જાતકમાલા · અધ્યાય 8

તત્યાજ બોધિસત્ત્વસ્ તૃણમ્ ઇવ દેહં પરાર્થસંસિદ્ધ્યૈ ।
સ્વસુખન્ નાપેક્ષન્તે પરસુખસંપાદિનો ધીરાઃ ॥

કાન્ત્યા ચ રૂપેણ ચ તેજસા ચ પ્રહ્લાદસંમોહનતાપહેતૂન્
અવજ્ઞયા યો યુગપજ્ જિગાય શશાઙ્કપુષ્પાયુધઘર્મરશ્મીન્ ॥

વિહઙ્ગમાનાં ફલિનીવ પાદપે શિલીમુખાનામ્ ઇવ પદ્મિનીવને
વનીપકાનાં જગદેકબાન્ધવે બભૂવ યસ્મિન્ સુહૃદીવ નિર્વૃતિઃ ॥

જગદર્થસાધનસમુદ્યતાત્મનઃ કરુણાપરિગ્રહવિશુદ્ધમેધસઃ
પ્રવિવેશ યસ્ય હૃદયં ન મત્સરઃ કૃતમન્ત્રરક્ષમ્ ઇવ વેશ્મ પન્નગઃ ॥

ત્યાગેન સત્ત્વમહતા પ્રથિતેન યસ્ય વ્યાપ્તાસુ દિક્ષુ વિનિવારિતમત્સરેણ
શુશ્રાવ યાચકજનસ્ય ન જાતુ લોકો દેહીતિ લાઘવકરાણિ પુનર્ વચાંસિ ॥

હૃદયતુહિનશૈલાત્ ત્યાગસાનોઃ પ્રવૃત્તાં સમુપહતરજસ્કાં સ્નાપિતાશેષલોકામ્
સકલભુવનવન્દ્યો યઃ પરાર્થૈકકાર્યઃ શશિકિરણવિશુદ્ધાં કીર્તિગઙ્ગાં જગાહ ॥

કસ્યાપદ્ અપનેયાદ્ય પ્રીણનીયો ધનેન કઃ
કો નિધેયઃ શિવે માર્ગે યસ્યાભૂદ્ ઈદૃશી સ્થિતિઃ ॥

આત્માનં ભવવિચ્છિત્ત્યૈ સુવર્ત્મનિ નિધિત્સતામ્
ન પરાર્થાદ્ ઋતે કશ્ ચિદ્ વ્યાપારો ઽન્યો મહાત્મનામ્ ॥

ભુજવીર્યપરાજિતં જિતારેઃ પરદેશં બલિનો બલાનિ યસ્ય
અભિસસ્રુર્ ઉદીર્ણતુઙ્ગવૃદ્ધેઃ સલિલાનીવ તટાન્તમ્ અમ્બુરાશેઃ ॥

અપરસ્પરદિણ્ડિમૈઃ સ્વનદ્ભિઃ કરિણો (17અ) યસ્ય વિતન્યમાનકોપાઃ
વશગાઃ પરિતઃ પ્રયાણકાલે કથમ્ અપ્ય્ અઙ્કુશધારિણાં બભૂવુઃ ॥

ભયવશાદ્ ઉપશાન્તમદોદયાઃ શિથિલિતાસિશરાસનમુષ્ટયઃ
મૃગપતેર્ ઇવ દર્પમ્ અરાતયો યુધિ ગજા ઇવ યસ્ય ન સેહિરે ॥

પ્રથિતતેજસિ યત્ર પરસ્પરં પ્રણયસૌખ્યવિવર્ધિતસંપદઃ
વિટપિનીવ ખગાઃ ફલદે પ્રજાઃ સતતમ્ એવ સુખાય વિશશ્રમુઃ ॥

તતઃ કદા ચિત્ સ બહિર્ વિનિર્યયૌ મતઙ્ગજસ્કન્ધગતઃ ક્ષિતીશ્વરઃ
સિતાતપત્રપ્રતિવારિતાતપઃ પ્રકીર્ણકભ્રાન્તિવિકમ્પિતાંશુકઃ ॥

