જાતકમાલા · અધ્યાય 3

નાન્યત્ર બોધિસત્ત્વાદ્ અજ્ઞાનતમોનિરસ્તયે યોગ્યઃ ।
કશ્ ચિત્ સુભાષિતમણિં ચિક્રાય પ્રાણમૂલ્યેન ॥

યથા યથા સંવવૃધે જગત્પ્રિયઃ શશીવ ભિન્દંસ્ તિમિરં મરીચિભિઃ
તથા તથા તન્ મહતીમ્ મહાકુલં જલં પયોધેર્ ઇવ વૃદ્ધિમ્ આયયૌ ॥

કશ્ ચિદ્ એવ મહાભાગ્યો જાયતે સંમતઃસતામ્
તરુલતેવ વંશશ્રીર્ યમ્ આલમ્બ્ય વિવર્ધતે ॥

પ્રાયેણ પ્રાણિનો લોકે ગુણિનો વા ગુણસ્ય વા
નામાપિ પુણ્યનિર્જાતં પ્રયાતિ રમણીયતામ્ ॥

સુભાષિતં તસ્ય સુભાષિતાર્થિનઃ કુતશ્ ચિદ્ આકર્ણયતો વિપશ્ચિતઃ
નિતાન્તમ્ આનન્દથુચિત્રકર્મકૃચ્ ચકાર રોમોદ્ગમબિન્દુવર્તનામ્ ॥

પૂતેન લોકમ્ અવભાસયતા સમન્તાત્ કાન્તેન ભિન્નતમસા પ્રથિતાગમેન
શુદ્ધેન કસ્ય હૃદયં શશલક્ષ્મણેવ ન હ્લાદ્યતે સુપુરુષસ્ય સુભાષિતેન ॥

શુશ્રાવ ભિન્નતિમિરં તિમિરાન્તકારી યસ્માત્ સુભાષિતમ્ અતીવ સુભાષિતજ્ઞઃ
પ્રખ્યાતબુદ્ધિમહિમા મહતાં સદઃસુ પ્રીતઃ પરં શતસહસ્રમ્ અદાત્ સ તસ્મૈ ॥

અસંપ્રાપ્યાન્યતઃ પૂજાં ગુણલભ્યામ્ અસજ્જનઃ
અન્યસ્મૈ માન્યમાનાય પણ્ડિતાયાભ્યસૂયતિ ॥

શ્રુતં મયાતીવ સુભાષિતપ્રિયો ભવાન્ કિલ જ્ઞાનવિશેષવિત્તગઃ
અતો ઽસ્મ્ય્ અવજ્ઞાતજનસ્ ત્વદન્તિકં સુભાષિતપ્રાભૃતવાન્ ઉપાગતઃ ॥

પરિભ્રમન્ ગન્ધવતીઃ શિલીમુખો વિહાય ફુલ્લાઃ સહકારમઞ્જરીઃ
મદં પિપાસુઃ સમુપૈતિ દન્તિનો ગુણાન્તરં તત્ર સ પશ્યતિ ધ્રુવમ્ ॥

શ્રોષ્યામીતિ સુભાષિતાનિ ભવતો જાતં મુખં સસ્મિતં શ્રુત્વા યાસ્યતિ સાશ્રુ લોચનયુગં પ્રીત્યા શ્રિયં કામ્ અપિ
અહ્નશ્ છેદવશાત્ સુગન્ધિ કુમુદં મન્દં સમુન્મીલતિ પ્રાપ્યેન્દોઃ કિરણાન્ અપાસ્તતમસઃ શોભાં પરાં પુષ્યતિ ॥

સુભાષિતં જગદુદયાય સજ્જનાન્ મહીરુહાત્ ફલમ્ ઇવ સંચિનોમ્ય્ અહં
ગતે મયિ જ્વલનવતીમ્ મહાખદામ્ અયં જનઃ કથમ્ ઇવ તદ્ ગ્રહીષ્યતિ ॥

અનવતીર્ય ચિરાય દુરુત્તરં સુવિપુલં વ્યવસાયમહોદધિમ્
ક્ષપિતમોહમહાતિમિરઃ કથં જગતિ બોધિમણિઃ સુલભો ભવેત્ ॥

તદ્ અહમ્ એષ સુભાષિતલાલસો જલમ્ ઇવ પ્રવિશામિ હુતાશનમ્
ન મમ ધર્મકથાહૃતચેતસો હુતવહો ઽપિ કરિષ્યતિ વેદનામ્ ॥

