જાતકમાલા · અધ્યાય 4

તિર્યગ્યોનિગતૈર્ અપિ સદ્ભિઃ પ્રાણાઃ પરાર્થમ્ ઉત્સૃષ્ટાઃ ।
કો નામ પુરુષભૂતઃ સક્તિં ધનમાત્રકે કુર્યાત્ ॥

શાન્તૌ સમાનધર્માણૌ સમદુઃખસુખોદયૌ
તાવ્ અન્યોન્યમ્ અપશ્યન્તૌ ન રેમાતે સુહૃત્તમૌ ॥

બાલ્યે શશેન રહિતઃ કંચિત્ કાલં ભવત્ય્ અનુષ્ણાંશુઃ ।
ન તુ તેન શશાકૃતિના કદાચિદ્ અપિ સ વ્રતી સુહૃદા ॥

સાપ્તપદીનં સખ્યં ભવતિ સતાં પ્રકૃતિશુદ્ધચિત્તાનામ્ ।
કિમ્ ઉતાન્યોન્યગુણકથાવિશ્રમ્ભનિબદ્ધભાવાનામ્ ॥

ભવતિ શમાભિરતાનાં પુંસાં ધર્માય પાટવં બુદ્ધેઃ ।
પ્રતનુમનસાં તિરશ્ચાં ધર્મારમ્ભે કુતઃ સંજ્ઞા ॥

શશજાતિર્ અહો ક્વેયં ક્વેદં વાક્સૌષ્ઠવં ક્વ ચ શમો ઽયમ્ ।
અભવદ્ ઇતિ દેવતાનાં શશ એવ સવિસ્મયં ચેતઃ ॥

આસારેણ વિભિન્નચન્દ્રકમણિં તન્વન્ કલાપં મુદા લાસ્યં લાસકવત્ પુરા વિરચયન્ સ્તૌતીવ યં કેકયા
તસ્મિન્ન્ એવ શિખી નિરમ્ભસિ ઘને ચક્ષુઃપ્રદાનાલસઃ પ્રાયેણોદયવન્તમ્ એવ ભજતે સ્વાર્થપ્રવીણો જનઃ ॥

નિસ્તોયા વિરલીભવન્તિ જલદા વિચ્છિન્નમ્ ઐન્દ્રં ધનુઃ શ્રૂયન્તે ન કલાપિનાં ગિરિગુહાસંસર્ગદીર્ઘા ગિરઃ
સર્વં વસ્તુ નિસર્ગભઙ્ગુરમ્ ઇતિ ધ્યાત્વેવ શોકાચ્ ચિરં વિદ્યુલ્લાસિકયા વિલાસમધુરં લાસ્યં પરિત્યજ્યતે ॥

જાતં ક્ષીણફલં ફલદ્રુમવનં શોષં ગતા વીરુધઃ પ્રમ્લાનાનિ શનૈર્ બિસાનિ બિસિનીપઙ્કે ખરત્વં ગતે
યો ઽપ્ય્ આસીદ્ બદરેઙ્ગુદીફલચયઃ સ્વલ્પો મમાત્રોટજે ક્ષીણઃ સો ઽપિ સુદુષ્કરાય તપસે યાત્રાં કરિષ્યે કથમ્ ॥

આહારેણ વિના પ્રતિક્ષણમ્ અયં દેહઃ ક્લમં ગચ્છતિ ક્લાન્ત્યા ચેતસિ યોગિનઃ પ્રતિહતે સ્થૈર્યં સમાધેઃ કુતઃ
પ્રાજ્ઞસ્યાપિ સમાધિહીનમનસસ્ તત્ત્વાભિમુખ્યં કુતસ્ તત્ત્વાદર્શનબદ્ધમોહતિમિરઃ પશ્ચાદ્ વૃથા શ્રામ્યતિ ॥

ત્યક્ત્વા તતો ઽજિનકમણ્ડલુવલ્કલાનિ સ્થાસ્યામિ બાન્ધવજનેન સહ સ્વગેહે
દુર્ભિક્ષદોષમ્ અપવાહ્ય પુનર્ વનાન્તે વત્સ્યામિ વત્સલ ચિરં ભવતા સહાત્ર ॥