નોલ્લાઘિનસ્ તમ્ અથ ભૃત્યજનાનુયાતં સ્કન્ધસ્થિતં ગજપતેઃ ક્ષિતિપં વિલોક્ય
ઉત્ક્ષિપ્ય દીનવદનાઃ સહસૈવ હસ્તાંસ્ ત્રાયસ્વ નો નૃપ ગદાદ્ ઇતિ વાચમ્ ઊચુઃ ॥

નવયૌવનકર્કશે શરીરે દ્વિષતાં ભઙ્ગકરે પરાક્રમે ચ
સતિ ચાભ્યુદયે પરાર્થહેતૌ કિમ્ અકાલે ભવતો વનં યિયાસા ॥

અથ સમુચ્છ્રિતકાઞ્ચનતોરણે ગૃહવરે વરતૂર્યપટુધ્વનૌ
અભિષિષેચ સુતં સુતવત્સલઃ ક્ષિતિપતિઃ ક્ષિતિપાલનમસ્કૃતઃ ॥

નિન્દાહેતુઃ સદ્ગતીનાં નિરોદ્ધા શૂન્યાગારં જાલિનીયાતુધાન્યાઃ
શ્રેયઃસેતુધ્વંસનો ઽમ્ભઃપ્રવાહો લોભાન્ધાનાં મત્સરો વૈરિભૂતઃ ॥

પૂર્વં નીચાઃ સ્વાપતેયપ્રસક્તા દગ્ધ્વાત્મા(17બ્)નં મત્સરાજ્યાશનેન
ભ્રૂભઙ્ગાર્ચિર્જ્વાલરૂક્ષૈર્ વચોભિર્ નાસ્તીત્ય્ અન્તે યાચિતારં દહન્તે ॥

તે ધીમન્તસ્ તે સુજન્માન ઽ; જન્માન્યત્વે તે ન પશ્યન્ત્ય્ અપાયાન્
નીતો નાત્મા યૈર્ અયં દુઃખહેતોર્ વલ્મીકત્વં મત્સરાશીવિષસ્ય ॥

ઇભ્યો ઽપિ પ્રતિષેધપાંસુમલિનાં યો વક્તિ દૈન્યાં ગિરં દૂરાત્ તં જનમ્ અર્થિનઃ પરિહરન્ત્ય્ આશાવિસંવાદકમ્
તૃષ્ણાશોષિતતાલવો ઽપિ પથિકા ન સ્નાનપાનક્રિયાઃ કુર્વન્ત્ય્ અપ્ય્ અમલે જનઙ્ગમગૃહદ્વારોદપાનામ્ભસિ ॥

દીર્ઘૈઃ શ્મશ્રુભિર્ અન્ધકારવદના દૂરપ્રવિષ્ટેક્ષણાઃ વાર્યન્તે પુરુષૈર્ ઉપાત્તલગુડૈઃ પ્રેતા યદ્ અમ્ભોઽર્થિનઃ
તત્ત્વજ્ઞસ્ તદ્ ઉવાચ મત્સરફલં બન્ધુઃ પ્રજાનામ્ જિનઃ સંચિન્ત્યેતિ પરોપકારવિમુખી પુંસા ન ક્ઽ; મતિઃ ॥

ગુણીયન્તઃ શાન્તા જગદહિતવિચ્છેદપટવો વિરૂઢપ્રેમાણો ગુણિષુ સુધિયઃ સૂનૃતગિરઃ
પરિષ્વક્તા લક્ષ્મ્યા ન ચ મદકલઙ્કેન મલિના નિલીયન્તે પુમ્ભિઃ પુરુષગણનાદૌ સુપુરુષાઃ ॥

