજ્ઝ્ય રમ્યં
પ્રાણત્યાગાનુરાગં પ્રણયસુખકરં ભૂતભૃત્યૈ કરોમિ

વ્યવસાયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા તસ્યાત્યદ્ભુતકર્મણઃ ।
તદ્વિયોગાભિશઙ્કાર્તા વિચુક્રુશુર્ અથામરાઃ

કૃપાલો દુઃખિતાન્ અસ્માન્ પરિત્યજ્ય ક્વ યાસ્યસિ ।
વિષમસ્થાન્ ઇવ પિતા વત્સલો બાલપુત્રકાન્

સદ્ધર્મસલિલોત્સેકૈર્ વર્ધયન્ પાદપાન્ ઇવ ।
અસ્માન્ અનાગસસ્ ત્યક્ત્વા મા યાસીઃ પ્રિયદર્શન

વિષયાસ્વાદચપલૈર્ હૃતાન્ ઇન્દ્રિયવાજિભીઃ ।
સ્વામિન્ માસ્માન્ પરિત્યાક્ષીઃ પ્રપાતાન્તાનુચારિણઃ

પ્રણામલોલાનતમૌલિબન્ધનાન્ પ્રગાઢશોકોપનિપાતકાતરાન્ ।
અથામરાન્ અશ્રુપરિપ્લુતેક્ષણાન્ સ સાન્ત્વયન્ન્ ઇત્ય્ અવદન્ મરુત્પતિઃ

ન મે ન યુષ્માસ્વ્ અનુરાગપેશલં મનો ન ચાયં સ્વહિતોદયાદરઃ ।
વિકાસિનીનાં વિપદાં મુખે સ્થિતં જગત્ પરિત્રાતુમ્ અયં તુ નિશ્ચયઃ

તદ્ અપ્રમાદઃ ક્રિયતાં સ એવ વો ધ્રુવં સમાર્તાયનતામ્ ઉપેષ્યતિ ।
વિસંવદન્ત્ય્ એવ સમાગમાઃ પ્રિયૈર્ નિપાતરમ્યાઃ પરિણામદારુણાઃ

સ્થિત્વાપિ કાલમ્ અતુલં વિવિધોપભોગસંભોગવિસ્તરસુખૈસ્ ત્રિદશાધિવાસે ।
કર્મક્ષયાદ્ વિનિપતન્તિ સુરાઃ સ્મરન્તઃ સંવર્તકાનિલહતા ઇવ કલ્પવૃક્ષાઃ

મન્દાકિનીમ્ અપિ વિગાહ્ય સહાપ્સરોભિર્ ઉન્નિદ્રહેમકમલોચ્છુરિતોપકણ્ઠામ્ ।
ક્ષારોદકાં જ્વલનદર્ભકુકૂલકૂલાં નિઘ્નાઃ પુનર્ યદિ ચ વૈતરણીં ભજન્તે

કો નામ તેષુ મતિમાન્ સ્વમનો નિદધ્યાદ્ ઉત્ક્ષેપણીયકુસુમાવયવોપમેષુ ।
સ્વર્ગોપભોગજનિતેષુ સુખેષુ યેષામ્ અન્તેષ્વ્ અપાયવડવામુખસંનિવેશઃ

કલ્પદ્રુમોપવનભૂમિષુ નૈકરત્નપ્રોદ્ભાસ્યમાનતતતલ્પશિલાતલાસુ ।
સાકં પ્રિયાભિર્ અનુભૂય સુખાનિ ભૂયસ્ તીક્ષ્ણાસિપત્ત્રવનમધ્યગતા ભવન્તિ

સંભ્રાન્તબાલહરિણેક્ષણચઞ્ચલાનિ વિભ્રાન્તકાલપરિણામકરાણિ બુદ્ધેઃ ।
યદ્ ધીન્દ્રિયાર્થપરિભોગસુખાનિ તસ્માદ્ યત્નં સુરાઃ કુરુત પુણ્યપરિગ્રહાય

એધોભિર્ અગ્નય ઇવ પ્રશમં વ્રજન્તિ કામાગ્નયો ન વિષયૈર્ વિષપાનકલ્પૈઃ ।
તસ્માદ્ ઉપાદ્ધ્વમ્ અનવદ્યસુખાભિરામાં તાથાગતીં પ્રતિપદં વ્યસનોપશાન્ત્યૈ

અનાથાનાં દૈન્યગ્લપિતમનસાં દુઃખાશીવિષ-
ગણોપઘ્રાતાનાં પરશુભિર્ ઇવોત્કૃત્તવપુષામ્ ।
પ્રશાન્ત્યૈ ભૂતાનાં વયમ્ અપિ તિરશ્ચામ્ અનુકૃતિં
કરિષ્યામો મુક્ત્વા સુરભવનસંભોગવસિતામ્

અવિચલપ્રતિબન્ધો દીર્ઘકાલાનુષઙ્ગી
મમ જગદુપકારપ્રાર્થનાસંનિવેશઃ ।
સુચરિતપરિપાકસ્યેતિ દૃષ્ટ્વા પ્રસિદ્ધિં
ન ખલુ કુશલવિઘ્નં કર્તુમ્ અર્હન્તિ સન્તઃ

અતિમાનુષમ્ અપ્ય્ અપાસ્ય ચિત્રં મહિમાનં કૃપયા વિકૃષ્યમાણઃ ।
સ તુ દુઃખકરો ગતૌ તિરશ્ચાં પરમાર્યઃ પ્રતિસંદધે મહાત્મા

કરુણામૃતપેશલાશયાનાં સ્વસુખાસઙ્ગવિવિક્તમાનસાનામ્ ।
પ્રભવા ઇવ કલ્પપાદપાનામ્ ઉદયા લોકહિતાય સજ્જનાનામ્

વિનયાનતરત્નમૌલિરશ્મિચ્છુરિતાસ્ તં ન મરુદ્ગણપ્રણામાઃ ।
મનુજાતિસુખં સમાપતન્તં સ્થિરસત્ત્વં વિનિવર્તયાં બભૂવુઃ