જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.6

રાજસૂયે દશપેયનામકે યાગે શ્રૂયતે- ઽદશ દશૈકૈકં ચમસમનુપ્રસર્પન્તિઽ ઇતિ ।
તત્ર યજમાનસ્ય રાજન્યસ્ય યશ્ચમસઃ, સો ઽયં રાજન્યૈરેવ દશભિર્ભક્ષણીયઃ ।
કુતઃ ।
ઽદશઽ ઇતિ સંખ્યાયા જાત્યેકત્વપ્રતિભાનાત્ ।
તથા હિ - દશપોયસ્ય જ્યોતિષ્ટોમવિકૃત્વાત્પ્રાકૃતં ધર્મજાતં ચોદકેન પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રકૃતૌ ચ - યજમાનચમસસ્ય ભિન્નજાતિભિર્ભક્ષણં નાસ્તિ, ઇત્યત્રાપિ તથૈવ પ્રપ્તમ્ ।
યદિ- અત્ર ઽદશઽ ઇતિ વિશેષો વિધીયતે, તર્હિ પ્રાકૃતં ભક્ષસંખ્યામાત્રં નિવર્તતામ્, નત્વેકજાતિત્વમ્ ।
તસ્માત્- રાજન્યો યજમાનો ઽન્યૈ રાજન્યૈર્નવભિઃ સહ ભક્ષયેત્- ઇતિ પ્રાપ્તે,- બ્રૂમઃ- પ્રકૃતિતઃ પ્રાપ્તેષુ દશસુ ચમસેષુ ભક્ષણાયામુપ્રસર્પતાં પુરુષાણાં ઽદશ, દશ, ઇતિ વીપ્સયા પ્રતિચમસં દશસંખ્યાં વિધાયાર્થસિદ્ધાં શતસંખ્યામનૂદ્ય સંખ્યેયાનાં સર્વેષાં બ્રાહ્મણ્યં વિધીયતે -ઽઙ્ઘ શતં બ્રાહ્મણાઃ પિબન્તિઽ ઇતિ ।
તથા સતિ- યજમાનસ્યાપિ રાજન્યસ્ય યત્ર ચમસભક્ષો નાસ્તિ, તત્ર કુતો ઽન્યે રાજન્યા ભક્ષયેયુઃ ।
તસ્માત્ - બ્રાહ્મણા એવ ભક્ષકાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.34-35 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે સ્ત્રુવાદિષુ ખાદિરતાદિવિધૈઃ પ્રકૃતિગામિતાધિકરણે સૂત્રાણિ 1-8 )
સર્વાર્થમ્ અપ્રકરણાત્ । જૈમ્_3,6.1 ।
પ્રકૃતૌ વાદ્વિરુક્તત્વાત્ । જૈમ્_3,6.2 ।
તદ્વર્જં તુ વચનપ્રાપ્તે । જૈમ્_3,6.3 ।
દર્શનાદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,6.4 ।
ન ચોદનૈકાર્થ્યાત્ । જૈમ્_3,6.5 ।
ઉત્પત્તિર્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,6.6 ।
ન તુલ્યત્વાત્ । જૈમ્_3,6.7 ।
ચોદનાર્થકાર્ત્સ્ન્યાત્ તુ મુખ્યવિપ્રતિષેધાત્ પ્રકૃત્યર્થઃ । જૈમ્_3,6.8 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.1-2
ષષ્ઠપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
પ્રકૃતૌ વિકૃતૌ વા સ્યાદ્યસ્ય પર્ણેત્યસૌ વિધિઃ ।
પ્રકૃતાવેવ વા તુલ્યાદ્વચનાદુભયોરસૌ

જુહૂમાશ્રિત્ય પર્ણત્વવિધિઃ પ્રકૃતિમાત્રગઃ ।
ચોદકેનોભયપ્રાપ્તેર્વિકૃતૌ વિધિનાત્ર કિમ્

