જાતકમાલા · અધ્યાય 4

અથ સા પર્ષત્ તસ્ય રાજ્ઞસ્ તદ્ગ્રાહકં વચનં સબહુમાનમ્ અભિનન્દ્ય પ્રદાનાદિગુણપ્રતિપત્ત્યભિમુખી બભૂવ ॥
તદ્ એવં ચિત્તપ્રસાદોદ્ગતં પાત્રાતિશયપ્રતિપાદિતં ચ નાલ્પકં નામ દાનમ્ અસ્તિ વિપાકમહત્ત્વાદ્ ઇતિ
પ્રસન્નચિત્તેનાનુત્તરે પુણ્યક્ષેત્ર આર્યસંઘે દાનં દદતા પરા પ્રીતિર્ ઉત્પાદ્યા । અદૂરે મમાપ્ય્ એવંવિધા અતો વિશિષ્ટતરશ્ ચ સંપત્તય ઇતિ ॥
કુલ્માષપિણ્ડીજાતકં તૃતીયમ્ ॥
4. શ્રેષ્ઠિજાતકમ્
અત્યયમ્ અપ્ય્ અવિગણય્ય દિત્સન્તિ સત્પુરુષાઃ ।
કેન નામ સ્વસ્થેન ન દાતવ્યં સ્યાત્ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે । બોધિસત્ત્વભૂતઃ કિલાયં ભગવાન્ ભાગ્યાતિશયગુણાદ્ ઉત્થાનસંપદા ચાધિગતવિપુલધનસમૃદ્ધિર્ અવિષમવ્યવહારશીલત્વાલ્ લોકબહુમાનનિકેતભૂત ઉદારાભિજનવાન્ અનેકવિદ્યાકલાવિકલ્પાધિગમવિમલતરમતિર્ ગુણમાહાત્મ્યાદ્ રાજ્ઞા સમુપહૃતસંમાનઃ પ્રદાનશીલત્વાલ્ લોકસાધારણવિભવઃ શ્રેષ્ઠી બભૂવ ।
અર્થિભિઃ પ્રીતહૃદયૈઃ કીર્ત્યમાનમ્ ઇતસ્ તતઃ ।
ત્યાગશૌર્યોન્નતં નામ તસ્ય વ્યાપ દિશો દશ

દદ્યાન્ ન દદ્યાદ્ ઇતિ તત્ર નાસીદ્ વિચારદોલાચલમાનસો ઽર્થી ।
ખ્યાતાવદાને હિ બભૂવ તસ્મિન્ વિશ્રમ્ભધૃષ્ટપ્રણયો ઽર્થિવર્ગઃ

નાસૌ જુગોપાત્મસુખાર્થમ્ અર્થં ન સ્પર્ધયા લોભપરાભવાદ્ વા ।
સ ત્વ્ અર્થિદુઃખં ન શશાક સોઢું નાસ્તીતિ વક્તું ચ તતો જુગોપ

અથ કદા ચિત્ તસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભોજનકાલે સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય કુશલસૂદોપકલ્પિતે સમુપસ્થિતે વર્ણગન્ધરસસ્પર્શાદિગુણસમુદિતે વિચિત્રે ભક્ષ્યભોજ્યાદિવિધૌ તત્પુણ્યસંભારવિવૃદ્ધિકામો જ્ઞાનાગ્નિનિર્દગ્ધસર્વક્લેશેન્ધનઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તદ્ગૃહમ્ અભિજગામ ભિક્ષાર્થી । સમુપેત્ય ચ દ્વારકોષ્ઠકે વ્યતિષ્ઠત ।
અશઙ્કિતાચઞ્ચલધીરસૌમ્યમ્ અવેક્ષમાણો યુગમાત્રમ્ ઉર્વ્યાઃ ।
તત્રાવતસ્થે પ્રશમાભિજાતઃ સ પાત્રસંસક્તકરાગ્રપદ્મઃ

