જાતકમાલા · અધ્યાય 3

તદ્ એવં દુષ્કરશતસમુદાનીતો ઽયમ્ અસ્મદર્થં તેન ભગવતા સદ્ધર્મ ઇતિ સત્કૃત્ય શ્રોતવ્યઃ ।
તથાગતમાહાત્મ્યે પૂર્વવચ્ ચ કરુણાવર્ણે ઽપિ વાચ્યમ્ ઇહૈવ પુણ્યફલપ્રદર્શને ચૈવં સત્કૃત્યોપચિતાનિ પુણ્યાનીહૈવ પુષ્પમાત્રમ્ આત્મપ્રભાવસ્ય કીર્તિસંતતિમનોહરં પ્રદર્શયન્તીતિ ॥
શિબિજાતકં દ્વિતીયમ્ ॥
3. કુલ્માષપિણ્ડીજાતકમ્
ચિત્તપ્રસાદોદ્ગતં પાત્રાતિશયપ્રતિપાદિતં ચ નાલ્પકં નામ દાનમ્ અસ્તિ વિપાકમહત્ત્વાત્ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે । બોધિસત્ત્વભૂતઃ કિલાયં ભગવાન્ કોશલાધિપતિર્ બભૂવ । તસ્યોત્સાહમન્ત્રપ્રભાવશક્તિસંપત્પ્રભૃતીનાં પ્રકર્ષિણામ્ અપિ રાજગુણાનાં વિભૂતિમ્ અતિશિશ્યે દૈવસંપદ્ગુણશોભા ।
ગુણાસ્ તસ્યાધિકં રેજુર્ દૈવસંપદ્વિભૂષણાઃ ।
કિરણા ઇવ ચન્દ્રસ્ય શરદુન્મીલિતશ્રિયઃ

તત્યાજ દૃપ્તાન્ અપિ તસ્ય શત્રૂન્ રક્તેવ રેમે તદપાશ્રિતેષુ ।
ઇત્ય્ આસ તસ્યાન્યનરાધિપેષુ કોપપ્રસાદાનુવિધાયિની શ્રીઃ

ધર્માત્મકત્વાન્ ન ચ નામ તસ્ય પરોપતાપાશિવમ્ આસ ચેતઃ ।
ભૃત્યાનુરાગસ્ તુ તથા જજૃમ્ભે દ્વિષત્સુ લક્ષ્મીર્ ન યથાસ્ય રેમે

સો ઽનન્તરાતીતાં સ્વાં જાતિમ્ અનુસસ્માર । તદનુસ્મરણાચ્ ચ સમુપજાતસંવેગો વિશેષવત્તરં શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકેભ્યઃ સુખહેતુનિદાનં દાનમ્ અદાત્ । શીલસંવરં ચાનવરં પોષધનિયમં ચ પર્વદિવસેષુ સમાદદે । અભીક્ષ્ણં ચ રાજપર્ષદિ સ્વસ્મિંશ્ ચાન્તઃપુરે પુણ્યપ્રભાવોદ્ભાવનાલ્ લોકં શ્રેયસિ નિયોક્તુકામઃ પ્રતીતહૃદયો ગાથાદ્વયમ્ ઇતિ નિયતાર્થં બભાષે ।
ન સુગતપરિચર્યા વિદ્યતે સ્વલ્પિકાપિ પ્રતનુફલવિભૂતિર્ યચ્ છ્રુતં કેવલં પ્રાક્ ।
તદ્ ઇદમ્ અલવણાયાઃ શુષ્કરૂક્ષારુણાયાઃ ફલવિભવમહત્ત્વં પશ્ય કુલ્માષપિણ્ડ્યાઃ

રથતુરગવિચિત્રં મત્તનાગેન્દ્રલીલં બલમ્ અકૃશમ્ ઇદં મે મેદિની કેવલા ચ ।
બહુ ધનમ્ અનુરક્તા શ્રીર્ ઉદારાશ્ ચ દારાઃ ફલસમુદયશોભાં પશ્ય કુલ્માષપિણ્ડ્યાઃ

