જાતકમાલા · અધ્યાય 6

સ્ત્રીત્વે ઽપિ બોધિસત્ત્વશ્ છિત્ત્વા માંસં દદૌ નિજાદ્ દેહાત્ ।
કિમ્ ઉતાધિકસત્ત્વબલે પરાર્થકુશલે મનુષ્યત્વે ॥

ઉપશાન્તતયા પરોપકાર પ્રતિપત્ત્યા મનસશ્ ચ પાટવેન
અતિવિસ્મયકારિણી જનાનાં કરુણા મૂર્તિમતીવ સા બભાસે ॥

વિનિમગ્નમનોજ્ઞચૂચુકાઃ શુચિચામીકરકુમ્ભસંનિભાઃ
કઠિનત્વમ્ અનન્ધસાં જહુઃ પ્રમદાનાં ગુરવઃ પયોધરાઃ ॥

પરિહીનમૃજાસુ બિભ્રતીષ્વ્ અધિકં બાહુલતાસુ તાનવમ્
અગમન્ પરિદીનચક્ષુષાં શિથિલત્વં વલયાનિ યોષિતામ્ ॥

પરિરૂક્ષશિરોરુહાકુલાનિ ક્ષણદાભઙ્ગશશાઙ્કધૂસરાણિ
વદનાનિ બભૂવુર્ અઙ્ગનાનાં વિગતભ્રૂલલિતસ્મિતોદયાનિ ॥

ઉપલિપ્ય મૃદા ગૃહાન્તરાલં શિશવે પર્યુષિતં પ્રદાય ભોજ્યમ્
ગૃહિણી ન તથાત્મનાનુતેપે ગૃહિણં વીક્ષ્ય યથા ક્ષુધાવસન્નમ્ ॥

મૃતવત્સતયા નિરસ્તચારી કવલવ્યાહૃતિકમ્પમાનસાસ્ના
ગૃહિણીં ગૃહમ્ આગતા વનાદ્ ગૌર્ અધિકં સાશ્રુવિલોચનાં ચકાર ॥

પરિદુર્બલતાં ક્રમાદ્ ગતાનામ્ અતૃણાહારતયા શનૈર્ગતીનામ્
અધિકં શિથિલત્વમ્ આગતેષુ ક્ષયમ્ ઊધઃસુ ગવાં પયો જગામ ॥

આદશ્ય કિંચિદ્ અધરં પરિદુર્બલેન લાઙ્ગૂલમૂલમ્ અવલમ્બ્ય સમાકુલેન
ઉચ્ચિક્ષિપે કથમ્ અપિ પ્રકટાસ્થિસંધિર્ ગોપાલકેન જરતી સુરભિઃ કૃશાઙ્ગી ॥

ક્ષીણાન્નપાનો મૃતગોધનો ઽપિ પટચ્ચરપ્રાવૃતપાણ્ડુગાત્રઃ
જનો ન તસ્મિન્ વિષયે વિમોક્તું ગૃહાન્ નિવાસોપહતઃ શશાક ॥

સુતમ્ અપ્ય્ ઔરસં નામ દ્વિષન્તમ્ ઇવ પશ્યતામ્
આત્મસ્નેહો હિ સત્ત્વાનાં ધર્માધર્મૌ ન પશ્યતિ ॥

કરુણરોદનમાત્રવિભાવિત વ્યથમ્ ઇમં કુટિલાકુલકેશકમ્
અકરુણે કથમ્ અત્સ્યસિ બાલકં હરિણશાવમનોહરનેત્રકમ્ ॥

દ્રુતગતિપ્રચલોચ્ચશિખણ્ડકે ક્ષિતિરજઃપરુષેક્ષણપક્ષ્મણિ
પરસુતે ઽપિ શિશૌ મૃદુચેતસાં ભવતિ વત્સલતા ખલુ યોષિતામ્ ॥

હસિતવિસ્ફુરિતાધરપલ્લવં કૃતવિશેષકમ્ આયતલોચનમ્
કથમ્ ઇદં સ્ખલિતાકુલસંકથં સુતમુખં ન નિરીક્ષિતુમ્ ઇચ્છસિ ॥

કુર્વન્તમ્ અશ્વગમનાભિનયં શિશુત્વાદ્ દણ્ડાશ્વકસ્થમલિનાકુલકાકપક્ષમ્
હાસસ્ફુરદ્દશનકુડ્મલપઙ્ક્તિશોભં કા યોષિદ્ ઇચ્છતિ વિલોકયિતું ન પુત્રમ્ ॥

વ્યાકોશતુણ્ડકમ્ ઉદાનનવીક્ષમાણમ્ આહારકાઙ્ક્ષિણમ્ ઉદીરિતરૂક્ષશબ્દમ્
પુષ્ણાતિ શાવમ્ અનુગામિનમ્ આદરેણ કાકી ક્ષુધા પરિગતાપિ સતી કિમ્ ઉ સ્ત્રી ॥

મૃગશાવમ્ ઇવ વ્યાઘ્રી ભક્ષયિત્વેમમ્ અર્ભકમ્
કથં પ્રજ્વલિતાન્ પાપે ભક્ષયિષ્યસ્ય્ અયોગુડાન્ ॥

