જાતકમાલા · અધ્યાય 7

બહિરઙ્ગમ્ અપિ દ્રવ્યં કૃચ્છ્રાદ્ ગુણિને ઽપિ દીયતે નીચૈઃ ।
પ્રિયમ્ અપિ દેહં સન્તસ્ તિર્યગ્ભ્યો પિ પ્રયચ્છન્તિ ॥

શ્રેષ્ઠ્યાત્મજસ્ય પ્રભયા હિમાંશોર્ અહારિ કાન્તિઃ પરિતઃ સ્ફુરન્ત્યા
યતસ્ તતો ઽસ્ય સ્વજનો ઽનુરૂપં ચકાર ચન્દ્રપ્રભ એવ નામ ॥

તદન્તેવાસિનો સો ઽથ મેધયા ચ શ્રુતેન ચ
નાચિરેણૈવ કાલેન વિજિગ્યે વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥

તસ્ય મેધાં સમાલોક્ય સર્વશિષ્યાતિશાયિનીમ્
સાધુવાદપરઃ પ્રશ્ને ગુરુર્ આસીત્ સવિસ્મયઃ ॥

ભિન્નાન્ધકારપટલા પ્રકાશિતપથાપથા
વિદ્યા તત્રાધિકં રેજે જ્યોત્સ્નેવ કુમુદાકરે ॥

દિવ્યેન ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા યં યં નિધિમ્ અવાપ સઃ
પ્રાયચ્છત્ પ્રાપ્તકલ્યાણો નિઃશેષં તં તમ્ અર્થિને ॥

સ્વસત્ત્વસદૃશં તેન તથા દાનમ્ અદીયત
નાશ્રૂયન્ત યથા વાચો દેહીતિ પુનર્ અર્થિનામ્ ॥

પાત્રીકૃત્ય ય આત્માનં દાતૃશ્રેયોવિધિત્સયા
સહતે પ્રાર્થનાદુઃખં તાદૃઙ્ નાસ્ત્ય્ અનુકમ્પકઃ ॥

કીર્તિમ્ અત્ર ફલં પ્રેત્ય દ્વયમ્ અર્થી પ્રયચ્છતિ
ધનમાત્રમ્ અદાત્ તસ્માત્ પ્રદાતુઃ સ વિશિષ્યતે ॥

દેહીતિ નિગદન્ન્ અર્થી લઘુર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે
નાસ્તીતિ નિગદન્ દાતા તતો લઘુતરો નનુ ॥

યાત્યન્તમ્ ઉપકારાય દાતુઃ કલ્પલતાયતે
પ્રકાશિતફલશ્લાઘ્યા સા લઘ્વી કથમ્ અર્થિતા ॥

યદિ ન સ્યુર્ અમી જગદ્વિભૂત્યૈ પરિતઃ પુણ્યપયઃસૃજો ઽર્થિમેઘાઃ
ન હિ દાતૃપયોધયો ભવેયુર્ ગુણમુક્તાગુરુકીર્તિકુક્ષિભાજઃ ॥

યદ્ યદ્ ભવપટમધ્યે રૂપં સંસ્કારશિલ્પિભિઃ ક્રિયતે ।
ઉન્માર્ષ્ટિ તત્ તદ્ એષા ક્રુદ્ધેવાનિત્યતા ચપલા ॥

અધ્યાસિતં સુકૃતિભિઃ કામદ્વેષપરાઙ્મુખૈઃ
ભવાગ્રમ્ અપિ નાગમ્યં કૃતાન્તસ્ય દુરાત્મનઃ ॥

ક્ષીયતે પાલ્યમાનાપિ પ્રાણિનામ્ આયુષઃ સ્થિતિઃ
ચિત્રકર્મણિ વિન્યસ્તા વર્તિકેવ ક્ષણે ક્ષણે ॥

નચિરં દીપ્યતે લક્ષ્મીઃ પ્રાપ્ય ક્રૂરામ્ અનિત્યતામ્
ચતુષ્પથપ્રદીપસ્ય શિખેવ પવનાહતા ॥

મૂઢાઃ સિંહીમ્ ઇવોદ્વિગ્નાઃ કે ચિત્ પશ્યન્ત્ય્ અનિત્યતામ્
તામ્ એવાન્યે કૃતધિયઃ સૃગાલીમ્ ઇવ નિર્ભયાઃ ॥