આલાનમ્ ઉન્મૂલ્ય સુખાભિકાઙ્ક્ષી યાતઃ કથંચિદ્ દ્વિરદો વનાન્તમ્
વિસ્મૃત્ય ભૂયો ઽઙ્કુશપાતદુઃખં જનાન્તમ્ એવેચ્છતિ ગન્તુમ્ અજ્ઞઃ ॥

શમેન મેધાવિતયા તપોગુણૈઃ શ્રુતેન ચ જ્ઞેયપથાનુગામિના
મુનીંસ્ ત્વમ્ અન્યાન્ અભિભૂય વર્તસે રવિઃ પ્રદીપાન્ ઇવ દૂરમ્ અંશુભિઃ ॥

ઇતિ ત્વમ્ આલોકિતશાસ્ત્રનિશ્ચયો ઽપ્ય્ અનન્ધકારેણ વિવેકચક્ષુષા
પ્રવેષ્ટુકામો વિષયારિગોચરં કથં પ્રમાદ્યન્ન્ ઇવ નામ લક્ષ્યસે ॥

તમોવિનિર્ભેદિ પથાં પ્રકાશકં મનઃપ્રસાદં જનયચ્ છરીરિણામ્
ન વેત્તિ ધન્ધઃ સુધિયાં સુભાષિતં પ્રસાદિ જાત્યન્ધ ઇવેન્દુમણ્ડલમ્ ॥

સ્વબુદ્ધિદીપેન વિના તમસ્વિનીં સુખાનુષક્તિં ત્યજતીતિ કા કથા
ગૃહસ્થતાયાં રમયન્તિ યન્ મનો વિશુદ્ધસત્ત્વાસ્ તદ્ અસાંપ્રતં મહત્ ॥

દ્વિસન્ધ્યમ્ આજ્યાહુતિગન્ધવાસિતૈર્ નિવેશિતાન્તર્બદરેઙ્ગુદીફલૈઃ
જલાશયાલીનશરારિસારસૈસ્ તરૂપગૂઢૈર્ ઉટજૈર્ અલંકૃતાઃ ॥

તપસ્વિકન્યોદ્ધૃતકુમ્ભવારિણા પ્રસિચ્યમાનોદ્ગતબાલપાદપાઃ
તટદ્રુમચ્છાયનિરુદ્ધસિન્ધવઃ સમુચ્છ્વસત્પુષ્પસુગન્ધિવાયવઃ ॥

પરિભ્રમત્તાપસપુત્રકાનુગૈઃ ક્વચિન્ મૃગૈઃ ખણ્ડિતવીરણાઙ્કુરાઃ
જપાચ્ ચલચ્છ્મશ્રુનિરુદ્ધકન્ધરૈસ્ તપોધનૈર્ આશ્રિતશૈલગહ્વરાઃ ॥

અહો દૃઢસ્નેહનિબદ્ધચેતસામ્ અસત્સુખાસ્વાદલવાનુષઙ્ગિણામ્
ન નામ પર્યુત્સુકયન્તિ રાગિણામ્ અમેધસાં ચિત્તમ્ ઉપત્યકા ભુવઃ ॥

અકુશલજનસેવ્યં કાપથં પ્રાપ્ય મોહાત્ સ્ખલતિ નિયતમ્ અજ્ઞઃ સ્નેહપાશાન્ અમુક્ત્વા
સુકૃતિભિર્ અનુયાતે સંવિદાનો ઽપિ માર્ગે યદ્ અરજસિ ન તિષ્ઠત્ય્ એતદ્ અપ્રાપ્તમ્ અત્ર ॥

ઇન્દ્રિયાર્થવશગસ્ય કામિનીઃ પશ્યતઃ સ્મિતવિલાસભૂષણાઃ
અપ્ય્ અખણ્ડફલદે તપોવને રાગિકસ્ય હૃદયં નિવેક્ષ્યતે ॥