અથ મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વસ્ય તાં દાનસંપદમ્ અમૃષ્યમાણસ્ તદ્વિઘ્નાર્થમ્ અન્તરા ચ તં ભદન્તમ્ અન્તરા ચ દ્વારદેહલીં જ્વાલાકરાલોદરમ્ અનેકપૌરુષમ્ અતિગમ્ભીરં ભયાનકદર્શનં પ્રતિભયનિર્ઘોષં નરકમ્ અભિનિર્મમે વિસ્ફુરદ્ભિર્ અનેકૈર્ જનશતૈર્ આચિતમ્ ॥ અથ બોધિસત્ત્વઃ પ્રત્યેકબુદ્ધં ભિક્ષાર્થિનમ્ અભિગતમ્ આલોક્ય પત્નીમ્ ઉવાચ । ભદ્રે સ્વયમ્ આર્યાય પિણ્ડપાતં દેહીતિ । સા તથેત્ય્ અસ્મૈ પ્રતિશ્રુત્ય પ્રણીતં ભક્ષ્યભોજ્યમ્ આદાય પ્રસ્થિતા । નરકમ્ આલોક્ય દ્વારસમીપાદ્ ભયવિષાદચઞ્ચલાક્ષી સહસા ન્યવર્તત । કિમ્ એતદ્ ઇતિ ચ ભર્ત્રા પર્યનુયુક્તા સમાપતિતસાધ્વસાપિહિતકણ્ઠી તત્ કથં ચિદ્ અસ્ય કથયામ્ આસ ॥ અથ બોધિસત્ત્વઃ કથમ્ અયમ્ આર્યો મદ્ગૃહાદ્ અનવાપ્તભિક્ષ એવ પ્રતિયાસ્યતીતિ સસંભ્રમસ્ તત્ તસ્યાઃ કથિતમ્ અનાદૃત્ય સ્વયમ્ એવ પ્રણીતં ભક્ષ્યભોજ્યમ્ આદાય તસ્ય મહાત્મનઃ પિણ્ડપાતં પ્રતિપાદયિતુકામો દ્વારકોષ્ઠકસમીપમ્ અભિગતસ્ તમ્ અતિભીષણમ્ અન્તરા નરકં દદર્શ । તસ્ય કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ સમુત્પતિતવિતર્કસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ભવનભિત્તેર્ નિષ્પત્ય સંદૃશ્યમાનદિવ્યાદ્ભુતવપુર્ અન્તરિક્ષે સ્થિત્વા હિતકામ ઇવ નામાબ્રવીત્ । ગૃહપતે મહારૌરવો નામાયં મહાનરકઃ ।
અર્થિપ્રશંસાવચનપ્રલુબ્ધા હિંસન્તિ દાનવ્યસનેન યે ઽર્થાન્ ।
શરત્સહસ્રાણિ બહૂનિ તેષામ્ અસ્મિન્ નિવાસો ઽસુલભપ્રવાસઃ

અર્થસ્ ત્રિવર્ગસ્ય વિશેષહેતુસ્ તસ્મિન્ હતે કેન હતો ન ધર્મઃ ।
ધર્મં ચ હત્વાર્થનિબર્હણેન કથં નુ ન સ્યાન્ નરકપ્રતિષ્ઠઃ

દાનપ્રસઙ્ગેન ચ ધર્મમૂલં ઘ્નતા ત્વયાર્થં યદ્ અકારિ પાપમ્ ।
ત્વામ્ અત્તુમ્ અભ્યુદ્ગતમ્ એતદ્ અસ્માજ્ જ્વાલોગ્રજિહ્વં નરકાન્તકાસ્યમ્

તત્ સાધુ દાનાદ્ વિનિયચ્છ બુદ્ધિમ્ એવં હિ સદ્યઃ પતનં ન તે સ્યાત્ ।
વિચેષ્ટમાનૈઃ કરુણં રુદદ્ભિર્ મા દાતૃભિર્ ગાઃ સમતામ્ અમીભિઃ

પ્રતિગ્રહીતા તુ જનો ઽભ્યુપૈતિ નિવૃત્તદાનાપનયઃ સુરત્વમ્ ।
તત્ સ્વર્ગમાર્ગાવરણાદ્ વિરમ્ય દાનોદ્યમાત્ સંયમમ્ આશ્રયસ્વ

અથ બોધિસત્ત્વો નૂનમ્ અસ્યૈતદ્ દુરાત્મનો મદ્દાનવિઘ્નાય વિચેષ્ટિતમ્ ઇત્ય્ અવગમ્ય સ્વસત્ત્વાવષ્ટમ્ભધીરવિનયમધુરાક્ષરાવિચ્છેદં નિયતમ્ ઇત્ય્ અવોચદ્ એનમ્ ।
અસ્મદ્ધિતાવેક્ષણદક્ષિણેન વિદર્શિતો ઽયં ભવતાર્યમાર્ગઃ ।
યુક્તા વિશેષેણ ચ દૈવતેષુ પરાનુકમ્પાનિપુણા પ્રવૃત્તિઃ

