જાતકમાલા · અધ્યાય 11

તૃણમ્ ઇવ જીવિતમ્ ઇષ્ટં કરુણાનુગતાઃ પરાર્થમ્ ઉજ્ઝન્તઃ ।
કઠિનમનસામ્ અપિ મનો નયન્તિ મૃદુતાં મહાત્માનઃ ॥

ક્ષીરોદફેનધવલેન તનૂદરેણ પૃષ્ઠેન ચ ભ્રમરસંહતિમેચકેન
તારાવિલાસશબલસ્ફુરિતાગ્રપક્ષ્મા રેજે કટાક્ષ ઇવ યો ગહનાન્તભૂમેઃ ॥

તાભ્યામ્ અધિપતિભ્યાં તે પાલિતે તૃણમ્ અશ્નતી
શઙ્કાવિયોગવિશ્રબ્ધં મૃગયૂથે વિચેરતુઃ ॥

અથ વિલોક્ય ચમૂં ધૃતકાર્મુકાં ચલખલીનસમુચ્છ્રિતનિસ્વનામ્
અશરણાઃ પરિભિન્નકદમ્બકા ભયવશેન મૃગાઃ પરિદુદ્રુવુઃ ॥

અવલોક્ય સમન્તતઃ પરીતાન્ નૃપસૈન્યેન મૃગાન્ સ બોધિસત્ત્વઃ
શરધેઃ શરમ્ ઉદ્ધરન્તમ્ આરાદ્ અવનીશં સમુપેત્ય સંબભાષે ॥

યુગપન્ મૃગસંક્ષયાય કસ્માદ્ ધનુર્ એતત્ ક્રિયતે ત્વયા સબાણમ્
દિવસે દિવસે મહાનસં તે મૃગમ્ એકૈકમ્ અહં વિસર્જયિષ્યે ॥

નિજગાદ મહીપતિસ્ તતસ્ તં યદિ સત્યં મૃગ તત્ તથા કરિષ્યે
ન કરિષ્યસિ ચેદ્ ઇમાં વ્યવસ્થાં પ્રહરિષ્યામિ તતો મૃગેષુ ભૂયઃ ॥

પ્રતિપદ્ય ગતે ઽથ ભૂમિપાલે ધવલચ્છત્ત્રનિવારિતાર્કતાપે
નિજગાદ સમેત્ય બોધિસત્ત્વો હરિણાંસ્ તાન્ પુનર્ એકતામ્ ઉપેતાન્ ॥

યુગપત્ સમુપાગતે વિનાશે યદિ લભ્યેત પુનઃ ક્રમઃ સ સાધુઃ
ક્રમમ્ એત્ય ચિરાય શાન્તિહેતું ભવિતા નામ કદાચિદ્ અન્યદ્ એવ ॥

ગજકુમ્ભવિભેદપણ્ડિતાનાં બલિનાં કેસરિણામ્ અપિ દ્વિષન્તઃ
ક્ષપયન્તિ શરૈર્ અસૂન્ નરેન્દ્રાઃ કિમ્ ઉ દર્ભાગ્રભુજાં વને મૃગાણામ્ ॥

સિતમણિશુચિભિસ્ તમો વિભિન્દઞ્ જગદ્ અવભાસ્ય મરીચિભિઃ શશાઙ્કઃ
પતતિ વિગતકાન્તિર્ અસ્તશૈલાત્ ક્ષણવિશરારવ એવ સર્વભાવાઃ ॥

સલિલમ્ ઉરુતરઙ્ગં રંહસા ક્ષોભયિત્વા હરતિ જલધિમધ્યાત્ પન્નગં વૈનતેયઃ
અતિપતતિ ન કશ્ચિત્ કર્મણાં કોવિદો ઽપિ પ્રથિતગુરુબલો ઽપિ પ્રાક્તનાનાં વિપાકમ્ ॥

ઇતિ કર્મગતિં જ્ઞાત્વા વિજ્ઞાનપટવો બુધાઃ
પ્રાણાત્યયે ઽપિ નાયાન્તિ વિષાદં ધીરચેતસઃ ॥