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽયસ્ય પર્ણમયી જૂહૂર્ભવતિ, ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિઽ ઇતિ ।
તત્ર- અવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધવતીં જુહૂમાશ્રિત્ય તદ્ધેતુઃ પર્ણવૃક્ષો વાક્યેન વિધીયતે- ઽયા જુહૂઃ સા પર્ણમયીઽ ઇતિ ।
વાક્યં ચ પ્રકૃતિવિકૃત્યોસ્તુલ્યમેવ પ્રવર્તતે ।
ઉભયત્રાઽશ્રયભૂતાયા જુહ્વાઃ સત્વાત્ ।
તસ્માત્- પ્રકૃતિવિકૃત્યોરૂમયોરપ્યયં વિધિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- કિમયં વિધિર્વિકૃતૌ ચોદકાત્પૂર્વે નિવિશતે, પશ્ચાદ્વા ।
નાઽદ્યઃ ।
આશ્રયભૂતાયા જુહ્વાશ્ચોદકમન્તરેણાસંભવાત્ ।
દ્વિતીયે તુ પર્ણત્વમપિ જુહ્વા સહૈવ ચોદકેનાતિદિશ્યતે ।
તત્ર પુનર્વિધિવૈયર્થ્યાદયં વિધિઃ પ્રકૃતિમાત્રગઃ ।
એવં ઽયસ્ય સ્વાદિરઃ સ્ત્રુબો ભવતિઽ ઇત્યુદાહરણીયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.1-2 ॥
(દ્વિતીયે સામિધેનીનાં સપ્તદશસંખ્યાયા વિકૃતિગામિતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
પ્રકરણવિશેષાત્ તુ વિકૃતૌ વિરોધિ સ્યાત્ । જૈમ્_3,6.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.3-4
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
સામિધેનીઃ સપ્તદશ પ્રકૃતૌ વિકૃતાવુત ।
પૂર્વવત્પ્રકૃતૌ પાઞ્ચદશ્યેનૈતદ્વિકલ્પ્યતે

વિકૃતૌ સાપ્તદશ્યં સ્યાત્પ્રકૃતૌ પ્રક્રિયાબલાત્ ।
પાઞ્ચદશ્યાવરુદ્ધત્વાદાકાઙ્ક્ષાયા નિવૃત્તિતઃ

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽસપ્તદશ સામિધેનીરનુબ્રૂયાત્ઽ ઇતિ ।
ઽપ્રવો વાજા અભિદ્યવઽ - ઇત્યાદ્યા અગ્નિસમિન્ધનાર્થા ઋચઃ સામિધેન્યઃ ।
તાસાં સાપ્તદશ્યં પૂર્વભ્યાયેન પ્રકૃતિગતમ્ ।
યદિ પ્રકૃતૌ ઽપઞ્ચદશ સામિધેનીરન્વાહઽ ઇતિ વિધિઃ સ્યાત્, તર્હિ પાઞ્ચદશ્યસાપ્તદશ્યે વિકલ્પેયાતામ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- વિકૃતાવેવ સાપ્તદશ્યં નિવિશતે ।
પ્રકૃતૌ પાઞ્ચદશ્યેનાવરુદ્ધાનાં સામિધેનીનાં સંખ્યાકાઙ્ક્ષાયા અભાવાત્ ।
ન ચ - પ્રાઞ્ચદશ્યસાપ્તદશ્યવાક્યયોઃ સમાનબલત્વાદવરોધા ભાવઃ- ઇતિ શઙ્કનીયમ્ ।
પાઞ્ચદશ્યે પ્રકરણાનુગ્રહસ્યાધિકત્વાત્ ।
તસ્માત્- મિત્રવિન્દાધ્વર કલ્પાદિવિકૃતૌ સાપ્તદશ્યમવતિષ્ઠતે ।
ન ચાત્ર પૂર્વન્યાયો ઽસ્તિ ।
સાપ્તદશ્યસ્ય ચોદકપ્રાપ્ત્યભાવેન પુનર્વિધાને દોષાભાવાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.3-4 ॥
(તૃતીયે નૈમિત્તિકસાપ્તદશ્યસ્ય પ્રકૃતિગામિતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
નૈમિત્તિકં તુ પ્રકૃતૌ તદ્વિકારઃ સંયોગવિશેષાત્ । જૈમ્_3,6.10 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.5-6
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
સાપ્તદશ્યં તુ વૈશ્યસ્ય વિકૃતૌ પ્રકૃતાવુત ।
પૂર્વવચ્ચેન્ન સંકોચાન્નિત્યે નૈમિત્તિકોક્તિતઃ