મૃગો મૃગયુગીતેન નીયતે શરગોચરમ્
વિષયાસ્વાદલુબ્ધાનાં ભવન્ત્ય્ એવ વિપત્તયઃ ॥

શલભઃ પ્રયાતિ પતિતો વિભાવસૌ ગુરુદાહદુઃખમ્ ઉપગમ્ય પઞ્ચતામ્
કમનીયરૂપહૃતચેતસાં કથં ન ભવિષ્યતિ વ્યસનમ્ અઙ્ગિનાં પુનઃ ॥

યદિ નાદદીત બડિશસ્થમ્ આમિષં શકલી ક એનમ્ ઉદકાત્ સમુદ્ધરેત્
સુખલુબ્ધબુદ્ધિર્ અનુબદ્ધમ્ અગ્રતો ન ભયં વિલોકયતિ બાલિશો જનઃ ॥

કમલે નિમીલતિ શિલીમુખઃ સ્થિતઃ સમુપૈતિ કૃચ્છ્રમ્ અતિગન્ધલાલસઃ
ગજબન્ધકીમ્ અનુસરન્ વનાત્ કરી સહતે પ્રતોદનિશિતાઙ્કુશવ્યથામ્ ॥

વિપદાં પદં તનુધિયાં વિમોહનં સ્થિરબુદ્ધિભિઃ પરિહૃતં મહાત્મભિઃ
યદિ વઃ સનાતનસુખસ્પૃહાસ્ત્ય્ અતો વિષવજ્ જહીત વિષયાહિગોચરમ્ ॥

શશ સુહૃત્તમ શીલયશોનિધેર્ ભવત એવ ગુણા નનુ તાદૃશાઃ
મમ ભવિષ્યતિ યૈર્ હૃતચેતસઃ પુનર્ ઇહાગમનં શમમ્ ઇચ્છતઃ ॥

જમ્બૂવનં ક્વચિદ્ અનેન ફલાભિરામં દૃષ્ટં ભવેત્ કિમ્ અથવા ફલિતો ઽત્ર ચૂતઃ
પાકાભિતામ્રસુકુમારફલાધિવાસો શૈલાન્તરે ક્વચિદ્ ઉદુમ્બરપાદપો વા ॥

અસ્મિન્ન્ અભુક્તવતિ સક્ષુધિ દુર્બલાઙ્ગે શાન્તે મુનૌ સમસુખવ્યસને સુસખ્યૌ
ભોક્ષ્યે તૃણં કથમ્ અહં હરિતં વનાન્તે પાસ્યામિ શીતવિમલં સલિલં કથં વા ॥

યથાર્થિનઃ ક્ષુદુપશમાય નિર્વ્યથસ્ ત્યજામ્ય્ અસૂન્ હુતભુજિ ચઞ્ચલાર્ચિષિ
તથા જગદ્વ્યસનનિરસ્તિકારિણીં સુદુર્લભાં દશબલતામ્ અવાપ્નુયામ્ ॥

મુક્તઃ સ્વાત્મા પરાર્થે પ્રમુદિતમનસા ચિન્તયિત્વેતિ તેન ક્લેશચ્છેદાય શાન્તં પદમ્ અભિલષતા પ્રાણિનાં બાન્ધવેન
શાન્તજ્વાલાકલાપઃ સ ચ વનદહનસ્ તસ્ય પુણ્યાનુભાવાત્ પ્રેઙ્ખત્તોયોર્મિલેખં પ્રચલદલિકુલં પ્રાપ પદ્માકરત્વમ્ ॥

અધિષ્ઠિતં તેન ભૃશં શશેન રરાજ તદ્ વારિણિ પુણ્ડરીકમ્
શરત્પ્રસન્ને નભસિ પ્રસન્નં પ્રકાશલક્ષ્મેવ શશાઙ્કબિમ્બમ્ ॥