કાલાતીતં નિષ્ફલં કર્મ કુર્વન્ મોહાલ્ લોકઃ કેવલં ખેદમ્ એતિ
વોઢું યુક્તં તાવદ્ એવાતપત્રં તિગ્મજ્યોતિર્ યાવદ્ અસ્તં ન યાતિ ॥

અસારાત્ સારમ્ આદેયં શરીરાત્ પાતુકાદ્ ઇતઃ
સ્રોતોભિન્નચલન્મૂલાત્ ફલં તટતરોર્ ઇવ ॥

છિત્ત્વા તતઃ સ્તનયુગં નિશિતેન તેન શસ્ત્રેણ હેમકલશાકૃતિ વાન્તરક્તમ્
તસ્યૈ દદૌ યુવતયે ક્ષુદુપપ્લુતાયૈ રૂપ્યાવતી સ્વતનુદુઃખમ્ અચિન્તયન્તી ॥

હરન્તિ પ્રાણિનાં દુઃખમ્ આત્મદુઃખાનપેક્ષિણઃ
પરદુઃખેન બાધ્યન્તે ન સ્વદુઃખેન તે યતઃ ॥

સ્તનદ્વયચ્છેદવિસારિશોણિત પ્રદિગ્ધહારામ્બરમેખલાગુણા
વપુષ્મતી લોહિતચન્દનાર્ચિતા બભૂવ હેમપ્રતિમેવ સાઙ્ગના ॥

કેનેદં તવ કલ્યાણમ્ અકલ્યાણેન સુન્દરિ
શરીરં રાક્ષસેનેવ કૃતં કૃત્તપયોધરમ્ ॥

સુસ્વાદુ સર્વપાત્રીણં કરુણાપાત્રભૂતયા
તયોક્તં પ્રાહિણોદ્ અન્નં તસ્યૈ દુર્ગતયોષિતે ॥

અથ સા જનતાલોક્ય રૂપ્યાવત્યાસ્ તદ્ અદ્ભુતમ્
વિસ્મયાચ્ ચાલયામાસ મુહુર્ અઙ્ગુલિપલ્લવાન્ ॥

ઇદં ચાભિદધૌ લોકસ્ તાં તવાનેન કર્મણા
ત્યાગે પ્રોત્સાહિતં નૂનં ચેતો મત્સરિણામ્ અપિ ॥

દાનપારમિતા યાસૌ શ્રૂયતે બોધિમ્ ઇચ્છતામ્
સા ત્વં લોકોપકારાય ધ્રુવં મૂર્તિમતી સ્થિતા ॥

સ્ત્રીત્વં ક્વેદં બુદ્ધિર્ એષા ક્વ તીક્ષ્ણા ક્વાયં ત્યાગઃ સૌકુમાર્યં ક્વ ચેદમ્
અસ્યાઃ સાધ્વ્યાઃ સર્વદાનાતિગેન ત્યાગેનાન્યે હ્રેપિતાસ્ ત્યાગવન્તઃ ॥

યથા નાન્યસ્ય પુંસો ઽપિ શ્રૂયતે દાનમ્ ઈદૃશમ્
તથા તેનાશુ સત્યેન સ્તાં મે પત્ન્યાઃ પયોધરૌ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે ગૃહિણા તેન સત્યાધિષ્ઠાનકારિણા
સ્તનભારાલસં તસ્યા વક્ષઃ પુનર્ અજાયત ॥

લોકસ્ય દાનસલિલેન તૃષં હરન્તી દન્તાંશુકેસરમનોહરવક્ત્રપદ્મા
તસ્મિન્ પુરે ગુરુપયોધરચક્રવાકા રૂપ્યાવતીકમલિની પુનર્ આબભાસે ॥

તવ સ્તનપરિત્યાગ સંભૂતેન વિસારિણા
શઙ્ખચ્છેદાવદાતેન યશસાલંકૃતં જગત્ ॥

કિમ્ ઐન્દ્રમ્ અમુના સ્થાનં તપસા વિજિગીષસે
કુતૂહલવશાદ્ ભદ્રે પૃચ્છામિ ભવતીમ્ અહમ્ ॥

આચખ્યે સુરપતયે ઽથ સા યથાવદ્ વાઞ્છામિ ત્રિભુવનશાન્તયે જિનત્વમ્
એતેન દ્વિજ મમ સૂનૃતેન સદ્યઃ પુંભાવો જગતિ ગુણાશ્રયસ્ તથાસ્તુ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે વચસિ જગામ સા નરત્વં શક્રો ઽપિ સ્વપુરમ્ અગાત્ પ્રતીતચેતાઃ
નિર્વૃત્તં જગતિ તદ્ અદ્ભુતં વિદિત્વા લોકશ્ ચ સ્થિરતરનિશ્ચયો બભૂવ ॥