ધુરાં યે વોઢારઃ સકલજગદાધિશ્રમનુદો ધિયો યેષાં સ્વચ્છા રુચ ઇવ મણીનાં વિતમસઃ
પ્રિયં કર્તું વાઞ્છન્ત્ય્ અસુભિર્ અપિ યે ચ પ્રણયિનાં કથં તે નાધેયાઃ પ્રથમગણનાયાં ગુણવતામ્ ॥

અનુષ્ણાંશું દૃષ્ટ્વા ગુણિનમ્ ઇવ સંપ્રાપ્તમ્ અતિથિં પયોવૃદ્ધ્યા સિન્ધુઃ પ્રથયતિ મુહુઃ સંભ્રમમ્ ઇવ
ન વર્ધન્તે તોયાન્ય્ ઉદયવતિ તત્રૈવ સરસાં પ્રમોદાવિર્ભાવો મહતિ મહતામ્ એવ ભવતિ ॥

અસ્યાં નદ્યાં મહાકાયઃ સિતરત્નામલામ્ભસિ
રોહીતઃ સ્યામ્ અહં મત્સ્યો લોકસ્ય વ્યાધિશાન્તયે ॥

ઇતિ પ્રજાર્થં પરિવર્ધિતોદયાં દયાવિશેષાનુગતાં ગુણાતનુમ્
તનું મુમોચ સ્ફુરિતાકુલામ્બરાં વરાણસાયાં સરિતિ ક્ષિતીશ્વરઃ ॥

અથ ભૂપતિઃ સ વિરરાજ પયસિ નિપતન્ સ્વમન્દિરાત્
કલ્પતરુર્ ઇવ સુમેરુતટાત્ ત્રિદશેશ્વરદ્વિપ[મહા]વિષાણઘટ્ટિતઃ ॥

પતિતે ઽથ ભૂભુજિ સમીર લુલિતધવલાકુલામ્બરે
વારિ ચલિતશફરીનિવહં (18અ) ચલચક્રવાકમુદલઙ્ઘયત્ તટં ॥

તસ્યાં સ નદ્યાં પતિતઃ ક્ષણેન સમુત્થિતામ્બુધ્વનિભીષણાયામ્
હિમાદ્રિસાનોર્ અનુરૂપકાયો રોહીતમત્સ્યઃ સમભૂન્ નરેન્દ્રઃ ॥

આતઙ્કદુઃખવિચ્છિત્ત્યૈ જનસ્યાસ્ય સ ભૂપતિઃ
મુક્ત્વાત્માનં નદીતોયે ગતો રોહીતમત્સ્યતામ્ ॥

ઉપલભ્ય ચ વૃત્તાન્તમ્ અમાત્યેભ્યસ્ તમ્ આકુલા
દેવી પ્રસ્રુતબાષ્પાક્ષી વ્યલપત્ તસ્ય ભૂપતેઃ ॥

શ્રુતે ઽપિ નામ ત્વયિ લોકબાન્ધવે સ્વયં ગતો ઽસાવ્ ઇતિ ભૂપતિર્ દિવમ્
તથાપિ ચાનિષ્ઠિતિદુઃખભાગિનીં જિજીવિષા માં ન વિહાતુમ્ ઇચ્છતિ ॥

તવાનુકમ્પાસુકુમારચેતસો ન જાતુ રૂક્ષં હૃદયં દ્વિષત્ય્ અપિ
ઇમં વિહાયાનુગતં વિનાગસા ગતો ઽસિ કસ્માદ્ અનુરાગિણં જનમ્ ॥

વિમુઞ્ચ હે ચણ્ડિ રુષં મહીયસીમ્ ઇતિ બ્રુવાણઃ પ્રમદાજનાગ્રહઃ
અકારણેર્ષ્યાકુપિતામ્ અધોમુખીં પ્રસાદયિષ્યત્ય્ ઉપગમ્ય કો ઽદ્ય મામ્ ॥