મમ યૂથપતે વારઃ પ્રાપ્તો ગન્તું નૃપાલયમ્
આસન્નપ્રસવા ચાસ્મિ તદ્ એનં રક્ષ શાવકમ્ ॥

પ્રસૂતમાત્રમ્ આલીનમ્ અવલિહ્ય ચ જિહ્વયા
સ્તનં ચ પાયયિત્વાહં શાવં ચઞ્ચલનેત્રકમ્ ॥

વનાન્તે શઙ્ખશકલચ્ છાયૈર્ દશનકુડ્મલૈઃ
સ્પૃશન્તં શાદ્વલશિખાં વિલોક્ય ચ પુરઃસ્થિતમ્ ॥

મમ યૂથપતે યૂથે ભગિન્ય્ અસ્તિ કનીયસી
ગમિષ્યામિ કૃતાર્થાહં તસ્યાં નિક્ષિપ્ય પુત્રકમ્ ॥

ઇતિ પુત્રલાલસાં તાં હરિણીમ્ અભિધાયિનીં સમાલોક્ય ।
યૂથપતેર્ આરૂઢં સુતરામ્ અનુકમ્પયા હૃદયમ્ ॥

અપરિચિતે ઽપ્ય્ અનુકમ્પા દુઃખિનિ સુતરાં વિવર્ધતે સાધોઃ ।
જલસિક્તમૂલજાલા લતેવ વૃક્ષં સમાલમ્બ્ય ॥

યસ્યૈવાસ્ત્ય્ અનુકમ્પા દીનં શરણાગતં સમાલોક્ય
તદ્વ્યસનભઙ્ગહેતું સ એવ કુરુતે પરં યત્નમ્ ॥

તામ્ ઊચિવાન્ અથ મૃગીં મૃગયૂથનાથો ભદ્રે પરિત્યજ શુચં મનસિ સ્ફુરન્તીમ્
ત્વં તિષ્ઠ નિર્વૃતિમ્ ઉપેત્ય વને ચરન્તી યાસ્યામ્ય્ અહં નરપતેઃ સ્વયમ્ એવ વેશ્મ ॥

બાલં શિરીષહરિતં તૃણમ્ આદશન્તં ચન્દ્રાંશુજાલવિમલં સલિલં પિબન્તમ્
સંક્રીડમાનમ્ ઇહ પુત્રકમ્ એણશાવૈઃ સાર્ધં ચિરં સમવલોકય ચઞ્ચલાક્ષમ્ ॥

આશ્વાસ્ય તામ્ ઇતિ મૃગીં સ જગાદ ધીરસ્ ત્રાતા યથાદ્ય હરિણી મરણાન્ મયેયમ્
દુઃખાત્ પુનર્ભવકૃતાજ્ જનતાં તથૈવ ત્રાયેય મારજયિનીં સમવાપ્ય બોધિમ્ ॥

વિકોશપુષ્પાસ્ તમ્ અથાકુલાકુલાઃ કલૈર્ અલીનાં વિરુતૈર્ વિસારિભિઃ
વિધૂતશાખાગ્રકરા નભસ્વતા નિવર્તયામાસુર્ ઇવાચલદ્રુમાઃ ॥

વિમુચ્યમાનં સુહૃદેવ તેન તન્ મૃગેણ વાતાહતલોલપલ્લવમ્
વિસારિચીરીવિરુતં સમન્તતો વનં રુરોદેવ સમુત્સુકોત્સુકમ્ ॥

અથાભાષત તં રાજા હરિણં હરિણેક્ષણઃ
અપરિક્ષીણયૂથસ્ ત્વં વદ કિં સ્વયમ્ આગતઃ ॥

ગર્ભિણી હરિણી દેવ શરણં મામ્ ઉપાગતા
પુત્રદર્શનકાઙ્ક્ષિણ્યાસ્ તસ્યા વારે ઽહમ્ આગતઃ ॥

