જાતકમાલા · અધ્યાય 5

કો વિસ્મયં ન નીતઃ શિરસસ્ ત્યાગેન બોધિસત્ત્વસ્ય ।
અથવા ફલાનુરૂપાઃ પ્રાયો મહતાં સમારમ્ભાઃ ॥

શ્રિયમ્ અરિપુરનારીપદ્મિનીનાં હરન્તી સખિજનકુમુદાનાં હ્લાદમ્ ઉત્પાદયન્તી
નિશિ મનુજપતીન્દોસ્ તસ્ય દેહપ્રભૈવ ક્ષપિતતિમિરજાલા દીપકાર્યં ચકાર ॥

યદિ માં મૃગયેત કશ્ચિદ્ અર્થી નયને પ્રાણનિબન્ધનં શિરો વા
ભવભઙ્ગકરં પદં યિયાસુઃ પ્રણયચ્છેદમ્ અહં ન તસ્ય કુર્યામ્ ॥

પરસ્પરગુણાલાપૌ પરસ્પરહિતોન્મુખૌ
ન કદાચિદ્ અભૂતાં તૌ પરસ્પરવિયોગિનૌ ॥

ભૂપાલઃ પૃથિવીમ્ એનાં પાલયન્ પાલિતેન્દ્રિયઃ
કૃતાત્મા સુચિરં જીવઞ્ જીવયત્વ્ અખિલં જનમ્ ॥

વિચચાલ તતઃ સભૂધરા મુહુરાઘૂર્ણિતસાગરા ધરા
સરિતો જલમ્ ઉદ્ધુરાવિલં ચલપાઠીનવિકમ્પિતાન્તરમ્ ॥

ન વિરેજતુર્ ઇન્દુભાસ્કરૌ રજસા ધૂસરદર્પણાકૃતી
અભવન્ કકુભઃ સમન્તતો મલિનાઃ પ્રોષિતભર્તૃકા ઇવ ॥

અનૃતાવ્ અપિ શાખિનામ્ અભૂત્ કુસુમં પાણ્ડુપલાશકેસરમ્
વવુર્ ઉદ્ધતપાંસુસંચયાઃ શિખિલેશાનુગતા ઇવાનિલાઃ ॥

અભવત્ સચરાચરા ધરા મલિનક્ષામજનાકુલાકુલા
ક્ષણદા પરિધૂમ્રતારકા શશિનીવાસ્તસમીપમ્ આગતે ॥

વને ઽશ્નતીનામ્ અપિ કોમલં તૃણં ક્ષણાદ્ ગવાં ક્ષીરમ્ અગાત્ પરિક્ષયમ્
ધવિત્રધૂતો ઽપિ નિવેશિતાઙ્ગતિર્ મખેષુ જજ્વાલ ન યજ્વનાં શિખી ॥

ઉત્પાતજનિતં કૃચ્છ્રં મા ભૂદ્ અસ્ય મહીભુજઃ
યસ્યાશ્રિત્ય ભુજચ્છાયાં દેહિનઃ શેરતે સુખમ્ ॥

ભવતિ તનુધનાદ્ અપીષ્ટલાભો યદિ પુરુષાત્ કિમ્ અતો મહાધનેન
યદિ ગજપદમાત્રખાતતોયં હરતિ તૃષં વદ સાગરેણ કો ઽર્થઃ ॥

ન સ્થૂલક્ષીરધારાઃ સિતજલદરુચઃ પ્રાર્થયે ગાઃ સવત્સાઃ કિંચિત્કર્ણાવધૂતભ્રમદલિનિવહાન્ નૈવ મત્તદ્વિપેન્દ્રાન્
નાલંકારાન્ પ્રસન્નસ્ફુટકિરણમણીન્ નાપિ વાસોવિશેષાન્ યાચે મૂર્ધાનમ્ અસ્માદ્ અહમ્ અવનિભુજઃ સર્વદો ઽયં કિલેતિ ॥

અમૂનિ તે રત્નમયાનિ સાધો દદામિ ભક્તિપ્રવણઃ શિરાંસિ
ન ચેદ્ અમીભિસ્ તવ કૃત્યમ્ અસ્તિ મદીયમ્ અદ્યૈવ શિરો ગૃહાણ ॥