ઇતિ નિગદ્ય સુખાતમ્ અખાનયદ્દહનવચ્ ચ નૃભિસ્ તદ્ અકારયત્ ।
નિરગમચ્ ચ બહિર્ભવનાન્તરાત્ સપદિ તેન સહ દ્વિજરક્ષસા ॥

હુતભુજિ જ્વલિતે ચ મહામતિર્ નિપતિતું કૃતનિશ્ચયમાનસઃ
સખિભિર્ અશ્રુપરીતવિલોચનૈઃ સ રુરુધે પરિરભ્ય સુહૃત્તયા ॥

યે નામ વલ્લભતરાસ્ સતતં જનસ્ય પુત્રાદ્ અપીષ્ટફલદાદ્ દયિતાજ્ જનાચ્ ચ
ક્રીણાસિ તૈર્ અસુભિર્ આત્મસુખાનપેક્ષી કસ્માત્ સુભાષિતમ્ અતીવ સુભાષિતજ્ઞઃ ॥

વિજ્ઞાનમ્ ઉજ્જ્વલયતિ પ્રતિભાં તનોતિ તત્ત્વં પ્રકાશયતિ કાપથમ્ ઉચ્છિનત્તિ
સાધોઃ સુભાષિતમ્ અહો પરિચીયમાનં કલ્યાણમિત્રમ્ ઇવ કિં ન હિતં કરોતિ ॥

યત્રોદિતે વિમલધામ્નિ વિવસ્વતીવ પુમ્નાં મતિઃ કમલિનીવ વિબોધમ્ એતિ
અત્યન્તભિન્નતિમિરં સુધિયા પરસ્માત્ તદ્ ગ્રાહ્યમ્ આત્મનિમયેનકથં ન સૂક્તમ્ ॥

તસ્માદ્ અહં દહનદાહમ્ અચિન્તયિત્વા તાથાગતીં ગતિમ્ અનુપ્રતિપત્તુમ્ ઇચ્છન્
પ્રજ્ઞાગુરું ગુરુમ્ ઇવાલઘુસૂક્તહેતોઃ પ્રીતઃ શરીરગુરુદક્ષિણયાર્ચયામિ ॥

માનુષ્યં દેવભૂયં વા પ્રાપ્યતે સુકૃતાશ્રયાત્
કદાચિલ્ લભ્યતે પુમ્ભિઃ સુભાષિતરસાયનમ્ ॥

પ્રદાનપટુભિર્ નિત્યં શીલે ચ વિમલે સ્થિતૈઃ
અત્યન્તવીર્યસંનાહૈઃ પ્રાપ્યતે પદમ્ અક્ષયમ્ ॥

પરં પ્રમોદં જનયેત્ પુનઃ પુનઃ તવૈવ સૂક્તં કુશલાવલમ્બિનઃ
વિષાદહેતુત્વમ્ ઉપાગતં યતો દુરુક્તમ્ અસ્માકમ્ ઇદં તતો નનુ ॥

સુગન્ધિના વાઙ્મધુનાધિવાસિતં પરિસ્ફુરન્દન્તમરીચિકેસરમ્
મુખામ્બુજં શ્રીમદ્ ઇદં હુતાશનઃ કથં ન્વ્ અયં નિષ્કરુણો ઽસ્ય ધક્ષ્યતિ ॥

વિશુદ્ધચામીકરગૌરમ્ અગ્નિના પરીયમાણં પરિકૂણિતેક્ષણમ્
શરીરમ્ અસ્યેદમ્ અહો ભવિષ્યતિ પ્રદગ્ધદારુપ્રતિમં મલીમસમ્ ॥

ઉદ્યત્સિમસિમાશબ્દમ્ અનલાન્તરવર્તિનઃ
શ્યામીભવદ્ ઇદં ગાત્રં દ્રષ્ટું કો ઽસ્યાદ્ય શક્ષ્યતિ ॥

દ્વિધેવ ક્રિયમાણાનાં વેણૂનાં પર્વનિઃસ્વનમ્
બાન્ધવાઃ કથમ્ અસ્યાસ્થ્નાં શ્રોષ્યન્તિ સ્ફુટતાં ધ્વનિમ્ ॥