દોષોદયાત્ પૂર્વમ્ અનન્તરં વા યુક્તં તુ તચ્છાન્તિપથેન ગન્તુમ્ ।
ગતે પ્રયામં હ્ય્ અપચારદોષૈર્ વ્યાધૌ ચિકિત્સાપ્રણયો વિઘાતઃ

ઇદં ચ દાનવ્યસનં મદીયં શઙ્કે ચિકિત્સાવિષયવ્યતીતમ્ ।
તથા હ્ય્ અનાદૃત્ય હિતૈષિતાં તે ન મે મનઃ સંકુચતિ પ્રદાનાત્

દાનાદ્ અધર્મં ચ યદ્ ઊચિવાંસ્ ત્વમ્ અર્થં ચ ધર્મસ્ય વિશેષહેતુમ્ ।
તન્ માનુષી નેયમ્ અવૈતિ બુદ્ધિર્ દાનાદ્ ઋતે ધર્મપથો યથાર્થઃ

નિધીયમાનઃ સ તુ ધર્મહેતુશ્ ચૌરૈઃ પ્રસહ્યાથ વિલુપ્યમાનઃ ।
ઓઘોદરાન્તર્વિનિમગ્નમૂર્તિર્ હુતાશનસ્યાશનતાં ગતો વા

યચ્ ચાર્થદાતા નરકં પ્રયાતિ પ્રતિગ્રહીતા તુ સુરેન્દ્રલોકમ્ ।
વિવર્ધિતસ્ તેન ચ મે ત્વયાયં દાનોદ્યમઃ સંયમયિષ્યતાપિ

અનન્યથા ચાસ્તુ વચસ્ તવેદં સ્વર્ગં ચ મે યાચનકા વ્રજન્તુ ।
દાનં હિ મે લોકહિતાર્થમ્ ઇષ્ટં નેદં સ્વસૌખ્યોદયસાધનાય

અથ મારઃ પુનર્ અપિ બોધિસત્ત્વં હિતૈષીવ ધીરહસ્તેનોવાચ ।
હિતોક્તિમ્ એનાં મમ ચાપલં વા સમીક્ષ્ય યેનેચ્છસિ તેન ગચ્છ ।
સુખાન્વિતો વા બહુમાનપૂર્વં સ્મર્તાસિ માં વિપ્રતિસારવાન્ વા

બોધિસત્ત્વ ઉવાચ । માર્ષ મર્ષયતુ ભવાન્ ।
કામં પતામિ નરકં સ્ફુરદુગ્રવહ્નિં જ્વાલાવલીઢશિથિલાવનતેન મૂર્ધ્ના ।
ન ત્વ્ અર્થિનાં પ્રણયદર્શિતસૌહૃદાનાં સંમાનકાલમ્ અવમાનનયા હરિષ્યે

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા બોધિસત્ત્વઃ સ્વભાગ્યબલાવષ્ટબ્ધો જાનાનશ્ ચ નિરત્યયતાં દાનસ્ય નિવારણૈકરસમ્ અવધૂય સ્વજનપરિજનં સાધ્વસાનભિભૂતમતિર્ અભિવૃદ્ધદાનાભિલાષો નરકમધ્યેન પ્રાયાત્ ।
પુણ્યાનુભાવાદ્ અથ તસ્ય તસ્મિન્ન્ અપઙ્કજં પઙ્કજમ્ ઉદ્બભૂવ ।
અવજ્ઞયેવાવજહાસ મારં યચ્ છુક્લયા કેસરદન્તપઙ્ક્ત્યા

અથ બોધિસત્ત્વઃ પદ્મસંક્રમેણ સ્વપુણ્યાતિશયનિર્જાતેનાભિગમ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધં પ્રસાદસંહર્ષાપૂર્ણહૃદયઃ પિણ્ડપાતમ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ ॥
મનઃપ્રસાદપ્રતિબોધનાર્થં તસ્યાથ ભિક્ષુર્ વિયદ્ ઉત્પપાત ।
વર્ષઞ્ જ્વલંશ્ ચૈવ સ તત્ર રેજે સવિદ્યુદુદ્દ્યોતપયોદલક્ષ્મ્યા

અવમૃદિતમનોરથસ્ તુ મારો દ્યુતિપરિમોષમ્ અવાપ્ય વૈમનસ્યાત્ ।
તમ્ અભિમુખમ્ ઉદીક્ષિતું ન સેહે સહ નરકેણ તતસ્ તિરોબભૂવ