જાતકમાલા · અધ્યાય 12

તદ્ એવં દેવરાજ્યં પ્રાણાન્ અપિ ચ પરિત્યજ્ય દીર્ઘરાત્રં પરિપાલિતાનિ ભગવતા સત્ત્વાનિ । તેષ્વ્ ઇહ પ્રાજ્ઞસ્યાઘાતો ઽપિ ન પ્રતિરૂપઃ પ્રાગ્ એવ વિપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ પ્રાણિષુ દયાપન્નેનાર્યેણ ભવિતવ્યમ્ ॥ તથા હિ ધર્મો હ વૈ રક્ષતિ ધર્મચારિણમ્ ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ ઉપનેયમ્ ॥ તથાગતવર્ણે સત્કૃત્ય ધર્મશ્રવણે ચેતિ ॥
શક્રજાતકમ્ એકાદશમ્ ॥
12. બ્રાહ્મણજાતકમ્
આત્મલજ્જયૈવ સત્પુરુષા નાચારવેલાં લઙ્ઘયન્તિ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે । બોધિસત્ત્વઃ કિલ કસ્મિંશ્ ચિદ્ અનુપાક્રુષ્ટગોત્રચારિત્રે સ્વધર્માનુવૃત્તિપ્રકાશયશસિ વિનયાચારશ્લાઘિનિ મહતિ બ્રાહ્મણકુલે જન્મપરિગ્રહં ચકાર । સ યથાક્રમં ગર્ભાધાનપુંસવનસીમન્તોન્નયનજાતકર્માદિભિઃ કૃતસંસ્કારો વેદાધ્યયનનિમિત્તં શ્રુતાભિજનાચારસંપન્ને ગુરૌ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
તસ્ય શ્રુતગ્રહણધારણપાટવં ચ ભક્ત્યન્વયશ્ ચ વિનયઃ સ્વકુલપ્રસિદ્ધઃ ।
પૂર્વે વયસ્ય્ અપિ શમાભરણા સ્થિતિશ્ ચ પ્રેમપ્રસાદસુમુખં ગુરુમ્ અસ્ય ચક્રુઃ

વશીકરણમન્ત્રા હિ નિત્યમ્ અવ્યાહતા ગુણાઃ ।
અપિ દ્વેષાગ્નિતપ્તાનાં કિં પુનઃ સ્વસ્થચેતસામ્

અથ તસ્યાધ્યાપકઃ સર્વેષામ્ એવ શિષ્યાણાં શીલપરીક્ષાનિમિત્તં સ્વાધ્યાયવિશ્રામકાલેષ્વ્ આત્મનો દારિદ્ર્યદુઃખાન્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ ઉપવર્ણયામ્ આસ ।
સ્વજને ઽપિ નિરાક્રન્દમ્ ઉત્સવે ઽપિ હતાનન્દમ્ ।
ધિક્ પ્રદાનકથામન્દં દારિદ્ર્યમ્ અફલચ્છન્દમ્

પરિભવભવનં શ્રમાસ્પદં સુખપરિવર્જિતમ્ અત્યનૂર્જિતમ્ ।
વ્યસનમ્ ઇવ સદૈવ શોચનં ધનવિકલત્વમ્ અતીવ દારુણમ્

અથ તે શિષ્યાઃ પ્રતોદસંચોદિતા ઇવ સદશ્વા ગુરુસ્નેહાત્ સમુપજાતસંવેગાઃ સંપન્નતરં પ્રભૂતતરં ચ ભૈક્ષમ્ ઉપાહરન્તિ સ્મ । સ તાન્ ઉવાચ । અલમ્ અનેનાત્રભવતાં પરિશ્રમેણ । ન ભૈક્ષોપહારાઃ કસ્ય ચિદ્ દારિદ્ર્યક્ષામતાં ક્ષપયન્તિ । અસ્મત્પરિક્લેશામર્ષિભિસ્ તુ ભવદ્ભિર્ અયમ્ એવ યત્નો ધનાહરણં પ્રતિ યુક્તઃ કર્તું સ્યાત્ । કુતઃ ।
ક્ષુધમ્ અન્નં જલં તર્ષં મન્ત્રવાક્ સાગદા ગદાન્ ।
હન્તિ દારિદ્ર્યદુઃખં તુ સંતત્યારાધનં ધનમ્