શ્મશ્રૂદ્ગમં પ્રવિરલાઞ્જનચૂર્ણનીલમ્ આવિર્ભવન્તમ્ અવલોક્ય તદાનનેન્દૌ
સદ્યઃ પયોધરયુગં ગજકુમ્ભપીનમ્ અન્તર્દધે પૃથુનિ વક્ષસિ લજ્જયેવ ॥

તસ્યાભિષેકમ્ અથ ચક્રુર્ ઉદીર્ણહર્ષાઃ પૌરાઃ પરોપકૃતિતત્પરમાનસસ્ય
સાર્ધં ચ ચામરયુગેન મનોઽભિરામમ્ ઉચ્ચિક્ષિપે પરિજનેન સિતાતપત્રમ્ ॥

તચ્ ચક્રિરે વિપણિતોરણબદ્ધમાલં શૈલાલિનામ્ અભિનયેન મનોઽભિરામમ્
ગન્ધામ્બુસેકસુરભીકૃતમાર્ગરથ્યં પૌરાઃ કુબેરભવનેન પુરં સમાનમ્ ॥

કાલે જલં જલધરાઃ પ્રદદુઃ પ્રકામમ્ ઈતિઃ કદાચિદ્ અપિ ન વ્યસનં ચકાર
તત્ર પ્રશાસતિ નયેન મહીં મહીશે શુશ્રાવ દુઃખમ્ ઇતિ નૈવ જનઃ કદાચિત્ ॥

કૃષ્યા વિના બહુફલઃ કલમો બભૂવ વૃક્ષાઃ સદા કુસુમભૂરિફલા બભૂવુઃ
તસ્મિન્ સુરાજનિ પૃથાવ્ ઇવ પાતિ રાજ્યમ્ ઉસ્રાઃ સ્વયં દુદુહિરે ઽતનુદુગ્ધધારાઃ ॥

અચ્છિન્નદાનપરિપૂર્ણમનોરથેન શક્તિત્રયોદયવતા વિજિતેન્દ્રિયેણ
નાનાગુણાભરણભૂષિતવિગ્રહેણ રાજન્વતી ક્ષિતિર્ અભૂત્ ક્ષિતિપેન તેન ॥

આરુહ્ય સો ‘થ મણિચારુ નરેન્દ્રસિંહઃ સિંહાસનં નૃપનમસ્કૃતપાદપદ્મઃ
પદ્માનુકારિવદનઃ પ્રવિવેકધર્મો ધર્મં દિદેશ પરમાર્થફલં જનાય ॥

દાનસ્ય પશ્યત વિપાકમહત્ત્વમ્ એતદ્ અત્રૈવ મે યુવતિતામ્ અપનીય યેન
ઉદ્ભાવિતં પ્રથિતજન્મફલં ત્રિવર્ગં લોકાધિપત્યરમણીયમ્ ઇદં નરત્વમ્ ॥

દાનદ્રુમાત્ કુસુમમાત્રમ્ ઇદં પ્રસૂતમ્ અન્યદ્ ભવિષ્યતિ ફલં વિપુલં પરત્ર
એતદ્ વિચાર્ય બહુધાર્થિવસુન્ધરાયાં શીલામલાન્ અખિલદાનનિધીન્ નિધત્ત ॥

ન સ્યુર્ ગુણપયઃસિક્તા યદ્ય્ અર્થિક્ષેત્રભૂમયઃ
દાતા દાનફલાકાઙ્ક્ષી દાનબીજં ક્વ રોપયેત્ ॥

બન્ધુભ્યો યે ઽતિરિચ્યન્તે કીર્તિપુણ્યપ્રદાયિનઃ
ત્રાસયેત્ કો ઽર્થિનઃ પ્રાજ્ઞો ભ્રૂભઙ્ગભુજગેન તાન્ ॥

એકઃ પ્રાહ ગિરં મુહુઃ સ્તુતિમતીમ્ એકસ્ તુ રૂક્ષાક્ષરામ્ એકઃ સાદરમ્ ઈક્ષતે ધનમદાત્ સાવજ્ઞમ્ એવાપરઃ
એકઃ સાધુ દદાતિ પુણ્યયશસી વસ્ત્વ્ એકમ્ એવાપરો દૂરં માં પ્રતિ યાચિતા વિજયતે દાતારમ્ એભિર્ ગુણૈઃ ॥

દિશઃ કર્તવ્યાશ્ ચેદ્ ગુણકુસુમમાલાસુરભયઃ પુનર્ ભોક્તું હૃદ્યં ફલમ્ અતનુ વાઞ્છાસ્તિ યદિ વા
અતઃ સંરોપ્યન્તાં પ્રણયિજનભૂમાવ્ ઉદયિનો મહાકીર્તિચ્છાયાઃ પ્રતિદિવસમ્ એવાર્થતરવઃ ॥

વર્ષાણિ ષષ્ટિમ્ અથ લોકમ્ અનુપ્રવિશ્ય કૃત્વાર્થિનાં ગુણવતાં ચ સુખાન્ય્ અભીક્ષ્ણમ્
કીર્ત્યા દિશઃ કુમુદપાણ્ડુરયાવભાસ્ય જન્માન્તરં ગુરુબલઃ સ નૃપો જગામ ॥