જાતકમાલા · શ્લોક 1-20

1. અજાતશત્રુ
મહાન્તિ પાપાન્ય્ અભિભૂય યસ્માદ્ અજાતશત્રુર્ ગુણવાન્ બભૂવ ।
ઉપેત્ય સદ્ભિઃ સહ સંપ્રયોગમ્ અતો નિષેવ્યા ગુણવન્ત એવ

અહો વિભૂતિર્ ગુણવિસ્તરાણાં ગુણાબ્ધિકૈર્ યત્ સહ સંપ્રયુજ્ય ।
ગુણૈર્ અભૂતૈર્ વિગુણો ઽભ્યુપેતિ ગુણપ્રસિદ્ધિં ગુણભૂષનેષુ

અભૂતસંભાવનયા તયા તુ હતો ઽપ્ય્ અસૌ કાલવશેન ભૂપઃ ।
તુષારદગ્ધદ્રુમવદ્ વસન્તે ગુણપ્રભાવોજ્જ્વલતામ્ ઉપૈતિ

સ્વભાવસંસિદ્ધિર્ ઇયં તથા હિ જનસ્ય સદ્વૃત્તિનિરત્યયસ્ય ।
વિજિહ્મભાવેષ્વ્ અપિ યત્ પ્રયાતિ ગુણપ્રસિદ્ધેઃ ખલુ હેતુભાવમ્

બ્રવીમ્ય્ અતો ઽહં નરકે ઽપિ વાસો વરં સ્ફુરદ્વહ્નિશિખાકરાલે ।
ન ચૈવ સન્મિત્રનિરાકૃતસ્ય સુરેશ્વરાણાં સુખસંપદો ઽપિ

તદ્યથાનુશ્રૂયતે
રાજા કિલાજાતશત્રુર્ વનદ્વિરદવરોપગ્રહનિમિત્તં સ્વનગરાદ્ અભિનિઃસૃત્ય દદર્શ મહાન્તં કુઞ્જરવરં વનાભિમુખમ્ અભિદ્રવન્તમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનસ્ તમ્ એવ હસ્તિનમ્ અનુજગામ । સ ચ દન્તી
સ્મૃત્વા સરાંસિ કમલોત્પલમણ્ડિતાનિ કાદમ્બપક્ષપવનોદ્ધતશીકરાણિ ।
ઉદ્ભિન્નકોમલકસેરુલતાવનાનિ વેગાન્ મહીધરવનાભિમુખો જગામ

ઉત્કણ્ઠિતઃ કિસલયોજ્જ્વલપાદપાનાં વૈડૂર્યનીલહરિતોદ્ગતશાદ્વલાનામ્ ।
ઉદ્ધૂતશીકરકરો દ્વિરદો વનાનાં તૂર્ણં યયૌ પવનનુન્ન ઇવામ્બુગર્ભઃ

અથ સ મહીપતિઃ પવનપટુજવાતિશયતુરગવરાધિરૂઢો દૂરાદ્ અપસૃતબલસહાયો ન ચિરેણ ખદિરબદરબિલ્વેઙ્ગુદાદિકણ્ટકદ્રુમવનગહનાં શરવણકાશકુશવંશજાલજટિલદુઃસંચારપ્રદેશાં જીર્ણશીર્ણવિક્ષિપ્તાસ્થિકઙ્કાલશકલધવલભૂમિભાગાં પ્રતિભયગમ્ભીરશ્વભ્રપ્રપાતસ્થલસ્થાણુવલ્મીકદુર્નિર્ગમપ્રવેશામ્ અટવીં પ્રપેદે । સ ચ ગજાધિપતિસ્ તસ્ય રાજ્ઞો દર્શનમ્ અપજગામ ।
રાજાસૌ વિહતપરાક્રમાવકાશો ગ્રીષ્મોષ્મક્લમશિથિલાકુલપ્રયત્નઃ ।
ભૂરેણુવ્યતિકરધૂસરાગ્રકેશઃ સંમોહં સમુપજગામ સાધ્વસેન