શિષ્યા ઊચુઃ । કિં કરિષ્યામો મન્દભાગ્યા યદ્ એતાવાન્ નઃ શક્તિપ્રયામઃ । અપિ ચ ।
ભૈક્ષવદ્ યદિ લભ્યેરન્ન્ ઉપાધ્યાય ધનાન્ય્ અપિ ।
નેદં દારિદ્ર્યદુઃખં તે વયમ્ એવં સહેમહિ

પ્રતિગ્રહકૃશોપાયં વિપ્રાણાં હિ ધનાર્જનમ્ ।
અપ્રદાતા જનશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ અગત્યા હતા વયમ્

અધ્યાપક ઉવાચ । સન્ત્ય્ અન્યે ઽપિ બ્રાહ્મણાનાં શાસ્ત્રપરિદૃષ્ટા ધનાર્જનોપાયાઃ । જરાપીતસામર્થ્યાસ્ તુ વયમ્ અયોગ્યરૂપાસ્ તત્પ્રતિપત્તૌ ॥ શિષ્યા ઊચુઃ । વયમ્ ઉપાધ્યાય જરયાનુપહતપરાક્રમાઃ । તદ્ યદિ નસ્ તેષાં શાસ્ત્રવિહિતાનામ્ ઉપાયાનાં પ્રતિપત્તિસહતાં મન્યસે તદ્ ઉચ્યતામ્ । યાવદ્ અધ્યાપનપરિશ્રમસ્યાનૃણ્યં તે ગચ્છામ ઇતિ ॥ અધ્યાપક ઉવાચ । તરુણૈર્ અપિ વ્યવસાયશિથિલહૃદયૈર્ દુરભિસંભવાઃ ખલ્વ્ એવંવિધા ધનાર્જનોપાયાઃ । યદિ ત્વ્ અયમ્ અત્રભવતાં નિર્બન્ધસ્ તચ્ છ્રૂયતાં સાધુ કતમ એકો ધનાર્જનક્રમઃ ।
આપદ્ધર્મઃ સ્તેયમ્ ઇષ્ટં દ્વિજાનામ્ આપચ્ ચાન્ત્યા નિઃસ્વતા નામ લોકે ।
તેનાદેયં સ્વં પરેષામ્ અદૃષ્ટૈઃ સર્વં ચૈતદ્ બ્રાહ્મણાનાં સ્વમ્ એવ

કામં પ્રસહ્યાપિ ધનાનિ હર્તું શક્તિર્ ભવેદ્ એવ ભવદ્વિધાનામ્ ।
ન ત્વ્ એષ યોગઃ સ્વયશો હિ રક્ષ્યં શૂન્યેષુ તસ્માદ્ વ્યવસેયમ્ એવમ્

ઇતિ મુક્તપ્રગ્રહાસ્ તેન તે ચ્છાત્ત્રાઃ પરમ્ ઇતિ તત્ તસ્ય વચનમ્ અયુક્તમ્ અપિ યુક્તમ્ ઇવ પ્રત્યશ્રૌષુર્ અન્યત્ર બોધિસત્ત્વાત્ ।
સ હિ પ્રકૃતિભદ્રત્વાત્ તન્ નોત્સેહે ઽનુમોદિતુમ્ ।
કૃત્યવત્ પ્રતિપન્નં તૈર્ વ્યાહર્તું સહસૈવ તુ

વ્રીડાવનતવદનસ્ તુ બોધિસત્ત્વો મૃદુ વિનિશ્વસ્ય તૂષ્ણીમભૂત્ ॥ અથ સ તેષામ્ અધ્યાપકો બોધિસત્ત્વમ્ અવેક્ષ્ય તં વિધિમ્ અનભિનન્દન્તમ્ અપ્રતિક્રોશન્તં નિવિષ્ટગુણસંભાવનસ્ તસ્મિન્ મહાસત્ત્વે કિં નુ ખલ્વ્ અયમ્ અવ્યવસિતત્વાન્ નિઃસ્નેહતયા વા મયિ સ્તેયં ન પ્રતિપદ્યતે । ઉત ધર્મસંજ્ઞયેતિ સમુત્પન્નવિમર્શસ્ તત્સ્વભાવવ્યક્તીકરણાર્થં બોધિસત્ત્વમ્ ઉવાચ । ભો મહાબ્રાહ્મણ ।
અમી દ્વિજા મદ્વ્યસનાસહિષ્ણવઃ સમાશ્રિતા વીરમનુષ્યપદ્ધતિમ્ ।
ભવાન્ અનુત્સાહજડસ્ તુ લક્ષ્યતે ન નૂનમ્ અસ્મદ્વ્યસનેન તપ્યતે