પુત્રકં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ત્યાઃ પૂરયિત્વા મનોરથમ્
એણ્યાસ્ તસ્યાઃ પરં પ્રીતો મન્યે ઽહં મૃત્યુમ્ ઉત્સવમ્ ॥

હરિણીં હરિણં ચાત્ર યાતુમ્ આલોક્ય મૃત્યવે
યન્ મે સમભવદ્ દુઃખં તદ્ અદ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥

તસ્માત્ પ્રમાપય નરેશ્વર મામ્ ઇદાનીમ્ ઔરભ્રિકૈઃ કથય દેવ વિલમ્બસે કિમ્
અત્યાયતેન કરુણાકવચેન બદ્ધં ચેતો ભિનત્તિ ન વિષાદશરો મમેદમ્ ॥

પરાર્થનિષ્પત્તિનિબદ્ધચેતા મૃગાકૃતિસ્ ત્વં પુરુષપ્રધાનઃ
પરોપઘાતાય નિબદ્ધયત્ના વયં ખલુ વ્યાલમૃગૈઃ સમાનાઃ ॥

શરણમ્ ઉપગતં કૃતાપરાધં રિપુમ્ અપિ પાસિ કિલ વ્યુદસ્ય કોપમ્
કથય કથમ્ અનાગસાં મૃગાણામ્ ઉપરિ પતન્તિ તવેષવો નિશાતાઃ ॥

પ્રહૃતં ન ત્વયા યુદ્ધે દ્વિષત્ય્ અપિ પરાઙ્મુખે
નિહંસિ ભયવિત્રસ્તાન્ હરિણાન્ નશ્યતઃ કથમ્ ॥

જહીહિ મૃગયાક્રીડામ્ અસત્સંકલ્પવર્ધિતામ્
નરકાગ્નેઃ સ્ફુરદ્દીપ્તેર્ ભવિત્રી યેયમ્ આહુતિઃ ॥

સુભાષિતપ્રીતિર્ અનુન્નતિઃ શ્રિયા પરાર્થનિષ્પત્તિપટીયસી ક્રિયા
ગુણેષ્વ્ અતૃપ્તિર્ ગુણવત્સુ ચાદરો વિરૂઢમ્ એતચ્ ચરિતં મહાત્મનામ્ ॥

નિતાન્તમ્ આવિષ્કૃતતુઙ્ગતેજસી ઉભે મનુષ્યસ્ય મનુષ્યલક્ષ્મણી
અદૈન્યમ્ આપત્સ્વ્ અપિ ચિત્તગૌરવાદ્ અપત્રપા ચાર્યપથપ્રકાશિની ॥

ખલાઃ પ્રકૃત્યૈવ મલીમસાશયા વૃથા પરેષામ્ અયશઃસુ જાગ્રતિ
સ્વચિત્તશુદ્ધૌ વિનિવિષ્ટબુદ્ધયો બુધાઃ પુનસ્ તેષુ ભૃશં દયાલવઃ ॥

નરેષુ તુલ્યોદયપૌરુષેષ્વ્ અપિ ક્રિયા ન સર્વસ્ય પરોપકારિણી
પરિસ્ફુરજ્જ્યોતિષિ નિર્ઘને નભસ્ય્ અગસ્ત્ય એવામ્બુ કરોતિ નિર્વિષમ્ ॥

વિચિન્ત્યમાનો ઽપિ કરોતિ વિસ્મયં વિસારિણા સચ્ચરિતેન સજ્જનઃ
યદા તુ ચક્ષુઃપથમ્ એતિ દેહિનાં તદામૃતેનેવ મનાંસિ સિઞ્ચતિ ॥

યસ્યાયામિ પરોપકારસલિલસ્રોતો ન વિચ્છિદ્યતે ધીચક્ષુશ્ ચ વિયોગિ યસ્ય તમસા દ્વાવ્ એવ તૌ જાગ્રતઃ
અન્યેષાં પશુધર્મણાં પરહિતવ્યાપારદુર્મેધસાં તુલ્યે રાત્ર્યહની પ્રમત્તમનસામ્ અજ્ઞાનનિદ્રાવતામ્ ॥