ન દુનોતિ મનો મૃત્યુઃ કૃતપુણ્યસ્ય ધીમતઃ
વિતપત્ય્ અધ્વગં નાર્કશ્ છત્રચ્છાયાતિરસ્કૃતમ્ ॥

મદમાનતમોનિમિત્તમ્ એતે કુપિતવ્યાલદુરાસદાઃ સદૈવ
વિભવાઃ ક્ષણવર્તિનઃ પ્રજાનામ્ અનુબન્ધા ઇવ શબ્દશાસ્ત્રભાજઃ ॥

જગદ્ ઇતિ સચરાચરં વિદિત્વા સલિલરયાહતફેનરાશિકં તુ
અપગતમદમાનમોહજાલાઃ સપદિ ઘટધ્વમ્ અજન્મને પુમાંસઃ ॥

ભ્રૂમધ્યસ્થં સ્ફુરિતકિરણં બિભ્રદ્ ઊર્ણાશશાઙ્કં સંતન્વાનં વિજિતતમસામ્ મણ્ડલં દીધિતીનામ્
ઉત્પશ્યામસ્ તવ ગુણમહત્ સૌગતં ભાવિ રૂપં હેમચ્છેદદ્યુતિ તનુભૃતાં મુક્તિમાર્ગપ્રકાશિ ॥

અરણ્યાનીં બહુવ્યાલાં નિસ્તિતીર્ષન્ પ્રયત્નવાન્
ગન્તુકામઃ શિવં સ્થાનં કો વા નેચ્છત્ય્ અનુપ્લવાન્ ॥

મનોહરે યત્ર વિનિશ્ચલેક્ષણે પ્રિયેણ સિન્દૂરવિશેષકઃ કૃતઃ
ઇહાદ્ય તત્રૈવ વિલાસિનીમુખે મુહુઃ શૃગાલેન પદં નિધીયતે ॥

સ્મિતેન યે કિં ચિદ્ ઉદીરિતત્વિષો મનો હરન્તિ સ્મ જનસ્ય રાગિણઃ
શ્વવાયસાલુપ્તવિજર્જરાધરાસ્ ત એવ દન્તા વિકૃતત્વમ્ આગતાઃ ॥

અગાન્ મુદં યે દયિતો વિલોકયન્ સષટ્પદામ્ભોજપલાશચારુણી
કૃતે ખગૈસ્ તે હૃતમાંસશોણિતે વિલોચને વ્યાલબિલાનુકારિણી ॥

ચિરાય યૌ પલ્લવકોમલચ્છવી સપત્ત્રલેખાવ્ અકરોત્ સખીજનઃ
કપોલયોર્ અસ્થ્યવશેષયોસ્ તયોઃ ક્વ સા ગતાદ્યૈવ મધૂકપાણ્ડુતા ॥

સ્પૃષ્ટં પ્રિયેણ સુખકુઞ્ચિતલોચનાયાઃ સંજાતરોમપિટકં યદ્ અભૂત્ તરુણ્યાઃ
એતત્(?)પયોધરયુગં રુધિરાભિતામ્રૈસ્ તત્ સારમેયદશનૈઃ પરિભિદ્યતે ઽદ્ય ॥

કાન્તો ઽંસદેશગલિતાકુલકેશપુષ્પામ્ આલિઙ્ગ્ય યાં સુખમ્ અશેત નિમીલિતાક્ષીમ્
કિં તાં શ્મશાનવસુધાશયને શયાનાં નાશ્લિષ્યતિ પ્રિયતમાં સહસા સમેત્ય ॥

સ્નાય્વસ્થિમાંસરુધિરાન્ત્રમયે કુપિણ્ડે (?) સ્ત્રીસંજ્ઞકે પ્રચુરદોષભુજઙ્ગકીર્ણે
અસ્મિન્ન્ અભૂતપરિકલ્પહતો જનો ઽયં વૈરાગ્યવસ્તુનિ વૃથા ખલુ રાગમ્ એતિ ॥

તે તીક્ષ્ણદુર્જનનિકારશરૈર્ ન વિદ્ધા ધીરાસ્ ત એવ શમસૌખ્યભુજસ્ ત એવ
સીમન્તિનીવિષલતાગહનં વ્યુદસ્ય યે ઽવસ્થિતાઃ શમફલેષુ તપોવનેષુ ॥

સ્રવત્કીલાલધારાર્દ્રં ભુજ્યમાનં પિપીલિકૈઃ
આત્માનમ્ આત્મનૈવાસૌ નિનાય પશુતાં પ્રભુઃ ॥