પરિપ્રકાશે ઽપ્ય્ અનિગૂઢવિસ્તરે મયાત્મદુઃખે વચસા વિદર્શિતે ।
કથં નુ નિઃસંભ્રમધીરમાનસો ભવાન્ ઇતિ સ્વસ્થવદ્ એવ તિષ્ઠતિ

અથ બોધિસત્ત્વઃ સસંભ્રમો ઽભિવાદ્યોપાધ્યાયમ્ ઉવાચ । શાન્તં પાપમ્ । ન ખલ્વ્ અહં નિઃસ્નેહકઠિનહૃદયત્વાદ્ અપરિતપ્યમાનો ગુરુદુઃખૈર્ એવમ્ અવસ્થિતઃ કિં ત્વ્ અસંભવાદ્ ઉપાધ્યાયપ્રદર્શિતસ્ય ક્રમસ્ય । ન હિ શક્યમ્ અદૃશ્યમાનેન ક્વ ચિત્ પાપમ્ આચરિતુમ્ । કુતઃ । રહોઽનુપપત્તેઃ ।
નાસ્તિ લોકે રહો નામ પાપં કર્મ પ્રકુર્વતઃ ।
અદૃશ્યાનિ હિ પશ્યન્તિ નનુ ભૂતાનિ માનુષાન્

કૃતાત્માનશ્ ચ મુનયો દિવ્યોન્મિષિતચક્ષુષઃ ।
તાન્ અપશ્યન્ રહોમાની બાલઃ પાપે પ્રવર્તતે

અહં પુનર્ ન પશ્યામિ શૂન્યં ક્વ ચ ન કિં ચ ન ।
યત્રાપ્ય્ અન્યં ન પશ્યામિ નન્વ્ અશૂન્યં મયૈવ તત્

પરેણ યચ્ ચ દૃશ્યતે દુષ્કૃતં સ્વયમ્ એવ વા ।
સુદૃષ્ટતરમ્ એતત્ સ્યાદ્ દૃશ્યતે સ્વયમ્ એવ યત્

સ્વકાર્યપર્યાકુલમાનસત્વાત્ પશ્યેન્ ન વાન્યશ્ ચરિતં પરસ્ય ।
રાગાર્પિતૈકાગ્રમતિઃ સ્વયં તુ પાપં પ્રકુર્વન્ નિયમેન વેત્તિ

તદ્ અનેન કારણેનાહમ્ એવમ્ અવસ્થિત ઇતિ । અથ બોધિસત્ત્વઃ સમભિપ્રસાદિતમનસમ્ ઉપાધ્યાયમ્ અવેત્ય પુનર્ ઉવાચ ।
ન ચાત્ર મે નિશ્ચયમ્ એતિ માનસં ધનાર્થમ્ એવં પ્રતરેદ્ ભવાન્ ઇતિ ।
અવેત્ય કો નામ ગુણાગુણાન્તરં ગુણોપમર્દં ધનમૂલ્યતાં નયેત્

સ્વાભિપ્રાયં ચ ખલુ નિવેદયામિ ।
કપાલમ્ આદાય વિપન્નવાસસા વરં દ્વિષદ્વેશ્મસમૃદ્ધિર્ ઈક્ષિતા ।
વ્યતીત્ય લજ્જાં ન તુ ધર્મવૈશસે સુરેન્દ્રતાર્થે ઽપ્ય્ ઉપસંહૃતં મનઃ

અથ સ તસ્યોપાધ્યાયઃ પ્રહર્ષવિસ્મયાક્ષિપ્તહૃદય ઉત્થાયાસનાત્ સંપરિષ્વજ્યૈનમ્ ઉવાચ । સાધુ સાધુ પુત્ર । સાધુ મહાબ્રાહ્મણ । પ્રતિરૂપમ્ એતત્ તે પ્રશમાલંકૃતસ્યાસ્ય મૈધાવકસ્ય ।
નિમિત્તમ્ આસાદ્ય યદ્ એવ કિં ચ ન સ્વધર્મમાર્ગં વિસૃજન્તિ બાલિશાઃ ।
તપઃશ્રુતજ્ઞાનધનાસ્ તુ સાધવો ન યાન્તિ કૃચ્છ્રે પરમે ઽપિ વિક્રિયામ્

ત્વયા કુલં સ્વમ્ અમલમ્ અભ્યલંકૃતં સમુદ્યતા નભ ઇવ શારદેન્દુના ।
તવાર્થવત્ સુચરિતવિશ્રુતં શ્રુતં સુખોદયઃ સફલતયા શ્રમશ્ ચ મે