સ્વામ્યર્થં બિભ્રતઃ પ્રાણાન્ ભૃત્યસ્ય સ્થિરચેતસઃ
તદ્ધેતોઃ સાધનીભૂતાસ્ તે ચેન્ નનુ કૃતાર્થતા ॥

ઉત્તિતીર્ષોર્ ઉદન્વન્તં દૂરપારં દુરુત્તરમ્
યો ભિનત્તિ પ્લવં બદ્ધં કથં સ સુહૃદ્ ઉચ્યતામ્ ॥

તસ્માદ્ ધર્મસહાયેન પુંસા ધર્માનુવર્તિનઃ
ઉત્સાહ એવ કર્તવ્યો ધર્મવિઘ્નો ન યુજ્યતે ॥

ઈદૃશો ન ભવેદ્ અર્થી યદિ મોક્ષસ્ય કારણમ્
બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્યેત દાનપારમિતા કથમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ખડ્ગમ્ આકૃષ્ય બ્રાહ્મણસ્યાર્પયન્ નૃપઃ
મમ ચ્છિન્ધિ શિરો વિપ્ર પ્રોક્તવાન્ ઇતિ ચાવ્યથઃ ॥

ક્વ બ્રાહ્મણઃ ક્વ હૃદયં કરુણાપરોક્ષં ચણ્ડાલસંગતમ્ ઇવાહમ્ અનેન મન્યે
યજ્ઞોપવીતમ્ ઇતિ તસ્ય ચિરં વિચિન્ત્ય વિપ્રસ્ય વક્ષસિ સલજ્જમ્ ઇવાવતસ્થે ॥

અપગતશિરસં નિરીક્ષિતું મનુજપતિં બત કો ઽદ્ય શક્ષ્યતિ
ઉપહતયજમાનસત્ક્રિયં ક્રતુમ્ ઇવ પુણ્યજનૈર્ ઉપપ્લુતમ્ ॥

ઇદમ્ અવનિભુજા વિનાધુના પુરમ્ અતિદીનજનં ન ભાસ્યતિ
ભ્રમદલિકુલસંકુલં ગજૈઃ સલિલમ્ ઇવોદ્ધૃતફુલ્લપુષ્કરમ્ ॥

તદ્ યાવદ્ અસ્ય નૃપતેર્ ન શૃણોમિ મૃત્યું પ્રાણાન્ અહં પ્રથમમ્ એવ જહામિ તાવત્
એવં વિચિન્ત્ય સ સમાધિબલેન ધીમાન્ સ્વાયંભુવીં ગતિમ્ અગાત્ સ્વતનું વિહાય ॥

ધન્યઃ સ એવ પુરુષઃ સમવાપ્ય સૌખ્યં વૃત્તં પ્રકાશ્ય જગતીન્દુમરીચિશુભ્રમ્
પ્રાપ્તામ્ અવેક્ષ્ય સુહૃદાં મહતીં વિપત્તિં પ્રાપ્નોતિ યઃ પ્રથમમ્ એવ શરીરભઙ્ગમ્ ॥

નિશિતં વસુધાભર્તુર્ અસિં કથમ્ અનાગસઃ
અસ્ય નામ જગદ્બન્ધોસ્ ત્વં કણ્ઠે પાતયિષ્યસિ ॥

અકારણક્રૌર્યવિરૂક્ષમાનસઃ શિરો યદિ ચ્છેત્સ્યતિ ભૂપતેર્ ભવાન્
તવાપ્ય્ અશન્યા સ્ફુરિતસ્ફુલિઙ્ગયા શિરઃ કરિષ્યામ ઇદં વિજર્જરમ્ ॥

અર્થિભ્યો યાચમાનેભ્યો દત્તાનાં શિરસાં મયા
અમુના શિરસાદ્યેદં સહસ્રં પરિપૂર્યતે ॥

શિરઃપ્રદાનાત્ કુશલં યદ્ અસ્માચ્ ચિરાય વિસ્માપિતસર્વલોકાત્
અવાપ્ય બોધિં મમ તેન શાન્તૌ ભવેયુર્ અસ્થીનિ તિલાણુકાનિ ॥