સંસારે ભ્રમતો મહાન્ધતમસે સંતિષ્ઠમાનસ્ય વા સાધોઃ સાધુફલે નિતાન્તમહતી દ્વે એવ તે માં પ્રતિ
યત્ર પ્રોજ્ઝ્ય ગૃહં તપોવનમ્ અભિપ્રસ્થીયતે શ્રેયસે યસ્મિન્ વા ક્રિયતે વિવેકપટુભિઃ સાકં કથા સૂરિભિઃ ॥

ભુજ્યન્તે સ્વગૃહસ્થિતા ઇવ સુખં યસ્યાર્થિભિઃ સંપદઃ પટ્વી યસ્ય ચ ધીસ્ તમઃપ્રહતયે દ્વાવ્ એવ તૌ પ્રાણિતઃ
યસ્ ત્વ્ આત્મંભરિર્ ઉન્નતે ઽપિ વિભવે હીનશ્ ચ વિદ્વત્તયા તસ્યાલેખ્યમણેર્ ઇવાકૃતિભૃતઃ સત્તાપ્ય્ અસત્તા નનુ ॥

કૃચ્છ્રાલ્ લબ્ધમ્ અપિ ક્રમેણ ભવતિ પ્રભ્રંશિ ભૂયઃ સુખં તદ્ભ્રંશે પરિતાપમ્ એતિ પુરુષશ્ ચિત્તાનલં જ્વાલયન્
દુઃખસ્યાસ્ય ભવાનુબન્ધજનની હેતુઃ શઠા જાલિની તે ઽત્યન્તં સુખિનો મનઃસુ નિહિતા યૈઃ સમ્યગ્ અલ્પેચ્છતા ॥

મોહચ્છેદિ સુભાષિતં વિનયતિ દ્રવ્યં વિનૈવ શ્રમાદ્ અદ્રવ્યે તુ ભવન્ત્ય્ અપિ સ્ફુટપદા વ્યર્થોપદેશા ગિરઃ
કર્મારેણ પટીયસાપિ વિઘનવ્યોમેન્દ્રનીલચ્છવિઃ શ્રીગર્ભઃ ક્રિયતે કલઙ્કપરુષાદ્ ઘણ્ટીકૃતાન્ નાયસઃ ॥

ઉત્પાદે સતિ લોક એષ મરણવ્યાધિશ્રમૈર્ બાધ્યતે તૃષ્ણાતન્તુનિબન્ધનસ્ય જગતો ભૂયસ્ ત એવાધયઃ
ઇત્ય્ અચ્છિન્નપુનર્ભવપ્રતિભયઃ સંસાર આ નિર્વૃતેર્ યુષ્મત્સંગમહેતુર્ ઇત્ય્ અવમતો નાયં સદોષો ઽપિ નઃ ॥

મયા વિના નૃવર વિષણ્ણમાનસં સમાકુલં હરિણકુલં ભવિષ્યતિ
અકણ્ટકાં ચિરમ્ અનુશાધિ મેદિનીં વ્રજામ્ય્ અહં ત્વરિતપદં તદન્તિકમ્ ॥

અથ યૂથપતિં વિલોક્ય દૂરાન્ મુદિતં તન્ મૃગયૂથમ્ ઉત્સુકાક્ષમ્
દશનાગ્રગૃહીતશષ્પદર્ભં ત્વરિતં પ્રત્યુદિયાય બદ્ધપઙ્ક્તિ ॥

વિનિમીલિતલોચનેવ યાસીદ્ ધરિણી યૂથપતૌ ગતે વનાન્તાત્
સમુપેયુષિ સૈવ તત્ર ધીરે પુનર્ ઉન્મીલિતલોચનેવ જાતા ॥

આગમ્ય સાથ હરિણી હરિણપ્રધાનમ્ ઇત્થં જગાદ મુદિતા ચલિતાયતાક્ષી
પ્રહ્લાદયન્ મમ મનઃ શિશુર્ એષ દાવે સંક્રીડતે હરિણનાથ તવ પ્રસાદાત્ ॥