ગોદોહનેન પ્રણયેત્કામીત્યેતદુદાહરત્ ।
ભાષ્યકારસ્તદપ્યસ્તુ ન્યાયસ્યાત્ર સમત્વતઃ

ઽસપ્તદશાનુબ્રૂયાદ્વૈશ્યસ્યઽ ઇતિ વિહિતં વૈશ્યનિમિત્તં સાપ્તદશ્યં પૂર્વન્યાયેન વિકૃતિગતમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નૈમિત્તિકેનાનેન વચનેન પ્રકૃતિગતસ્ય નિત્યસ્ય પાઞ્ચદશ્યસ્ય વૈશ્યવ્યતિરિક્ત વિષયતયા સંકોચનીયત્વાત્ ।
નિત્યં સામાન્યરૂપતયા સાવકાશત્વેન ચ દુર્બલમ્ ।
નૈમિત્તિકં તુ વિશેષરૂપત્વનિરવકાશત્વાભ્યાં પ્રબલમ્ ।
તસ્માત્- વૈશ્યનિમિત્તકં સાપ્તદશ્યં પ્રકૃતાવવતિષ્ઠતે ।
અત્ર ભાષ્યકારો ઽન્યદુદાજહાર- ઽચમસેનાપઃ પ્રણયેવ્ગોદોહનેન પશુકામસ્યઽ ઇતિ ।
તત્ર- પ્રકૃતેશ્ચમસેનાવરુદ્ધત્વાદ્ગોદોહનં વિકૃતૌ- ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
કામનાનિમિત્તકેન ગોદોહનેન નિત્યસ્ય ચમસસ્ય નિષ્કામવિષયતયા સંકોચનીયત્વાત્પ્રકૃતાવેવ ગોદોહનમ્- ઇતિ રાદ્ધાન્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.5-6 ॥
(ચતુર્થે,- આધાનસ્ય પવમાનેષ્ટ્યનઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 11-13)
ઇષ્ટ્યર્થમ્ અગ્ન્યાધેયં પ્રકરણાત્ । જૈમ્_3,6.11 ।
ન વા તાસાં તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,6.12 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,6.13 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.7-8
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ -
આધાનં પવમાનાદેરિષ્ટેરઙ્ગં ન વા ભવેત્ ।
અગ્નીનામિષ્ટિશેષત્વાત્તદ્દ્વારાસ્ય તદઙ્ગતા

અનારભ્ય વિધામાત્તુ નાઙ્ગં કસ્યચિદાહિતિઃ ।
અગ્ન્યર્થત્વાત્તત્સમેષ્ટિરગ્નયસ્ત્વગ્નિહોત્રગાઃ

ઇદમામ્નાયતે- ઽઅગ્નયે પવમાનાયાષ્ટાદશકપાલં નિર્વપત્, અગ્નયે પાવકાય, અગ્નયે શુચયેઽ ઇતિ ।
ઽવસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીતઽ ઇતિ ચ ।
તત્ર- આધાનં પવમાનાદીષ્ટીનામઙ્ગં ભવેત્ ।
કુતઃ ।
દર્શપૂર્ણમાસવિકૃતિષુ પવમાનાદીષ્ટિષુ ચોદકપ્રાપ્તાનામાહવમનીયાદ્યગ્નીનામિષ્ટ્યઙ્ગત્વે સત્યગ્નિદ્વારા તત્સંસ્કારરૂપસ્યાઽધાનસ્યાપિ તદઙ્ગતાયા અનિવાર્યત્વાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ન હ્યેતદાધાનં કસ્યચિત્ક્રતોઃ પ્રકરણે પઠિતમ્ ।
કિંતુ - અનારભ્યાધીતમ્ ।
અતો ન કસ્યાપ્યેતદઙ્ગમ્, કિંત્વાધાનવદિષ્ટીનામપ્યગ્નિસંસ્કારાર્થત્વાત્પરસ્પરં નાસ્ત્યઙ્ગાઙ્ગિભાવશઙ્કા ।
નનુ- પવમાનેષ્ઠ્યઙ્ગત્વાભાવે ઽગ્નિસંસ્કારવૈયર્થ્યાદગ્નિદ્વારા તદઙ્ગત્વં યુક્તમ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સંસ્કૃનામગ્નીનામગ્નિહોત્રાદ્યુત્તરક્રતુષુ તત્તદ્વાક્યૈર્વિનિયોગાવગમાત્ ।
તસ્માત્- નાઽધાનમઙ્ગમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.7-8 ॥
(પઞ્ચમે,- આધાનસ્ય સર્વાર્થતાધિકરણે સૂત્રે 14-15)
તત્પ્રકૃત્યર્થં યથાન્યે ઽનારભ્યવાદાઃ । જૈમ્_3,6.14 ।
સર્વાર્થં વાધાનસ્ય સ્વકાલત્વાત્ । જૈમ્_3,6.15 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.9-10
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ -
આધાનં કિં પ્રકૃત્યર્થે વહ્નિમાત્રેણ વા યુતમ્ ।
સંસ્કૃતાગ્નિપ્રનાડ્યૈતત્પર્ણવત્પ્રકૃતૌ સ્થિતમ્

લૌકિકાકારમાત્રત્વે વિફલત્વાત્ક્રતૌ યુતિઃ ।
પર્ણસ્યાઽહવનીયાદૌ શાસ્ત્રીયે ઽસ્તુ સ્વતન્ત્રતા