તસ્મિન્ ખડ્ગવિષાણકોટિકષ્ણ – – ⏑ – – ⏑ –
સિંહવ્યાઘ્રવરાહ – ⏑ મહિષવ્યાલાવકીર્ણે વને ।
એકાકી સ નૃપો ભ્રમન્ રવિકરજ્વાલાપ્રતાપાતુરસ્
તૃષ્ણાર્તઃ પદવીં દદર્શ સહસા શૈલેન્દ્રસંપ્રાપિકામ્

તાં ચ મુહૂર્તમ્ અનુગચ્છન્ દદર્શ દૂરાદ્ એવ નીલવિપુલસ્નિગ્ધપલાશનિચિતવિટપતરુવરગહનમ્ અચલસાનુપ્રદેશમ્ । દૃષ્ટ્વા + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + યનઃ(?) પ્રોવાચ ॥
અસ્મિન્ નૂનં પ્રદેશે નવનલિનવનચ્છન્નતોયં સરો વા
ધારા શૈલોદરાદ્ વા પતતિ મણિદલસ્વચ્છશોભા જલસ્ય ।
વૃક્ષાસ્ તત્સંનિકર્ષાદ્ ઉપચિતવિપુલશ્યામશાખાપ્રશાખા
યેનૈતે શૈલમ્ એતં જગદ્ ઇવ સકલં સજ્જનાઃ શોભયન્તિ

દૂરત્વાદ્ અ ⏑ – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ઽ; – – ⏑ – – ⏑ –
– – – ⏑ ⏑ – ⏑ ભારગુરવો જીમૂતપુઞ્જા ઇવ ।
એતે વૃદ્ધિમ્ ઉપાગતાઃ ખલુ પરામ્ આસાદ્ય તોયાશયં
સન્મિત્રં સમુપેત્ય સાધવ ઇવ પ્રધ્વસ્યમાનારયઃ

તદ્ ઇતો ગચ્છામીતિ સંપ્રધાર્યોપેત્ય ચ તં પ્રદેશં સમન્તતો વિલોકયન્ દદર્શાન્યતમસ્મિન્ તરુવરગહનવિવરે + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + કોપહારાભિદર્શને વિપુલશિલાતલાભોગનિષણ્ણકૃતાહારપ્રયોજનમ્ ઉપશમનિભૃતેન્દ્રિયપ્રચારસૌમ્યવપુષં શાક્યભિક્ષું દૃષ્ટ્વા સમાશ્વાસપ્રાપ્તઃ પ્રહ્લાદિત ઇવ વિશ્રાન્ત ઇવ ચ વાજિનમ્ એકાન્તે નિબધ્ય સપ્રશ્રયમઃધુરો + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ક્ત ઇવ ચ વિકચકમલવનરેણુપિઞ્જરસુરભિશિશિરસમીરણેન તં ભિક્ષુમ્ અબ્રવીત્ । ભદન્ત સલિલાશયપ્રદેશમ્ ઉપદેષ્ટુમ્ અર્હતીતિ । તેન ચોપદિષ્ટમ્ । અથ સ રાજા તમ્ ઉપદિષ્ટં સલિલાશયમ્ ઉપગમ્ય વિગતપિપાસાક્લમપરિ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ॥
– – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – મયૂખૈઃ પ્રસ્વેદવારિકણિકાર્દ્રલલાટભિત્તિઃ ।
પીત્વાપિ વારિ કમલોત્પલનાલશીતં તીવ્રક્લમાતુરમના ન ધૃતિં જગામ

અથ સ ભિક્ષુઃ સાન્દ્રકરુણામૃતરસાર્દ્રશીતલેન ચક્ષુષા તં રાજાનમ્ અભિસમીક્ષ્યાબ્રવીત્ । ક્લીબસત્ત્વમ્ ઇવ વ્યા + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + પ્ર વાદો લોકવૃત્તાતિવૃત્તપ્રભાવેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષ્યતે । ન ખલુ સુખોચિતાઃ પરદુઃખાનિ જાનન્તીતિ । નનુ ભદન્તાવૈષિ ॥
દગ્ધાપિ ભૂ રવિકરૈઃ સ્ફુટદીપ્તિમદ્ભિર્ દન્દહ્યતે ગતઘૃણેન દવાનલેન ।
ભર્તુઃ પ્રવાસવિરહે વનિતેવ દુઃખૈસ્ ત – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ – –

– – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ – – ઃ સંતાપિતા રવિકરૈઃ સુતરાં પ્રચણ્ડૈઃ ।
કલ્યાણમિત્રવિકલાસ્ તુ વિચારશૂન્યા રાગાત્મકા ઇવ નરાઃ પ્રમદાવિલાસૈઃ

ઘર્માતુરો ભયમ્ અનાગતમ્ અપ્રધાર્ય ચ્છાયાં સમાશ્રયતિ ભોગિફણસ્ય ભેકઃ ।
આપાતમાત્રસુખ – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – મ્ ઇવ રાજલક્ષ્મીમ્

સંશુષ્કસાલતરુકોટરસંનિલીનો વ્યર્થં વિરૌતિ પરિશુષ્કગલઃ કપોતઃ ।
અજ્ઞાનગહ્વરનિરુદ્ધ ઇવાત્મવાદી બાલઃ પુનર્ભવતૃષાવિષમૂર્છિતાત્મા

એતે ગજા રવિકરોત્કરતાપિતેષુ નૈવ સ્થલેષુ ન જલેષુ ધૃતિં લભન્તે ।
ગ્રામેષુ પુષ્પવિકચેષુ ચ કાનનેષુ પારિપ્લવાલ્પમતયો યતયો યથૈવ

અમ્બ્વ્ એવ (?) પલ્વલજલં ક્ષયમ્ અભ્યુપૈતિ સંશુષ્કશૈવલરજોઽરુણપઙ્કલેશમ્ ।
મન્દાગમસ્ય સદસીવ વિજૃમ્ભમાણં વાક્કૌશલં સ્વમતિશક્તિનિરાકૃતસ્ય

એતે ખગા વનતરૂન્ પરિવર્જયન્તિ સંશીર્ણપર્ણનિચયોર્ધ્વવિશુષ્કશાખાન્ ।
વિસ્મૃત્ય પૂર્વપરિભોગસુખાન્ય્ અનાર્યા વેશ્યા વિલુપ્તધનસારમ્ ઇવાલ્પસત્ત્વમ્

દાવાગ્નિભસ્મપરુષૈઃ પવનૈર્ ઉદસ્તમ્ એતદ્ ભ્રમત્ય્ અવિરતં તરુપર્ણચક્રમ્ ।
ઉત્પીડ્યમાનમ્ અનિશં નિરવગ્રહેણ સંસારચક્રમ્ ઇવ કર્મસમીરણેન

॥ ઇતિ શ્રીસપ્તકુમારિકાવદાનં સમાપ્તમ્ ॥
॥ કૃતિર્ આચાર્યભદન્તગોપદત્તસ્ય ॥
13. સાર્થવાહ
જરત્તૃણાનીવ શરીરકાણ્ય્ અપિ ત્યજન્તિ સન્તો ન ચ લીનમાનસાઃ ।
કૃપાજલક્ષાલિતદેહમત્સરા જગદ્વિપત્તિજ્વલનોપશાન્તયે

