જાતકમાલા · અધ્યાય 5

તત્ કિમ્ ઇદમ્ ઉપનીતમ્ । એવમ્
અત્યયમ્ અપ્ય્ અવિગણય્ય દિત્સન્તિ સત્પુરુષાઃ ।
કેન નામ સ્વસ્થેન ન દાતવ્યં સ્યાદ્ ઇતિ
ન સત્ત્વવન્તઃ શક્યન્તે ભયાદ્ અપ્ય્ અગતિં ગમયિતુમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અપ્ય્ ઉપનેયમ્ ॥
શ્રેષ્ઠિજાતકં ચતુર્થમ્ ॥
5. અવિષહ્યશ્રેષ્ઠિજાતકમ્
ન વિભવક્ષયાશઙ્કયા સમૃદ્ધ્યાશયા વા પ્રદાનવૈધુર્યમ્ ઉપયાન્તિ સત્પુરુષાઃ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે । બોધિસત્ત્વઃ કિલ ત્યાગશીલકુલવિનયશ્રુતજ્ઞાનાવિસ્મયાદિગુણસમુદિતો ધનદાયમાનો વિભવસંપદા સર્વાતિથિત્વાદ્ અનુપરતદાનસત્ત્રો લોકહિતાર્થપ્રવૃત્તો દાયકશ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠી બભૂવ । માત્સર્યાદિદોષાવિષહ્યો ઽવિષહ્ય ઇતિ પ્રકાશનામા ।
ઇષ્ટાર્થસંપત્તિવિમર્શનાશાત્ પ્રીતિપ્રબોધસ્ય વિશેષહેતુઃ ।
યથાર્થિનાં દર્શનમ્ આસ તસ્ય તથાર્થિનાં દર્શનમ્ આસ તસ્ય

દેહીતિ યાચ્ઞાનિયતાર્થમ્ ઉક્તો નાસ્તીતિ નાસૌ ગદિતું શશાક ।
હૃતાવકાશા હિ બભૂવ ચિત્તે તસ્યાર્થસક્તિઃ કૃપયા મહત્યા

તસ્યાર્થિભિર્ નિર્હ્રિયમાણસારે ગૃહે બભૂવાભ્યધિકઃ પ્રહર્ષઃ ।
વિવેદ સ હ્ય્ ઉગ્રઘનાન્ અનર્થાન્ અકારણક્ષિપ્રવિનાશિનો ઽર્થાન્

ભવન્તિ લોકસ્ય ચ ભૂયસાર્થા લોભાશ્રયા દુર્ગતિમાર્ગસાર્થાઃ ।
પરાત્મનોર્ અભ્યુદયાવહત્વાદ્ અર્થાસ્ તદીયાસ્ તુ બભુર્ યથાર્થાઃ

અથ તસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યથાભિલષિતૈર્ અક્લિષ્ટૈઃ શિષ્ટોપચારવિભૂષણૈર્ વિપુલૈર્ અર્થવિસર્ગૈર્ યાચનકજનં સમન્તતઃ સંતર્પયતઃ પ્રદાનૌદાર્યશ્રવણાદ્ વિસ્મયાવર્જિતમનાઃ શક્રો દેવેન્દ્રઃ પ્રદાનસ્થિરનિશ્ચયતામ્ અસ્ય જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રત્યહં ધનધાન્યરત્નપરિચ્છદજાતં તત્ તદ્ અન્તર્ધાપયામ્ આસ । અપિ નામાયં વિભવપરિક્ષયાશઙ્કયા માત્સર્યાય પ્રતાર્યેતેતિ । પ્રદાનાધિમુક્તસ્ય તુ પુનર્ મહાસત્ત્વસ્ય
યથા યથા તસ્ય વિનેશુર્ અર્થાઃ સૂર્યાભિસૃષ્ટા ઇવ તોયલેશાઃ ।
તથા તથૈતાન્ વિપુલૈઃ પ્રદાનૈર્ ગૃહાત્ પ્રદીપ્તાદ્ ઇવ નિર્જહાર