અસ્મિન્ પુરે ભદ્રશિલાભિધાને શિરાંસિ દત્તાનિ મયા ચ યસ્મિન્
સ્થાને ભવેત્ તત્ર મનોઽભિરામે સ્તૂપો મહાન્ દેહભૃતાં હિતાય ॥

ઇતિ કૃતપ્રણિધેર્ વસુધાપતેર્ અકરુણઃ કરુણામૃદુચેતસઃ
સ ભુજગદ્યુતિના સહસાસિના કમલવન્ મુખપઙ્કજમ્ અચ્છિનત્ ॥

છિન્ને તતઃ શિરસિ ભૂમિપતેઃ ક્ષણેન નિર્મુક્તફુલ્લકુસુમાશ્રુકણાનુબદ્ધાઃ
જઘ્નુઃ સ્વપલ્લવકરૈર્ અનિલાવધૂતૈર્ આત્માનમ્ ઉત્સુકતયેવ લતાતરુણ્યઃ ॥

નિર્ભિન્નફેનવલયં પવનેન વાતા વ્યાલોલવીચિભુજકમ્પિતપદ્મવક્ત્રમ્
તસ્મિન્ન્ અભૂદ્ ઉપવને નલિનીવધૂનાં વૃન્દં સશોકમ્ ઇવ ષટ્પદકૂજિતેન ॥

દિષ્ટાન્તં ગતવતિ રાજ્ઞિ રાજધાની નિઃશ્રીકપ્રચુરજનાકુલા ન રેજે
નિઃશબ્દસ્તિમિતશરારિચક્રવાકા યાતે ઽસ્તં દિવસકરે મૃણાલિનીવ ॥

અથ ગતવતિ તસ્મિન્ ભૂભુજિ બ્રહ્મભૂયં ચલતિ જલધિવેલા નિસ્વનાક્રન્દવત્યાઃ
રુદિતમ્ ઇવ પૃથિવ્યા દૂરમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય તુઙ્ગૌ કપિલધવલભાસૌ મેરુકૈલાસબાહૂ ॥

સિંહાસનસ્થસ્ય નૃપસ્ય ભૃત્યૈર્ યદ્ ઉન્મુખૈર્ દૃષ્ટમ્ ઉદીર્ણહર્ષૈઃ
તન્ નીયતે મ્લાનસરોરુહાભં દ્વિજેન કેશેષુ શિરો ગૃહીતમ્ ॥

યઃ પૂર્વાચલસંસ્થિતસ્ય શશિનઃ શોભાં વહન્ ભૂયસીં દૃષ્ટઃ સાદરમ્ ઉન્મુખૈઃ કરિવરસ્કન્ધસ્થિતો રાજભિઃ
કણ્ઠચ્છેદવિસારિસાન્દ્રરુધિરવ્યાદિગ્ધવક્ષઃસ્થલઃ શ્યેનૈઃ સો ઽયમ્ અધોમુખૈઃ ક્ષિતિપતિર્ ભ્રામ્યદ્ભિર્ આલોક્યતે ॥

દીનાશ્ ચિતાં સુમહતીં સચિવા રુદન્તઃ કર્પૂરચન્દનતુરુષ્કવતીં વિધાય
તસ્મિન્ નિવેશ્ય નૃપતિં વ્યજનાનિલેન મન્ત્રૈર્ હુતં હુતવહં જ્વલયાં બભૂવુઃ ॥

મન્દં દત્તવિલેપના શશભૃતઃ કાન્તિં હરન્તી પુરા યા સ્પૃષ્ટા પ્રમદાઙ્ગુલીકિસલયૈર્ ગોરોચનાધારિભિઃ
સેયં પાતિતવાસવધ્વજનિભા રાજ્ઞઃ શમાલમ્બિની લોલાભિઃ પરિમૃશ્યતે હુતવહજ્વાલાઙ્ગુલીભિસ્ તનુઃ ॥

આચખ્યૌ ભગવાંશ્ ચેદમ્ અર્હતામ્ અર્હતાં વરઃ
જાતકં જિતસંસાર મહાદુઃખપરંપરઃ ॥

તદા ચન્દ્રપ્રભો નામ બભૂવાહં મહીપતિઃ
અમાત્યઃ શારિપુત્રો ઽભૂદ્ દેવદત્તશ્ ચ સ દ્વિજઃ ॥