અમી સમીરણાસઙ્ગ ચલત્પલ્લવપાણયઃ
મા ધાક્ષીરેનમ્ ઇત્ય્ અગ્નિં વારયન્તીવ પાદપાઃ ॥

બાષ્પતોયાવિલાક્ષાણાં વિદારયતિ નો મનઃ
બન્ધૂનામ્ અસ્ય દીનાનાં હા હેત્ય્ એકાક્ષરં વચઃ ॥

ઇહ ગોષ્ઠી કૃતાનેન દત્તં ધનમ્ ઇહાર્થિને
ઇત્ય્ અસ્ય સુહૃદઃ સાધોર્ દેશયિષ્યન્તિ સાસ્રવઃ ॥

જ્ઞાતેયેન વિનાસ્માકં દુઃખં દહતિ માનસમ્
સુહૃદો જ્ઞાતયો વાસ્ય ધારયિષ્યન્ત્ય્ અસૂન્ કથમ્ ॥

ન પ્રાર્થયે પદમ્ અહં શુભલભ્યમ્ ઐન્દ્રં વિદ્યાધરાધિપતિતાં ન ચ નાપિ રાજ્યમ્
ભૂયાસમ્ અસ્ય જગતઃ સુગતત્વમ્ આપ્ય દુઃખક્ષયાર્થમ્ અમુના કુશલોદયેન ॥

કૃતાર્થમ્ ઇવ પદ્મત્વં મન્યમાને કુશેશયે
સો ઽપિ ચ સ્થિતમ્ આત્માનમ્ અદ્રાક્ષીદ્ ધીમતાં વરઃ ॥

પાદોપાન્તભ્રાન્તમત્તદ્વિરેફઃ શાન્તો ધર્મં ધર્મકામો બ્રુવાણઃ
શોભાં ગાઢં પદ્મપત્ત્રાયતાક્ષઃ પદ્માસીનઃ પદ્મયોનેર્ દધાર ॥

એષ સ્વપ્નઃ સ્યાદ્ ઇયં કિં નુ માયા વહ્નિઃ ક્વાયં ક્વેદમમ્ભોરુહત્વમ્
ઇત્ય્ આશ્ચર્યં વિસ્મયાક્ષિપ્તચિત્તાઃ તં પશ્યન્તસ્ તે જના વાચમ્ ઊચુઃ ॥

તેષાં તમ્ આલોકયતાં જનાનામ્ અમ્ભોજમધ્યસ્થિતમ્ ઉન્નતેચ્છમ્
હર્ષાશ્રુણાસંભવતા ક્ષણેન રુષેવ શોકાશ્રુજલં નિરસ્તમ્ ॥

પતિતમ્ અથ નભસ્તઃ કીર્ણકિઞ્જલ્કગન્ધં સમનુગતમ્ અલીનાં પઙ્ક્તિભિઃ પુષ્પવર્ષમ્
અભવદ્ અપિ ચ મારઃ પૌષ્પમ્ આધાયપાર્શ્વે ધનુર્ ઉપહિતશોકઃપાણિવિન્યસ્તવક્ત્રઃ ॥

ગમ્ભીરે ક્ષિતિવિવરે પરિસ્ફુરન્તં પશ્યામિ જ્વલનમ્ ઇવાગ્રતો મહાન્તમ્
એષા ચ જ્વરપરિતર્જિતાતિદુઃખા મેદિન્યાં મમ વિનિમજ્જતીવ મૂર્તિઃ ॥

તીવ્રાગ્નિં નરકમ્ ઇમં પતિષ્યતો મે ત્વં ભૂયાઃ શરણમ્ ઇહાદ્ય ધર્મકામ
તુઙ્ગેચ્છાઃ પરહિતવેધસો મહાન્તસ્ ત્વાદૃષ્કાઃ સુહૃદિ રિપૌ ચ તુલ્યભાવાઃ ॥

યેન સત્યેન સત્ત્વાર્થં બોધિચર્યાં ચરામ્ય્ અહમ્
તેન મા સ્મ ગમદ્ વિપ્રો નરકં જ્વલિતાનલમ્ ॥

કલ્યાણમિત્રમ્ આગમ્ય જગદર્થવિચક્ષણમ્
પ્રયાતિ વિલયં સદ્યઃ પાપં પાપકૃતામ્ અપિ ॥

આગમતો ઽનુમાનાચ્ ચ દ્વયાનિશ્ચયકારણાત્
વિશેષનિશ્ચયોત્પત્તેઃ પ્રત્યક્ષં બલવત્તરમ્ ॥

મહાપરિત્યાગમ્ ઇમં સવિસ્મયશ્ ચિરં વિલોક્યેવ મમ સ્ફુરચ્છિખઃ
કૃશાનુર્ અન્વક્ષમ્ અયં શરીરિણાં પ્રફુલ્લપદ્માકરતામ્ ઉપાગતઃ ॥