અનારભ્યાધીતં પર્ણમયીત્વં યથા જુહૂપ્રનાડ્યા પ્રકૃતૌ નિવિષ્ટમ્, તથૈવાગ્નિપ્રનાડ્યા તત્સંસ્કારરૂપમાધાનં પ્રકૃતૌ નિવિશતે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
દ્વિવિધો હિ જુહ્વા આકારઃ- લૌકિકઃ શાસ્ત્રીયશ્ચ ।
અરત્નિમાત્રદૈર્ઘ્ય હસમુખત્વત્વગ્બિલત્વાદિરૂપો દૃશ્યમાનો લૌકિકઃ ।
અપૂર્વીયત્વાકારસ્તુ શાસ્ત્રીયઃ ।
તયોરપૂર્વીયત્વં ક્રતુપ્રવેશમન્તરેણ નાસ્તિ ।
તત્ર યદિ લૌકિકાકારમાત્રે પર્યવસ્યતિ, તદા પર્ણમયીત્વં વિફલં ભવેત્ ।
કાષ્ઠાન્તરેણાપિ તદાકારસ્ય સુસંપાદત્વાત્ ।
અચો ઽપૂર્વીયત્વાય પર્ણઃ ક્રતૌ પ્રવિષ્ટઃ ।
આહવનીયાદીનાં ત્વેક એવ શાસ્ત્રીયાકારઃ ।
સ ચ વિઙિબલાદાધાનેનૈવ જન્યતે, નાન્યથા ।
તસ્માદાધાનસ્ય ક્રતુપ્રવેશં વિનૈવ શાસ્ત્રીવાહવનીયાદ્યાકારસંપાદનસમર્થ ત્વાદગ્નિહોત્રેણ તત્સંયુજ્યતે ।
તથા સતિ પર્ણવૈષમ્યાત્પ્રકૃતાવપ્રવિશ્યાગ્નીનુત્પાદ્ય ક્રતુવત્સ્વાત ત્ર્યેણાવતિષ્ઠતે ।
તતો લૌકિકોપાયસંપાદિતસુવર્ણવ્રીહ્યાદિવદાધાનસંપાદિતાનાં સ્વતન્ત્રાણા મેવાઽહવનીયાદ્યગ્નીનાં પશ્ચાદ્વાક્યૈઃ ક્રતુષુ વિનિયોગો ઽસ્તુ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.9-10 ॥
(ષષ્ઠે પવમાનેષ્ટીનામસંસ્કૃતે ઽગ્નૌ કર્તવ્યતાધિકરણે સૂત્રે 16-17)
તાસામ્ અગ્નિઃ પ્રકૃતિતઃ પ્રયાજવત્ સ્યાત્ । જૈમ્_3,6.16 ।
ન વા તાસાં તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,6.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.11-12
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
સંસ્કૃતે પવમાનેષ્ટ્યા વહ્નૌ સેષ્ટિર્ન વેષ્ટયઃ ।
વહ્નૌ તત્સંસ્કૃતે કાર્યાશ્ચોદકસ્યાનુરોધતઃ

ચોદકઃ પવમાનેષ્ટૌ ન તાં પ્રાપયિતું પ્રભુઃ ।
અનઙ્ગત્વેષ્ટ્યસિદ્ધિભ્યામિષ્ટયસ્યદસંસ્કૃતે

પાવમાનાદીષ્ટિભિરાહવનીયાદ્યગ્નયઃ સંસ્ક્રિયન્તે ।
સંસ્કૃતેષ્વગ્નિષ્વગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદિ ક્રતવઃપ્રવર્તન્તે ।
તથા સતિ- વિમતાઃ પવમાનેષ્ટયસ્તાભિરિષ્ટિભિઃ સંસ્કૃતે બહ્નૌ કર્તવ્યાઃ, ઇષ્ટિત્વાત્, ઇતરેષ્ટિવત્ ।
ચોદકો ઽપ્યેવં ।
સત્યનુગૃહીતો ભવતિ ।
એતાભિરિષ્ટિભિઃ સંસ્કૃતે બહ્નૌ પ્રકૃત્યનુષ્ઠાનાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- યદ્યપિ પવમાનેષ્ટિર્વિકૃતિઃ, તથાપિ ચોદકો ન તસ્યાં પવમાનેષ્ટૌ પવમાનેષ્ટિ મતિદેષ્ટું પ્રભવતિ ।
પ્રકૃતૌ પ્રયાજાદિવત્પવમાનેષ્ટેરઙ્ગત્વાભાવાત્ ।
કિંચ- ઽએતસ્યાઃ પવમાનેષ્ટેઃ સંસ્કૃતાગ્નિસિદ્ધ્યર્થ પવમાનેષ્ટ્યન્તરાઙ્ગીકારે તત્રાપિ તથાઽ ઇત્યનવસ્થાયામિષ્ટિરેવ ન સિધ્યેત્ ।
તસ્માત્- તાભિરિષ્ટિભિરસંસ્કૃતે વહ્નૌ પવમાનેષ્ટયઃ કર્તવ્યાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.11-12 ॥
(સપ્તમે- ઉપાકરણાદીનામગ્નીષોમીયધર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 18-27)
તુલ્યઃ સર્વેષાં પશુવિધિઃ પ્રકરણાવિશેષાત્ । જૈમ્_3,6.18 ।
સ્થાનાચ્ ચ પૂર્વસ્ય । જૈમ્_3,6.19 ।
શ્વસ્ ત્વ્ એકેષાં તત્ર પ્રાક્શ્રુતિર્ ગુણાર્થા । જૈમ્_3,6.20 ।
તેનોત્કૃષ્ટસ્ય કાલવિધિર્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,6.21 ।
નૈકદેશત્વાત્ । જૈમ્_3,6.22 ।
અર્થેનેતિ ચેત્ । જૈમ્_3,6.23 ।
ન શ્રુતિવિપ્રતિષેધાત્ । જૈમ્_3,6.24 ।
સ્થાનાત્ તુ પૂર્વસ્ય સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,6.25 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,6.26 ।
અચોદના વા ગુણાર્થેન । જૈમ્_3,6.27 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.13-15
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ -
અગ્નીષોમીયસવનીયાનુબન્ધ્યપશુષ્વમી ।
ઉપાકરણમુખ્યાસ્તુ ધર્માઃ સાધારણ ન વા

જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે પાઠાત્સાધારણ અમી ।
પશુધર્માગ્રહાત્સોમયાગે તે સ્યુર્નિરર્થકાઃ

અગ્નીષોમીયધર્મત્વં તેષાં સ્થાનાત્પ્રસિધ્યતિ ।
દ્વયોરિતરયોઃ પશ્ર્વોઃ પ્રાપ્યન્તે ચોદકેન તે

અગ્નીષોમીયઃ, સવનીયઃ, અનુબન્ધ્યશ્ચ, ઇત્યેતે ત્રયઃ પશવો જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે સમામ્નાતાઃ ।
પશુધર્માશ્ચોપાકરણપર્યગ્નિકરણાદયસ્તત્રાઽમ્નાતાઃ ।
ઽપ્રજાપતેર્જાયમાનાઃઽ ઽઇમં પશુમ્ઽ- ઇત્યાભ્યામૃગ્ભ્યાં પશોરુપસ્પર્શનમુપાકરણમ્ ।
દર્ભજ્વાલયા ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકરણં પર્યગ્નિકરણમ્ ।
ત એતે ધર્માસ્ત્રિષ્વપિ પશુષુ સાધારણ્યેન વિધીયન્તે ।
ત્રયાણામપિ જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણપાઠસામ્યાત્ ।
નનુ જ્યોતિષ્ઠોમસ્ય પ્રકરણે પઠિતાનેતાન્ધર્માન્સ એવ ગ્રહીષ્યતિ, ન તુ પશવઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્ય સોમયાગત્વાત્ ।
સોમો હ્યભિષવાદીન્ધર્માનાકા ઙ્ક્ષતિ, ન તુ યૂપનિયોજનવિશસનાદીન્ ।
તસ્માત્- અઙ્ગિન્યનર્થકાઃ સન્તો ઽઙ્ગેષુ નિવિશમાના અવિશેષતસ્ત્રિષ્વપિ પશુષ્વવતિષ્ઠન્તે- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- અસ્ત્યત્ર વિશેષઃ સંનિધિલક્ષણઃ ।
સૌત્યનામકાદહ્નઃ પ્રાચીન ઔપવસથ્યનામકે ઽહ્નિ ધિષ્ણ્યનિર્માણાદૂર્ધ્વમેતે ધર્મા આમ્નાતાઃ ।
અગ્નીષોમીયસ્યાપિ તદેવ સ્થાનમ્ ।
સવનીયસ્તુ સૌત્યે ઽહનિ શ્રૂયતે- ઽઆશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાઽગ્નેયં સવનીયં પશુમુપાકરોતિઽ ઇતિ ।
અનુબન્ધ્યસ્ત્વવભૃથાન્તે સમામ્નાતઃ ।
તતઃ સંનિધિના તે ધર્મા અગ્નીષોમીયે સંબધ્યન્તે, સવનીયાનુબન્ધ્યયોસ્તુ ચોદકાદતિદિશ્યન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.13-15 ॥
(અષ્ટમે શાખાહરણાદીનામુભયદોહધર્મતાધિકરણે સૂત્રે 28-29)
દોહયોઃ કાલભેદાદ્ અસંયુક્તં શૃતં સ્યાત્ । જૈમ્_3,6.28 ।
પ્રકરણવિભાગાદ્ વા તત્સંયુક્તસ્ય કાલશાસ્ત્રમ્ । જૈમ્_3,6.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.16-17
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ-
શાખાછેદાદયો દોહે ધર્માઃ સાયં વ્યવસ્થિતાઃ ।
પ્રાતશ્ચ સન્તિ વા સાયં સ્થાનાત્તે પૂર્વવત્સ્થિતાઃ