તમ્ અમાત્યા બ્રાહ્મણવૃદ્ધાઃ પૌરમુખ્યાશ્ ચ કૌતૂહલાપૂર્ણમનસો ઽપિ ન પ્રસહન્તે સ્મ પર્યનુયોક્તું કિમ્ અભિસમીક્ષ્ય મહારાજો ગાથાદ્વયમ્ ઇદમ્ અભીક્ષ્ણં ભાષત ઇતિ ॥ અથ તસ્ય રાજ્ઞો વાલ્લભ્યાદ્ અવ્યાહતતરવિશ્રમ્ભપ્રણયપ્રસાદા દેવી સમુત્પન્નકૌતૂહલા સંકથાપ્રસ્તાવાગતં પર્ષદિ પર્યપૃચ્છદ્ એનમ્ ।
નિયતમ્ ઇતિ નરેન્દ્ર ભાષસે હૃદયગતાં મુદમ્ ઉદ્ગિરન્ન્ ઇવ ।
ભવતિ મમ કુતૂહલાકુલં હૃદયમ્ ઇદં કથિતેન તેન તે

તદ્ અર્હતિ શ્રોતુમ્ અયં જનો યદિ પ્રચક્ષ્વ તત્ કિં ન્વ્ ઇતિ ભાષસે નૃપ ।
રહસ્યમ્ એવં ચ ન કીર્ત્યતે ક્વ ચિત્ પ્રકાશમ્ અસ્માચ્ ચ મયાપિ પૃચ્છ્યતે

અથ સ રાજા પ્રીત્યતિસ્નિગ્ધયા દૃષ્ટ્યા સમવેક્ષ્ય દેવીં સ્મિતપ્રવિકસિતવદન ઉવાચ ॥
અવિભાવ્યનિમિત્તાર્થં શ્રુત્વોદ્ગારમ્ ઇમં મમ ।
ન કેવલં તવૈવાત્ર કૌતૂહલચલં મનઃ

સમગ્રમ્ અપ્ય્ એતદ્ અમાત્યમણ્ડલં કુતૂહલાઘૂર્ણિતલોલમાનસમ્ ।
પુરં ચ સાન્તઃપુરમ્ અત્ર તેન મે નિશમ્યતાં યેન મયૈવમ્ ઉચ્યતે

સ્વપ્નપ્રબુદ્ધ ઇવ જાતિમ્ અનુસ્મરામિ યસ્યામ્ ઇહૈવ નગરે ભૃતકો ઽહમ્ આસમ્ ।
શીલાન્વિતો ઽપિ ધનમાત્રસમુચ્છ્રિતેભ્યઃ કર્માભિરાધનસમાર્જિતદીનવૃત્તિઃ

સો ઽહં ભૃતિં પરિભવશ્રમદૈન્યશાલાં ત્રાણાશયા સ્વયમ્ અવૃત્તિભયાદ્ વિવિક્ષુઃ ।
ભિક્ષાર્થિનશ્ ચ ચતુરઃ શ્રમણાન્ અપશ્યં વશ્યેન્દ્રિયાન્ અનુગતાન્ ઇવ ભિક્ષુલક્ષ્મ્યા

તેભ્યઃ પ્રસાદમૃદુના મનસા પ્રણમ્ય કુલ્માષમાત્રકમ્ અદાં પ્રયતઃ સ્વગેહે ।
તસ્યાઙ્કુરોદય ઇવૈષ યદ્ અન્યરાજચૂડાપ્રભાશ્ ચરણરેણુષુ મે નિષિક્તાઃ

તદ્ એતદ્ અભિસંધાય મયૈવં દેવિ કથ્યતે ।
પુણ્યૈર્ ન ચ લભે તૃપ્તિમ્ અર્હતાં દર્શનેન ચ

અથ દેવી પ્રહર્ષવિસ્મયવિશાલતરાક્ષી સબહુમાનમ્ ઉદીક્ષમાણા રાજાનમ્ ઉવાચ । ઉપપન્નરૂપઃ પુણ્યાનામ્ અયમ્ એવંવિધો વિપાકાભ્યુદયવિશેષઃ । પુણ્યફલપ્રત્યક્ષિણશ્ ચ મહારાજસ્ય યદ્ અયં પુણ્યેષ્વ્ આદરઃ । તદ્ એવમ્ એવ પાપપ્રવૃત્તિવિમુખઃ પિતેવ પ્રજાનાં સમ્યક્પરિપાલનસુમુખઃ પુણ્યગુણાર્જનાભિમુખઃ ।
યશઃશ્રિયા દાનસમૃદ્ધયા જ્વલન્ પ્રતિષ્ઠિતાજ્ઞઃ પ્રતિરાજમૂર્ધસુ ।
સમીરણાકુઞ્ચિતસાગરામ્બરાં ચિરં મહીં ધર્મનયેન પાલય