તતઃ સમાલોક્ય મહાન્તમ્ અદ્ભુતં પ્રભાવમ્ એનં વિપુલસ્ય કર્મણઃ
શુભાશુભસ્યાસ્તિ ફલં સુખાસુખં વિચિન્ત્ય ચેદં વિજહીત કાપથમ્ ॥

પ્રમાદનિદ્રાવિનિમીલિતાત્મનાં શરીરિણાં સૌપાયિકી પ્રબોધના
વિપશ્ચિતાં તુ સ્ફુટબુદ્ધિચક્ષુષાં સતિ પ્રબોધે કિમ્ ઇવ પ્રબોધ્યતે ॥

હિતોન્મુખાનામ્ અપિ ધર્મ્યયા ગિરા ભૃશં પ્રબોધં જનયન્તિ સાધવઃ
ગતેર્ વિશેષો ભવતિ પ્રસર્પતાં પ્રતોદસંચોદનયા હિ વાજિનામ્ ॥

બહુચ્છલં પાલયતા ગૃહાશ્રમં ન ધીમતા વિશ્વસનીયમ્ અણ્વ્ અપિ
ન યુજ્યતે સ્વપ્તુમ્ અનાહિતાઙ્કુશ પ્રચણ્ડમત્તદ્વિરદાધિરોહિણઃ ॥

સુતપ્રલાપા ભવનં સમૃદ્ધિમદ્ વિલાસલાવણ્યવિભૂષિતાઃ સ્ત્રિયઃ
પ્રસઙ્ગિનાં સર્વમ્ અમેધસામ્ ઇદં શમાનુકૂલસ્ય નિરોધકં પથઃ ॥

કથં ચિદ્ અષ્ટાભિર્ અપોઢમ્ અક્ષણૈર્ અવાપ્ય માનુષ્યમ્ ઇદં સુદુર્લભમ્ ।
શમાય યો ન ત્વરતે પ્રમાદભાગ્ નિયોજનીયો ઽનડુહામ્ અસૌ ધુરિ ॥

ઇદમ્ અવાપ્તમ્ અવાપ્યમ્ ઇદં પુનઃ કૃતમ્ ઇદં કરણીયમ્ ઇદં નૃણામ્
ઇતિ મનોગૃહચિત્રણયા ક્ષયં વ્રજતિ નૈવ મનોરથવર્તિકા ॥

વિષયોપભોગમ્ અવસાનદારુણં પરિરભ્ય ચન્દનમ્ ઇવાહિવેષ્ટિતમ્
સુખમ્ ઇત્ય્ અભૂતપરિકલ્પનાનુગા બહુદુઃખજાલમ્ અધિશેરતે જનાઃ ॥

ધિગ્ અહો તિરસ્કૃતમ્ અવિદ્યયા જગત્ સકલં કલઙ્કિતમ્ અનઙ્ગજૈર્ મલૈઃ
યદ્ ઇદં સમેત્ય મરણારિગોચરં ગજસુપ્તિકામ્ ઇવ વિધાય તિષ્ઠતિ ॥

હૃતસત્પથં નિવરણારિભિઃ શઠૈર્ અવિચિન્ત્ય સંતતમ્ અનિત્યતાભયમ્
અનુશાસનં પ્લવમ્ અપાસ્ય સૌગતં વિનિમજ્જતિ વ્યસનસાગરે જગત્ ॥

પ્રતિક્ષણં ક્ષયમ્ ઉપયાતિજીવિતં પ્રશામ્યતો વપુર્ ઇવ કૃષ્ણવર્ત્મનઃ
અતઃ સદા વિષયપરાઙ્મુખીમ્ ઇમાં ત્વરાવતીં કુરુતમતિં હિતં પ્રતિ ॥

ઇતિ વચનમ્ અયુક્તન્યાયમ્ ઉક્તમ્ મયા ચેદ્ અનુભવત યથેષ્ટં કામસૌખ્યાનુબન્ધમ્
અથ તુ ગુણવદ્ એતત્ સાધવઃ ચિન્તયિત્વા શ્રયત વિષયતૃષ્ણાં રોધિનીંશાન્તિમ્ અગ્ર્યામ્ ॥