અથ શક્રો દેવેન્દ્રસ્ ત્યાગપરાયણમ્ એવ તં મહાસત્ત્વમ્ અવેત્ય પ્રક્ષીયમાણવિભવસારમ્ અપિ વિસ્મિતતરમતિસ્ તસ્યૈકરાત્રેણ સર્વં વિભવસારમ્ અન્તર્ધાપયામ્ આસાન્યત્ર રજ્જુકુણ્ડલકાદ્ દાત્રાચ્ ચૈકસ્માત્ ॥ અથ બોધિસત્ત્વઃ પ્રભાતાયાં રજન્યાં યથોચિતં પ્રતિવિબુદ્ધઃ પશ્યતિ સ્મ ધનધાન્યપરિચ્છદપરિજનર્દ્ધિશૂન્યં નિષ્કૂજદીનં સ્વભવનં રાક્ષસૈર્ ઇવોદ્વાસિતમ્ અનભિરામદર્શનં કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ ચ સમુત્થિતવિતર્કઃ સમનુવિચરંસ્ તદ્ રજ્જુકુણ્ડલકં દાત્રં ચ કેવલમ્ અત્ર દદર્શ । તસ્ય ચિન્તા પ્રાદુરભવત્ । યદિ તાવત્ કેન ચિદ્ યાચિતુમ્ અનુચિતવચસા સ્વવિક્રમોપજીવિના મદ્ગૃહે પ્રણય એવં દર્શિતઃ સૂપયુક્તા એવ મે ઽર્થાઃ । અથ ત્વ્ ઇદાનીં મદ્ભાગ્યદોષાદ્ ઉચ્છ્રયમ્ અસહમાનાઃ કેન ચિદ્ અનુપયુક્તા એવ વિદ્રુતાસ્ તત્ કષ્ટમ્ ।
ચલં સૌહૃદમ્ અર્થાનાં વિદિતં પૂર્વમ્ એવ મે ।
અર્થિનામ્ એવ પીડા તુ દહત્ય્ અત્ર મનો મમ

પ્રદાનસત્કારસુખોચિતાશ્ ચિરં વિવિક્તમ્ અર્થૈર્ અભિગમ્ય મદ્ગૃહમ્ ।
કથં ભવિષ્યન્તિ નુ તે મમાર્થિનઃ પિપાસિતાઃ શુષ્કમ્ ઇવાગતા હ્રદમ્

અથ બોધિસત્ત્વઃ સ્વધૈર્યાવષ્ટમ્ભાદ્ અનાસ્વાદિતવિષાદદૈન્યસ્ તસ્યામ્ અપ્ય્ અવસ્થાયામ્ અનભ્યસ્તયાચ્ઞાક્રમત્વાત્ પરાન્ યાચિતું પરિચિતાન્ અપિ ન પ્રસેહે । એવં દુષ્કરં યાચિતુમ્ ઇતિ તસ્ય ભૂયસી યાચનકજનેષ્વ્ અનુકમ્પા બભૂવ॥ અથ સ મહાત્મા યાચનકજનસ્વાગતાદિક્રિયાવેક્ષયા સ્વયમ્ એવ તદ્ રજ્જુકુણ્ડલકં દાત્રં ચ પરિગૃહ્ય પ્રત્યહં તૃણવિક્રયોપલબ્ધયા વિભવમાત્રયાર્થિજનપ્રણયસંમાનનં ચકાર ॥ અથ શક્રો દેવેન્દ્રસ્ તસ્યેમામ્ અવિષાદિતાં પરમે ઽપિ દારિદ્ર્યે પ્રદાનાભિમુખતાં ચાવેક્ષ્ય સવિસ્મયબહુમાનઃ સંદૃશ્યમાનદિવ્યાદ્ભુતવપુર્ અન્તરિક્ષે સ્થિત્વા દાનાદ્ વિચ્છન્દયંસ્ તં મહાસત્ત્વમ્ ઉવાચ । ગૃહપતે ।
સુહૃન્મનસ્તાપકરીમ્ અવસ્થામ્ ઇમામ્ ઉપેતસ્ ત્વમ્ અતિપ્રદાનૈઃ ।
ન દસ્યુભિર્ નૈવ જલાનલાભ્યાં ન રાજભિઃ સંહ્રિયમાણવિત્તઃ

તત્ ત્વા હિતાવેક્ષિતયા બ્રવીમિ નિયચ્છ દાનવ્યસનાનુરાગમ્ ।
ઇત્થંગતઃ સન્ન્ અપિ ચેન્ ન દદ્યા યાયાઃ પુનઃ પૂર્વસમૃદ્ધિશોભામ્

શશ્વત્ કૃશેનાપિ પરિવ્યયેણ કાલેન દૃષ્ટ્વા ક્ષયમ્ અઞ્જનાનામ્ ।
ચયેન વલ્મીકસમુચ્છ્રયાંશ્ ચ વૃદ્ધ્યર્થિનઃ સંયમ એવ પન્થાઃ