આનર્થક્યપ્રતિહતિઃ પૂર્વવન્નેહ વિદ્યતે ।
બલિનો ઽતઃ પ્રકરણાત્પ્રાતર્દોહે ઽપિ સન્તિ તે

દર્શપૂર્ણમાસંપ્રકરણે - પલાશશાખાછેદનમ્, તયા શાખયા વત્સાપાકરણમ્, ઇત્યાદયો દોહધર્માઃ સમામ્નાતાઃ ।
દોહૌ ચ દ્વૌ વિદ્યેતે-અમાવાસ્યાયાં રાત્રાવેકો દોહઃ ।
પ્રતિપદિ પ્રાતરપરો દોહઃ ।
તત્ર પૂર્વન્યાયેન પ્રાથમિકે સાયંદોહે પ્રથમશ્રુતાસ્તે ધર્મા વ્યવતિષ્ઠન્તે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વેષમ્યાત્ ।
પૂર્વત્ર હિ સોમે વિશસનાદિધર્માણામનન્વયાત્પ્રકરણમાનર્થક્યપ્રતિ હતમ્ ।
ઇહ તુ નાસ્ત્યાનર્થક્યપ્રતિહતિઃ ।
તતઃ પ્રકરણેન સ્થાનં બાધિત્વા દ્વયોર્દોહયોસ્તે ધર્મા અભ્યુપેયાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.16-17 ॥
(નવમે સાદનાદીનાં સવનત્રયધર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્- )
તદ્વત્ સવનાન્તરે ગ્રહામ્નાનમ્ । જૈમ્_3,6.30 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.18
નવમાધિકરણમારચયતિ-
ગ્રહધર્માઃ સાદનાદ્યાઃ પ્રાતઃસવન એવ તે ।
ત્રિષુ વા નિશ્ચિતસ્થાનાદાદ્યઃ પૂર્વવદુત્તરઃ

જ્યોતિષ્ટોમે પ્રાતઃસવને સન્ત્યૈન્દ્રવાયવાદયો ગ્રહાઃ, માધ્યંદિને સવને મરુત્વતીયાદયઃ, તૃતીયસવન આદિત્યાદયઃ ।
તત્ર સાદનસંમાર્ગાદયો ધર્માઃ પ્રાતઃસવનીયગ્રહસંનિધાવામ્નાયન્તે - ઽઉપોપ્તે ઽન્યે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તે, અનુપોપ્તે ધ્રુવઃઽ ઇતિ ।
ઽદશાપવિત્રેણ ગ્રહં સંમાર્ષ્ટિઽ ઇતિ ચ ।
ધ્રુવવ્યતિરિક્તાનાં ગ્રહાણામધસ્તાન્મૃત્તિકોપવેશનં કૃત્વા તત્ર સાદનમ્, ધ્રુવસ્ય તુ ન તથા ।
પૂર્વાધિકરણે શાશાહરણાદયઃ પ્રધાનયોર્દધિપયસોર્ર્ધમાઃ સમામ્નાતાઃ ।
તચ્ચ દધિ પૂર્વોદ્યુઃ સાયંદોહમન્તરેણ ન સિધ્યતીતિ તત્સિદ્ધ્યર્થે કેવલં સાયં દુહ્યતે, ન તુ સાયંદોહસ્યાસાધારણ ત્વેન ધર્મૈઃ સહૈકસ્મિન્દેશે પાઠો ઽસ્તીતિ સ્થાનં ન નિશ્ચિતમ્, ઇહ તુ તન્નિશ્ચિતમિતિ પ્રાતઃસવન એવ તે ધર્મા ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સાદનાદીનાં વાક્યેન ગ્રહધર્મત્વં, પ્રકરણેન જ્યોતિષ્ટોમધર્મત્વં ચાવગમ્યતે ।
તસ્મિન્નિશ્ચિતમપિ સ્થાનં વાક્યપ્રકરણાભ્યાં બાધિત્વા ત્રિષુ સબનેષુ સાદનાદયો ઽવતિષ્ઠન્તે