તદ્યથાનુશ્રૂયતે ।
બોધિસત્ત્વભૂતઃ કિલ ભગવાન્ સંતોષાભ્યાસાદ્ અપગતભવોપભોગવિશેષાભિલાષઃ સુપરિજ્ઞાતસંસ્કારસ્વભાવત્વાત્ સ્વદેહે ઽપ્ય્ અસ્તમિતસ્નેહાનુબન્ધસ્ તૃષ્ણાદોષપ્રત્યક્ષજ્ઞાનતયા તદભિધેયમાનસો જન્માન્તરાભ્યસ્તવિવિધલાભકુશલત્વાદ્ ઉપાયાન્તરેણાપિ ધનાર્જનસમર્થઃ સમુપચિતપુણ્યસમ્ભારતયા ચાભિપ્રાયમાત્રેણાપિ દ્રવિણવિભૂત્યાકર્ષણપ્રભુઃ પ્રભૂતવિત્તોપકરણો ઽપિ સન્ કેવલમ્ ઉદધિગતજગદ્વ્યસનોપરિત્રાણાયવિઅ સંકેતપ્રચારસાંયાત્રિકપરિવૃતો મહાસમુદ્રમ્ ઉપજગામ ।
અથાવગાઢાઃ પયસાં નિધાનં ગમ્ભીરભીમાયતપઙ્ક્તિરન્ધ્રમ્ ।
વેલાચલોપઘ્નવિશીર્ણફેનસિતાન્તલેખં વણિજઃ ક્રમેણ

તત્કર્મભિર્ વા પરિણામરૌદ્રૈઃ સ્વભાવતો વામ્બુનિધિઃ ક્ષણેન ।
પર્યાદદાનો હૃદયાનિ તેષાં સંવર્તકાલાધિકદારુણો ઽભૂત્

ખરમકરકરાગ્રચ્છિન્નબાલપ્રવાલદ્રુમરસપરિભોગાપાટલાવર્તચક્રમ્ ।
વિયદ્ ઇવ નવસંધ્યારઞ્જિતામ્ભોદજાલં સલિલનિધિમ્ ઉદીક્ષ્ય ત્રાસમૂકાસ્ ત આસન્

વનમ્ ઇવ કુમુદાનાં ધૌતમ્ ઇન્દોર્ મયૂખૈર્ વિષમિતસિતફેનચ્છેદવિન્યાસચિત્રમ્ ।
લવણસલિલરાશિં વીક્ષમાણાઃ સમન્તાન્ ન રતિમ્ ઉપયયુસ્ તે પ્રાણસંદેહકાલે

વિવૃતદશનશઙ્ખધ્વાનવિત્રસ્તમીનો ભુજગભુવનશૃઙ્ગપ્રાન્તભિન્નોર્મિજાલઃ ।
હૃદયમ્ ઉદધિર્ અલ્પસ્થામ તેષાં બિભેદ સ્ફુરિતવિકૃતનક્રાક્રાન્તવિસ્તીર્ણકુક્ષિઃ

અનિલબલવિભક્તૈઃ શૈલતુઙ્ગૈસ્ તરઙ્ગૈર્ નભ ઇવ નિગિરન્તં સાર્કનક્ષત્રચન્દ્રમ્ ।
તમ્ ઉદધિમ્ અવલોક્ય પ્રાણસંદેહદોલાં કૃપણકમનસસ્ તે સર્વ એવાધિરૂઢાઃ

ભુજગમ્ ઇવ વિષાગ્નિચ્છેદમાલાકરાલં શ્વસનવિકચભોગં ક્રુદ્ધમ્ ઉદ્વીક્ષમાણાઃ । લવણજલનિકેતં તં દુરાલોકપારં મરણભયવિષણ્ણાસ્ તે પરં મોહમ્ ઈયુઃ

નિચયમ્ ઇવ ઘનાનાં વારિભારાલસાનાં તિમિરમ્ ઇવ વમન્તં વીચિચૂર્ણપ્રવેગૈઃ ।
જલનિધિમ્ અવગાઢાસ્ તે નિરાક્રન્દભીમં મુષિતવદનશોભા બોધિસત્ત્વં પ્રણેમુઃ

અદૃષ્ટપૂર્વૈર્ અથ તન્નિમિત્તૈર્ ભયંકરૈર્ આકુલિતા વિચિત્રૈઃ ।
ઇત્ય્ ઊચુર્ આગદ્ગદદીનકણ્ઠાસ્ તં બોધિસત્ત્વં સમુદીક્ષમાણાઃ