અથ બોધિસત્ત્વઃ પ્રદાનાભ્યાસમાહાત્મ્યં વિદર્શયઞ્ છક્રમ્ ઉવાચ ।
અનાર્યમ્ આર્યેણ સહસ્રનેત્ર સુદુષ્કરં સુષ્ઠ્વ્ અપિ દુર્ગતેન ।
મા ચૈવ તદ્ ભૂન્ મમ શક્ર વિત્તં યત્પ્રાપ્તિહેતોઃ કૃપણાશયઃ સ્યામ્

ઇચ્છન્તિ યાચ્ઞામરણેન ગન્તું દુઃખસ્ય યસ્ય પ્રતિકારમાર્ગમ્ ।
તેનાતુરાન્ કઃ કુલપુત્રમાની નાસ્તીતિ શુષ્કાશનિનાભિહન્યાત્

તન્ મદ્વિધઃ કિં સ્વિદ્ ઉપાદદીત રત્નં ધનં વા દિવિ વાપિ રાજ્યમ્ ।
યાચ્ઞાભિતાપેન વિવર્ણિતાનિ પ્રસાદયેન્ નાર્થિમુખાનિ યેન

માત્સર્યદોષોપચયાય યઃ સ્યાન્ ન ત્યાગચિત્તં પરિબૃંહયેદ્ વા ।
સ ત્યાગમ્ એવાર્હતિ મદ્વિધેભ્યઃ પરિગ્રહચ્છદ્મમયો વિઘાતઃ

વિદ્યુલ્લતાનૃત્તચલે ધને ચ સાધારણે નૈકવિઘાતહેતૌ ।
દાને નિદાને ચ સુખોદયાનાં માત્સર્યમ્ આર્યઃ ક ઇવાશ્રયેત

તદ્ દર્શિતા શક્ર મયિ સ્વતેયં હિતાભિધાનાદ્ અનુકમ્પિતો ઽસ્મિ ।
સ્વભ્યસ્તહર્ષં તુ મનઃ પ્રદાનૈસ્ તદુત્પથે કેન ધૃતિં લભેત

ન ચાત્ર મન્યોર્ અનુવૃત્તિમાર્ગે ચિત્તં ભવાન્ અર્હતિ સંનિયોક્તુમ્ ।
ન હિ સ્વભાવસ્ય વિપક્ષદુર્ગમ્ આરોઢુમ્ અલ્પેન બલેન શક્યમ્

શક્ર ઉવાચ । ગૃહપતે । પર્યાપ્તવિભવસ્ય પરિપૂર્ણકોશકોષ્ઠાગારસ્ય સમ્યક્પ્રવૃત્તવિવિધવિપુલકર્માન્તસ્ય વિરૂઢાયતેર્ લોકે વશીકૃતૈશ્વર્યસ્યાયં ક્રમો નેમાં દશામ્ અભિપ્રપન્નસ્ય । પશ્ય ।
સ્વબુદ્ધિવિસ્પન્દસમાહિતેન વા યશોઽનુકૂલેન કુલોચિતેન વા ।
સમૃદ્ધિમ્ આકૃષ્ય શુભેન કર્મણા સપત્નતેજાંસ્ય્ અભિભૂય ભાનુવત્

જને પ્રસઙ્ગેન વિતત્ય સંનતિં પ્રબોધ્ય હર્ષં સસુહૃત્સુ બન્ધુષુ ।
અવાપ્તસંમાનવિધિર્ નૃપાદ્ અપિ શ્રિયા પરિષ્વક્ત ઇવાભિકામ્યયા

અથ પ્રદાને પ્રવિજૃમ્ભિતક્રમઃ સુખેષુ વા નૈતિ જનસ્ય વાચ્યતામ્ ।
અજાતપક્ષઃ ખમ્ ઇવારુરુક્ષયા વિઘાતભાક્ કેવલયા તુ દિત્સયા

યતો ધનં સંયમનૈભૃતાશ્રયાદ્ ઉપાર્જ્યતાં તાવદ્ અલં પ્રદિત્સયા ।
અનાર્યતાપ્ય્ અત્ર ચ નામ કા ભવેન્ ન યત્ પ્રદદ્યાદ્ વિભવેષ્વ્ અભાવિષુ

બોધિસત્ત્વ ઉવાચ । અલમ્ અતિનિર્બન્ધેનાત્રભવતઃ ।
આત્માર્થઃ સ્યાદ્ યસ્ય ગરીયાન્ પરકાર્યાત્ તેનાપિ સ્યાદ્ દેયમ્ અનાદૃત્ય સમૃદ્ધિમ્ ।
નૈતિ પ્રીતિં તાં હિ મહત્યાપિ વિભૂત્યા દાનૈસ્ તુષ્ટિં લોભજયાદ્ યામ્ ઉપભુઙ્ક્તે