વિધાય કર્ણે વિકચમ્ નવોત્પલં નિવેશ્ય ચારૂન્ અલકાંસ્ તરઙ્ગિણઃ
મનોહરમ્ મણ્ડનભૂમિકાસ્થિતઃ ક્રમેણ કો મે તિલકં કરિષ્યતિ ॥

અકારિ યેનાઙ્કનિવેશલાલિતા પ્રિયેવ યા રાગવતી પ્રિયેણ મે
ચિરાય સા તેન વિનાદ્ય વલ્લકી ભવિષ્યતિ ધ્યાનવતીવ કુક્કુહા ॥

ય ઊઢવાંસ્ તસ્ય મુખેન્દુશોભયા સ્થિતૈકપદ્મસ્ય જલસ્ય તુલ્યતામ્
સ એવ શોકાદ્ ઇવ હા ભવિષ્યતિ પ્રભાતચન્દ્રાકૃતિર્ એસ દર્પણઃ ॥

મનોહરં પઞ્જરમધ્યવર્તિને પ્રદાય તુભ્યં પરિણામિ જામ્બવમ્
શિરીષનિર્યૂહનિભં પ્રિયેણ મે વિનાદ્ય કસ્ ત્વાં શુક પાઠયિષ્યતિ ॥

અપેતસખ્યઃ સ ગતો મમ પ્રિયો ન કેશપાશેન પુનઃ પ્રયોજનમ્
ચિરાય વૈધવ્યવિધાનશંસિની મમાદ્ય વેણી કિમ્ ઇયં ન બધ્યતે ॥

ક્ષણાદ્ અથાન્તઃપુરસુન્દરીજનો નિશમ્ય દેવ્યાઃ પરિદેવનામ્ ઇતિ
વિસર્જિતાદર્શવિલોકનાદરો મનોહરાં મણ્ડન(18બ્)રસિકાં જહૌ ॥

વિહાય કા ચિન્ નયનાન્તસઙ્ગિનીં દ્રુતં શલાકાં નયનાઞ્જનોત્સુકા
વિષાદવત્ય્ અર્ધસમાપ્તમ્ અઙ્ગના વ્યનીનિજદ્ બાષ્પવતી વિશેષકમ્ ॥

વિકાસિનીં કેસરપુષ્પમાલિકાં શિરોરુહેભ્યઃ પરિમુચ્ય વિક્લવા
સુગન્ધિમ્ અન્યા કણભેદપિઞ્જરાં વ્યયુક્ત કા ચિત્ સહકારમઞ્જરીમ્ ॥

વિલોલમાલાભરણાકુલાંશુકા નિપેતુર્ અન્યાઃ કુટિલાકુલાલકાઃ
ભ્રમદ્દ્વિરેફાઃ પ્રલયાનિલાહતા મનોહરાઃ કલ્પલતા ઇવ સ્ત્રિયઃ ॥

નિશમ્ય કાશ્ ચિત્ પરિચારિકાજનાત્ સબાષ્પનેત્રાઃ ક્ષિતિપસ્ય પઞ્ચતામ્
પ્રદોષપદ્મિન્ય ઇવા*નિલાકુલા નિપત્ય ભૂમાઉ નિમિમીલુર્ અઙ્ગનાઃ ॥

અન્યા શનૈઃ પરિજનેન વિલોક્યમાનમ્ આલિખ્ય તં નરપતિં વિજિતેન્દુકીર્તિમ્
ઉત્સઙ્ગસંસ્થમ્ અબલા રુદતી વિષાદાત્ તત્યાજ ચિત્રફલકં સહ વર્તકાભિઃ ॥

કેશાન્ વિલુચ્ય સુરભીન્ પરિલૂનસૂત્રૈઃ ફુલ્લૈઃ ક્વ ચિત્ પ્રવિરલૈઃ કુસુમૈઃ પરીતાન્
કાશ્ ચિદ્ વિભિન્નવલયૈઃ કમલાભિતામ્રૈર્ આજઘ્નિરે મુહુર્ ઉરાંસિ કરૈસ્ તરુણ્યઃ ॥