અયં જનસ્ ત્વત્પ્રતિબદ્ધસર્વપ્રયોજનાશાવિનિવૃત્તચેષ્ટઃ ।
યદ્ અત્ર કૃત્યં ક્રિયતાં તદ્ આશુ પ્રાણાત્યયઃ સંપ્રતિ વર્તતે નઃ

નિરીક્ષમાણસ્ય પુરો જનસ્ તે નિરુદ્યમો મજ્જતિ તોયરાશૌ ।
કાલાતિપાતો ઽત્ર ન યુક્તરૂપઃ પરાક્રમસ્વ સ્વબલેન તસ્માત્

ત્વત્પાદમૂલાનુચરો ન કશ્ ચિત્ સંસ્પૃષ્ટપૂર્વો વ્યસનૈઃ કદા ચિત્ ।
ત્રાયસ્વ તસ્માદ્ વિપદાં મુખેષુ ભ્રમન્તમ્ એનં નરવીર લોકમ્

પિતેવ પુત્રાન્ અનુકમ્પમાનસ્ તન્ નો ભયાન્ મૃત્યુકરોદરસ્થાન્ ।
વિમોચયાસ્માન્ પરમાર્યસત્ત્વ ત્વં નઃ પરિત્રાણમ્ ઉપદ્રવેભ્યઃ

ન દેવતાનામ્ અપિ ભૂમયસ્ તાસ્ તવ પ્રભાવા ન ચરન્તિ યાસુ ।
તદ્ એષ કાલઃ કૃપણાન્ અનાથાન્ અસ્માન્ પરિત્રાતુમ્ અવન્ધ્યશક્તે

મન્યામહે ત્વં સમનુસ્મૃતો ઽપિ ત્રાણં પરં સર્વજગદ્ભયેભ્યઃ ।
પ્રાગ્ એવ સાક્ષાદ્ અભિવીક્ષ્યમાણસ્ તત્ પૌરુષં દર્શય લોકબન્ધો

અમી દંષ્ટ્રાચક્રક્રકચકલિલવ્યાત્તવદના
જિઘાંસન્તિ ક્રૂરાઃ પૃથુવિવરવિસ્તીર્ણજઠરાઃ ।
પુરાસ્માન્ અત્રાણાંસ્ તિમિમકરચક્રા ભયમયાઃ
પરિત્રાયસ્વેમં નિકટવિનિપાતં જનમ્ અતઃ

સ્વપુચ્છવિચ્છિન્નતરઙ્ગસંકલા નિશાતદન્તાન્તવિલગ્નશુક્તયઃ ।
અભિદ્રવન્ત્ય્ આર્ય પુરા તિમિઙ્ગિલા જનાન્ ઇમાંસ્ ત્વચ્ચરણાશ્રિતાન્ અપિ

વિલમ્બિતું નાથ ન યુજ્યતે ઽધુના વિશીર્યતે નૌર્ ઇયમ્ અમ્બુતાડિતા ।
સ્ફુરન્ત્ય્ અમી વીર સમન્તતો ઝષાઃ પ્રમૃષ્ટગુઞ્જાફલરક્તલોચનાઃ

અથ સ મહાત્મા તેન દુર્વિષહેણ પરવ્યસનેનોપતપ્તમાનસઃ સ્વપ્રાણાત્યયમ્ અવિગણય્ય નિષ્પ્રતિકારદારુણાં તાં મહાજનવ્યાપત્તિમ્ અવેત્ય કૃપાપરિગતાત્મા પ્રકૃતિધીરતયા તદવસ્થો ઽપ્ય્ અસંભ્રાન્તચેતાસ્ તત્કાલાતિશયધ્યાયિના વચસા તાન્ સહાયાન્ આશ્વાસયન્ન્ અબ્રવીત્ ।
મૃતેન સાર્ધં ન વસન્તિ સાગરાઃ પ્રસિદ્ધિર્ એષામ્ ઇયમ્ એવ શાશ્વતી ।
અતો મમાશ્રિત્ય મૃતં કડેવરં તરન્તુ સન્તો ઽમ્બુનિધિં સુદુસ્તરમ્