(દશમે રશનાત્રિવૃત્ત્વાદીનાં સર્વપશુધર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
રશના ચ લિઙ્ગદર્શનાત્ । જૈમ્_3,6.31 ।
દશમાધિકરણમારચયતિ-
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.19-18*
એકત્રૈવોત સર્વત્ર રશનાવેષ્ટનાદયઃ ।
અગ્નીષોમીય એવૈતે ક્રમાલ્લિઙ્ગાદિતો ઽન્તિમઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.18* ॥
અગ્નીષોમીયપશુસંનિધૌ રશનયા યૂપસ્ય વેષ્ટનમ્, રશનાયાસ્ત્રિવૃત્ત્વં દર્ભમયત્વં ચ, ઇત્યાદયો ધર્મા આમ્નાતાઃ- ઽપરિવ્યયતિ, ઊર્ગ્વૈ રશનાઽ ઇતિ, ઽત્રિષૃદ્ભવતિઽ ઇતિ, ઽદર્ભમયી ભવિતિઽ ઇતિ ચ ।
તત્ર યેયં રશના, યે ચ વેષ્ટનાદયઃ, તે સર્વે સંનિધેરવાન્તરપ્રકરણા દ્વાગ્નીષોમીય એવ સ્યુઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સવનીયપશાવપિ તત્સદ્ભાવો લિઙ્ગાદવગમ્યતે ।
ઽત્રિવૃતા યૂપં પરિનીયાઽગ્નેયં સવનીયં પશુમુપાકરોતિઽ ઇતિ ત્રિવૃત્ત્વપરિવ્યાણયોઃ સિદ્ધવદનુવાદોલિઙ્ગમ્ ।
કિંચ તૃતીયાશ્રુત્યા વાક્યેન ચ પરિવ્યાણસ્ય યૂપધર્મતા, ન તુ પશુધર્મતા ।
યૂપશ્ચ ત્રયાણાં પશૂનાં તન્ત્રમ્, ઇતિ વક્ષ્યતે ।
તસ્માત્- સર્વેષુ પશુધ્વેતે ધર્માઃ સ્યુઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.18* ॥
(એકાદશે, અંશ્વદાભ્યયોરપિ સાદનાદિધર્મવત્ત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 32-34)
આરાચ્ છિષ્ટમ્ અસંયુક્તમ્ ઇતરૈઃ સંનિધાનાત્ । જૈમ્_3,6.32 ।
સંયુક્તં વા તદર્થત્વાચ્ છેષસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_3,6.33 ।
નિર્દેશાદ્ વ્યવતિષ્ઠેત । જૈમ્_3,6.34 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.19
એકાદશાધિકરણમારચયતિ -
ગ્રહધર્મા અનારભ્યોક્તાંશ્વદાભ્યદ્વયેન હિ ।
વિદ્યન્તે વા પ્રકરણાદાદ્યો વાક્યાદિહાન્તિમઃ

અનારભ્ય દ્વૌ ગ્રહૌ શ્રુતૌ- ઽઅંશું ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ, ઽઅદાભ્યં ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ ચ ।
તયોઃ સાદનસંમાર્ગાદયો ગ્રહધર્મા ન વિદ્યન્તે ।
કુતઃ ।
આરભ્યાધીતેષ્વૈન્દ્રવાયવાદિષ્વેવ પ્રકરણેન વ્યવસ્થાપિતત્વાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽગ્રહાઃ સાદ્યન્તેઽ ઇત્યાદિવાક્યેન ગ્રહધર્મત્વાવગમે તયોરપિ ગ્રહયોરનિવાર્ય ત્વાત્ ।
ન ચૈન્દ્રવાયવાદયઃ પ્રકરણિનઃ ।
જ્યોતિષ્ઠોમો હિ પ્રકરણી ।
તસ્માત્સન્તિ તયોર્ર્ધમાઃ

(દ્વાદશે ચિત્રિણ્યાદીષ્ટકાનામગ્ન્યઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
અગ્ન્યઙ્ગમ્ અપ્રકરણે તદ્વત્ । જૈમ્_3,6.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.20-21
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
અખણ્ડાદીષ્ટકાધર્માશ્ચિત્રિણ્યાદિષુ નોચિતાઃ ।
સન્તિ વા વાક્યમપ્યત્રાનારભ્યોક્તં તતો ન તે

પ્રકૃતાપૂર્વસંબન્ધાત્તાદૃશાદપિ વાક્યતઃ ।
અખણ્ડત્વાદયો ઽગ્ન્યર્થચિત્રિણ્યાદિષુ સન્તિ તે