અહો પરાર્થપ્રતિપત્તિદક્ષિણં યશોનિધેઃ કર્મ તવેદમ્ અદ્ભુતમ્
અચિન્ત્યમાહાત્મ્યવિશેષસંશ્રયો મહામતિઃ કો ઽપિ શશાયતે ભવાન્ ॥

અયં પ્રદીપ્તઃ ક્વ સમીરસારથિઃ ક્વ ચાત્ર રાજીવવનત્વમ્ ઈદૃશમ્
મહાત્મનાં પુણ્યબલૈર્ અધિષ્ઠિતો વિષદ્રુમો ઽપ્ય્ ઓષધિવૃક્ષતામ્ ઇયાત્ ॥

તતો વવુઃ પ્રચલિતવારિશીકરાઃ સમન્તતઃ કુટજભિદઃ સમીરણાઃ
વિરેજિરે સમુદિતપઙ્ક્તિભિઃ ફલૈઃ શુકાશ્રિતા ગિરિસહકારપાદપાઃ ॥

સમુદ્ગતે મધુકરવેણુનિસ્વને મૃદઙ્ગવદ્ ધ્વનતિ ચ વારિનિર્ઝરે
નનર્ત ખં નવજલદં વિલોકયન્ સ્થિતો ગિરેર્ ઉપરિ મયૂરલાસકઃ ॥

મનોહરં ધનુર્ અવતત્ય વજ્રિણો નિપાતિતસ્ફુટબહુશીકરેષવઃ
વિતેનિરે સ્ફુરદચિરપ્રભાસયઃ પયોધરાઃ ક્ષપિતનિદાઘવિદ્વિષઃ ॥

પરિભ્રમદ્ભ્રમરનિપાતકોપિતઃ સમુચ્છ્વસત્પ્રતરુણકેતકાશ્રિતઃ
શ્વસન્ન્ અયોવલયસરૂપવિગ્રહઃ પુનઃ પુનઃ ફણમ્ અતનોદ્ ભુજઙ્ગમઃ ॥

દયિતાવિરહોત્સુકોત્સુકૈઃ પથિકૈઃ શૈલપથદ્રુમાશ્રિતૈઃ
પરિશુશ્રુવિરે ઽલ્પયાચિનાં જલધારાન્તરચારિણાં ગિરઃ ॥

દદૃશુઃ પથિકાઙ્ગનાઃ સ્ફુરન્તીં તડિતં વારિમુચિ પ્રવેપિતાક્ષ્યઃ
ઉપરિ દ્વિરદસ્ય વાયુનુન્નાં ધ્વજબદ્ધામ્ ઇવ કૌઙ્કુમીં પતાકામ્ ॥

શિખિચન્દ્રકમિશ્રકાશવંશં ક્વચિદ્ આવર્તપરિભ્રમચ્છિલીન્ધ્રમ્
અભવજ્ જલમ્ આવિલં નદીનાં તટજમ્બૂફલપાતભિન્નફેનમ્ ॥

જમ્બૂફલૈઃ શબલિતાનિ સરિત્તટાનિ પશ્યન્ ભુવશ્ ચ મૃદુશાદ્વલરમ્યશોભાઃ
પર્ણોટજે ક્વણતિ વારિકણાભિઘાતાત્ તિષ્ઠન્ સહ પ્રમુમુદે સ મુનિઃ શશેન ॥

પપ્રચ્છ તમ્ અથાનેન વ્યવસાયેન ભૂયસા
સ્થાનં દિવ્યસુખાકાઙ્ક્ષી કિમ્ ઐન્દ્રં વિજિગીષસે ॥

આચચક્ષે શશસ્ તસ્મૈ ધીરચેતાસ્ તપસ્વિને
બુદ્ધત્વમ્ અહમ્ ઇચ્છામિ પ્રાણિનાં દુઃખશાન્તયે ॥

સ મુનિસ્ તમ્ ઉવાચાથ યદા બુદ્ધો ભવિષ્યસિ
તદા સ્યાં તવ શિષ્યો ઽહં સ ચાસ્મૈ પ્રત્યપદ્યત ॥