નૈતિ સ્વર્ગં કેવલયા યચ્ ચ સમૃદ્ધ્યા દાનેનૈવ ખ્યાતિમ્ અવાપ્નોતિ ચ પુણ્યામ્ ।
માત્સર્યાદીન્ નાભિભવત્ય્ એવ ચ દોષાંસ્ તસ્યા હેતોર્ દાનમ્ અતઃ કો ન ભજેત

ત્રાતું લોકાન્ યસ્ તુ જરામૃત્યુપરીતાન્ અપ્ય્ આત્માનં દિત્સતિ કારુણ્યવશેન ।
યો નાસ્વાદં વેત્તિ સુખાનાં પરદુઃખૈઃ કસ્ તસ્યાર્થસ્ ત્વદ્ગતયા સ્યાદ્ અપિ લક્ષ્મ્યા

અપિ ચ દેવેન્દ્ર ।
સંપત્તિર્ ઇવ વિત્તાનામ્ અધ્રુવા સ્થિતિર્ આયુષઃ ।
ઇતિ યાચનકં લબ્ધ્વા ન સમૃદ્ધિર્ અવેક્ષ્યતે

એકો રથશ્ ચ ભુવિ યદ્ વિદધાતિ વર્ત્મ તેનાપરો વ્રજતિ ધૃષ્ટતરં તથાન્યઃ ।
કલ્યાણમ્ આદ્યમ્ ઇમમ્ ઇત્ય્ અવધૂય માર્ગં નાસત્પથપ્રણયને રમતે મનો મે

અર્થશ્ ચ વિસ્તરમ્ ઉપૈષ્યતિ ચેત્ પુનર્ મે હર્તા મનાંસિ નિયમેન સ યાચકાનામ્ ।
એવંગતે ઽપિ ચ યથાવિભવં પ્રદાસ્યે મા ચૈવ દાનનિયમે પ્રમદિષ્મ શક્ર

ઇત્ય્ ઉક્તે શક્રો દેવેન્દ્રઃ સમભિપ્રસાદિતમનાઃ સાધુ સાધ્વ્ ઇત્ય્ એનમ્ અભિસંરાધ્ય સબહુમાનસ્નિગ્ધમ્ અવેક્ષમાણ ઉવાચ ।
યશઃસપત્નૈર્ અપિ કર્મભિર્ જનઃ સમૃદ્ધિમ્ અન્વિચ્છતિ નીચદારુણૈઃ ।
સ્વસૌખ્યસઙ્ગાદ્ અનપેક્ષિતાત્યયઃ પ્રતાર્યમાણશ્ ચપલેન ચેતસા

અચિન્તયિત્વા તુ ધનક્ષયં ત્વયા સ્વસૌખ્યહાનિં મમ ચ પ્રતારણામ્ ।
પરાર્થસંપાદનધીરચેતસા મહત્ત્વમ્ ઉદ્ભાવિતમ્ આત્મસંપદઃ

અહો બતૌદાર્યવિશેષભાસ્વતઃ પ્રમૃષ્ટમાત્સર્યતમિસ્રતા હૃદઃ ।
પ્રદાનસંકોચવિરૂપતાં ગતં ધને પ્રનષ્ટે ઽપિ ન યત્ તદાશયા

ન ચાત્ર ચિત્રં પરદુઃખદુઃખિનઃ કૃપાવશાલ્ લોકહિતૈષિણસ્ તવ ।
હિમાવદાતઃ શિખરીવ વાયુના ન યત્ પ્રદાનાદ્ અસિ કમ્પિતો મયા

યશઃ સમુદ્ભાવયિતું પરીક્ષયા ધનં તવેદં તુ નિગૂઢવાન્ અહમ્ ।
મણિર્ હિ શોભાનુગતો ઽપ્ય્ અતો ઽન્યથા ન સંસ્પૃશેદ્ રત્નયશોમહાર્ઘતામ્

અતઃ પ્રદાનૈર્ અભિવર્ષ યાચકાન્ હ્રદાન્ મહામેઘ ઇવાભિપૂરયન્ ।
ધનક્ષયં નાપ્સ્યસિ મત્પરિગ્રહાદ્ ઇદં ક્ષમેથાશ્ ચ વિચેષ્ટિતં મમ