રાજોવાચ । કિં હ્ય્ એતદ્ દેવિ ન સ્યાત્ ।
સો ઽહં તમ્ એવ પુનર્ આશ્રયિતું યતિષ્યે શ્રેયઃપથં સમભિલક્ષિતરમ્યચિહ્નમ્ ।
લોકઃ પ્રદિત્સતિ હિ દાનફલં નિશમ્ય દાસ્યામ્ય્ અહં કિમ્ ઇતિ નાત્મગતં નિશામ્ય

અથ સ રાજા દેવીં દેવીમ્ ઇવ શ્રિયા જ્વલન્તીમ્ અતિસ્નિગ્ધમ્ અવેક્ષ્ય શ્રીસંપત્તિહેતુકુતૂહલહૃદયઃ પુનર્ ઉવાચ ।
ચન્દ્રલેખેવ તારાણાં સ્ત્રીણાં મધ્યે વિરાજસે ।
અકૃથાઃ કિં નુ કલ્યાણિ કર્માતિમધુરોદયમ્

દેવ્ય્ ઉવાચ । અસ્તિ દેવ કિં ચિદ્ અહમ્ અપિ પૂર્વજન્મવૃત્તમ્ અનુસ્મરામીતિ। કથય કથયેદાનીમ્ ઇતિ ચ સાદરં રાજ્ઞા પર્યનુયુક્તોવાચ ।
બાલ્યે ઽનુભૂતમ્ ઇવ તત્ સમનુસ્મરામિ દાસી સતી યદ્ અહમ્ ઉદ્ધૃતભક્તમ્ એકમ્ ।
ક્ષીણાસ્રવાય મુનયે વિનયેન દત્ત્વા સુપ્તેવ તત્ર સમવાપમ્ ઇહ પ્રબોધમ્

એતત્ સ્મરામિ કુશલં નરદેવ યેન ત્વન્નાથતામ્ ઉપગતાસ્મિ સમં પૃથિવ્યા ।
ક્ષીણાસ્રવેષુ ન કૃતં તનુ નામ કિં ચિદ્ ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ અસિ યથૈવ મુનિસ્ તથૈવ

અથ સ રાજા પુણ્યફલપ્રદર્શનાત્ પુણ્યેષુ સમુત્પાદિતબહુમાનામ્ અભિપ્રસન્નમનસં પરિષદં વિસ્મયૈકાગ્રામ્ અવેત્ય નિયતમ્ ઈદૃશં કિં ચિત્ સમનુશશાસ ।
અલ્પસ્યાપિ શુભસ્ય વિસ્તરમ્ ઇમં દૃષ્ટ્વા વિપાકશ્રિયઃ સ્યાત્ કો નામ ન દાનશીલવિધિના પુણ્યક્રિયાતત્પરઃ ।
નૈવં દ્રષ્ટુમ્ અપિ ક્ષમઃ સ પુરુષઃ પર્યાપ્તવિત્તો ઽપિ સન્ યઃ કાર્પણ્યતમિસ્રયાવૃતમતિર્ નાપ્નોતિ દાનૈર્ યશઃ

ત્યક્તવ્યં વિવશેન યન્ ન ચ તથા કસ્મૈ ચિદ્ અર્થાય યત્ તન્ ન્યાયેન ધનં ત્યજન્ યદિ ગુણં કં ચિત્ સમુદ્ભાવયેત્ ।
કો ઽસૌ તત્ર ભજેત મત્સરપથં જાનન્ ગુણાનાં રસં પ્રીત્યાદ્યા વિવિધાશ્ ચ કીર્ત્યનુસૃતા દાનપ્રતિષ્ઠા ગુણાઃ

દાનં નામ મહાનિધાનમ્ અનુગં ચૌરાદ્યસાધારણં દાનં મત્સરલોભદોષરજસઃ પ્રક્ષાલનં ચેતસઃ ।
સંસારાધ્વપરિશ્રમાપનયનં દાનં સુખં વાહનં દાનં નૈકસુખોપધાનસુમુખં સન્મિત્રમ્ આત્યન્તિકમ્

વિભવસમુદયં વા દીપ્તમ્ આજ્ઞાગુણં વા ત્રિદશપુરનિવાસં રૂપશોભાગુણં વા ।
યદ્ અભિલષતિ સર્વં તત્ સમાપ્નોતિ દાનાદ્ ઇતિ પરિગણિતાર્થઃ કો ન દાનાનિ દદ્યાત્

સારાદાનં દાનમ્ આહુર્ ધનાનામ્ ઐશ્વર્યાણાં દાનમ્ આહુર્ નિદાનમ્ ।
દાનં શ્રીમત્ સજ્જનત્વાવદાનં નાલ્પપ્રજ્ઞૈઃ પાંસુદાનં સુદાનમ્