સ્કન્ધં સ તસ્ય વિહગઃ સહસાધિરુહ્ય સ્થાણોર્ ઇવાચલસમુચ્છ્રિતવિગ્રહસ્ય
આકૃષ્ય નેત્રમ્ અરવિન્દપલાશતુલ્યં ભૂયો મુમોચ રુધિરાકુલપક્ષ્મલેખમ્ ॥

સ્નેહેન શાવમ્ અનુપાલયિતું કૃતાસ્થા શાર્દૂલમ્ અપ્ય્ અભિમુખં પ્રયાતિ
સ્નિગ્ધાપિ નામ કરુણાજનની પરાર્થ નિષ્પત્તયે કથમ્ અબાધત બોધિસત્ત્વમ્ ॥

યદિ શરીરમ્ ઇદં વ્યસનાસ્પદં વ્રજતિ સાધનતાં મુહુર્ અઙ્ગિનામ્
બહુમતં મહતામ્ ઇતિ રત્નવદ્ ભુજગવદ્ બહુદોષમ્ અતો ઽન્યથા ॥

સમુપાગતૈર્ અથ વયોભિર્ અવિતતવિરાવભૈરવૈઃ
તસ્ય પિશિતમ્ અસકૃત્ ક્ષપિતં ન તુ ચિત્તધૈર્યમ્ અભવત્ પરાઙ્મુખમ્ ॥

અસવઃ શરીરમ્ અથ તસ્ય ગુણકુસુમગન્ધવાસિતમ્
વાસતરુમ્ ઇવ ખગાઃ પતિતં વિજહુઃ કથં ચિદ્ ઉદિતવ્યથાકુલાઃ ॥

નિશિ કિમ્ અહિના દષ્ટઃ સ્યાન્ મે સુતઃ સ પરિભ્રમન્ન્ ઉત વિકરુણૈર્ ભૂષાં હૃત્વા હતઃ પ્રતિરોધકૈઃ
રદનપરિઘક્ષુણ્ણોરસ્કઃ ક્ષિતીશ્વરદન્તિના કિમ્ અથ ગમિત[ઃ] સ્તમ્ભં ભઙ્ક્ત્વા પુરં સમવર્તિનઃ ॥

વિલોક્ય ગૃધ્રૈર્ ઇમમ્ ઇત્થમ્ આત્મજં વિલુપ્યમાનં શિથિલાસ્થિબન્ધનમ્
અહો વિધેર્ દુશ્ચરિતેન ભૂયસા તથાપિ ચ પ્રાણિમિ કર્કશાશયઃ ॥

દયા તિરશ્ચામ્ ઉપરીયમ્ ઈદૃશી સ્વદેહદાનેન યદિ પ્રકાશિતા
સમુજ્ઝતા માં પિતરં નિરાગસં કથં ત્વયા નિષ્કરુણત્વમ્ ઈહિતમ્ ॥

મૃદૂપધાને શયને મનોહરે સુખં શયિત્વા ધવલોત્તરચ્છદે
ઇહાદ્ય શેષે કથમ્ અસ્થિસંકુલે ચિતાધરિત્રીશયને સભસ્મનિ ॥

યાતે ઽત્ર પુત્રક દિવં કરુણાસહાયે ત્વય્ય્ ઉત્સુકીકૃતજને સ્વસુખાનપેક્ષે
ગોષ્ઠીષુ સદ્ગુણકથાકુસુમાર્ચિતાસુ શ્રોષ્યામિ કસ્ય વચનાનિ મનોહરાણિ ॥

ત્વં મે નિવાપસલિલાઞ્જલિમ્ અશ્રુમિશ્રમ્ ઉત્કઃ પ્રદાસ્યસિ કિલેતિ વિચિન્તિતો યઃ
સ્નેહાર્દ્રશુદ્ધમનસાપિ સ નામ ભૂત્વા ભગ્નસ્ ત્વયા કિમ્ ઇતિ વત્સ મનોરથો મે ॥

પ્રતિદિશમ્ અથ મેરોઃ કુઞ્જવિસ્તીર્ણશબ્દાઃ કનકપટહભેરીદુન્દુભીસ્ તાડયિત્વા
અમુચદ્ અમરસંઘસ્ તત્ર નિર્વાણવહ્નૌ સુરભિકુસુમવર્ષં બોધિસત્ત્વાસ્થિરાશૌ ॥