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽચિત્રિણીરુપદધાતિઽ ઇતિ ।
અગ્નિપ્રકરણે ચેષ્ટકાનાં ધર્માઃ શ્રુતાઃ- ઽઅખણ્ડામકૃષ્ણાં કુર્યાત્ઽ ઇતિ ।
પૂર્વત્ર- અંશ્વદાભ્યયોરુત્પત્તિવાક્યસ્યાનારભ્યાધીતત્વે ઽપિ વિનિયોજકવાક્યં પ્રકરણાધીતમ્ ।
ચિત્રિણ્યાદિનામકાનાં ત્વિષ્ટકાવિશેષાણાં વિનિયોજકં વાક્યમપ્યનારભ્યાઘીતમ્ ।
તચ્ચ ચિત્યન્તરે તાશ્ચિત્રિણીર્વિનિયુઙ્ક્તે ।
અખણ્ડત્વાદિધર્માસ્તુ ષણ્ણાં ચિતીનાં મધ્યે પ્રથમચિતાવામ્નાતાઃ ।
તસ્માત્- તે ચિત્રિણ્યાદિષુ નોચિતાઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- યદ્યપ્યુત્પત્તિવિનિયોજકવાક્યયોરન્યતરસ્યાપિ પ્રકરણપાઠો નાસ્તિ, તથાપિ ઽય એવં વિદ્વાનગ્નિં ચિનુતેઽ ઇતિ પ્રકૃતં યદેતદગ્ન્યપૂર્વે તત્સંબન્ધિત્વેનૈવચિત્રિણ્યાદયો ઽપ્યપ્રકરણ પઠિતેનાપિ વાક્યેન વિનિયુજ્યન્તે ।
અખણ્ડત્વાદયઞ્ચાગ્નિસાધનભૂતેષ્ટકાધર્માઃ, ન તુ પ્રથમચિતિ ધર્માઃ ।
તસ્માત્- અગ્નિસાધનભૂતાસુ ચિત્રિણ્યાદીષ્ટકાસ્વપિ તે સન્તિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.20-21 ॥
(ત્રયોદશે- અભિષવાદીનાં સોમમાત્રધર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
નૈમિત્તિકમ્ અતુલ્યત્વાદ્ અસમાનવિધાનં સ્યાત્ । જૈમ્_3,6.36 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.22-23
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
વિધયો ઽભિષવાદ્યાઃ સ્યુઃ ફલાખ્યે ચમસે ન વા ।
નૈમિત્તિકસ્ય નિત્યેન તુલ્યત્વાદસ્તિ તદ્વિધિઃ

નિત્યે કૃતાર્થાઃ સંસ્કારાઃ પશ્ચાદ્ભાવિનિમિત્તજે ।
ન વિધેયાઃ કિંતુ તત્ર પ્રાપ્યન્તામતિદેશતઃ

ન્યગ્રોધમુકુલરૂપસ્ય ફલસ્ય પિષ્ટં ચમ્યતે યત્ર સ ફલચમસઃ ।
સ ચ નૈમિત્તિકઃ ।
રાજન્યવૈશ્યૌ નિમિત્તીકૃત્ય વિહિતત્વાત્ ।
સોમસ્તુ નિત્યઃ ।
ઉપાધિક્રમમપ્યનુપજીવ્યૈવ ઽસોમેન યજેતઽ ઇતિ વિહિતત્વાત્ ।
તસ્ય ચ નિત્વસ્ય સોમસ્ય યથા યાગસાધનત્વમ્, તથા ફલચમસસ્યાપિ તદસ્તિ ।
તસ્માત્ ઽસોમમભિપુણોતિઽ ઽસોમં ક્રીણાતિઽ ઇત્યાદયો યાગદ્રવ્ય સંસ્કારવિધયઃ સોમ ઇવ ફલચમસે ઽપિ પ્રવર્તન્તે- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- નિત્યા અભિક્વાદિસંસ્કારા નિત્યં સોમં સંસ્કાર્ય લબ્ધ્વા ચરિતાર્થાઃ સન્તો નાન્યં સંસ્કાર્યમપેક્ષન્તે ।
ફલચમસસ્તુ સોયવિકારત્વાત્પશ્ચાદ્ભાવી ।
તતો નિરપેક્ષાઃ સંસ્કારવિધયો ન તત્ર પ્રવર્તન્તે ।
ન ચૈતાવતા સંસ્કારાભાવઃ ।
ચોદકેન તત્સિદ્ધઃ ।
તસ્માત્- સોમમાત્રસંબન્ધિનો વિધયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.22-23 ॥
(ચતુર્દશે પ્રતિનિધિષ્વપિ મુખ્યધર્માનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રાણિ 37-39)
પ્રતિનિધિશ્ ચ તદ્વત્ । જૈમ્_3,6.37 ।
તદ્વત્પ્રયોજનૈકત્વાત્ । જૈમ્_3,6.38 ।
અશાસ્ત્રલક્ષણત્વાચ્ચ । જૈમ્_3,6.39 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.24
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
નીવારાદિપ્રતિનિધેરતુલ્યો વા વિધિઃ સમઃ ।
પુરેવાતુલ્યતા સામ્યમાકારાદ્બ્રીહિતા યતઃ

ઽવ્રીહિભિર્યજેતઽ ઇતિ વિહિતાનાં વ્રીહીણામસંભવે નીબારાઃ પ્રતિનિધિત્વેન સ્વીકાર્યા ઇતિ વક્ષ્યતે ।
તત્ર પૂર્વન્યાયેનાવઘાતાદિવિધયો વ્રીહિષુ કૃતાર્થાઃ પશ્ચાદ્ભાવિનિ નીવારાદૌ ન પ્રવર્તન્તે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વ્રીહિશબ્દો હિ જાતિવિશેષેણાઽકારવિશેષેણ વોપેતં દ્રવ્યમાચષ્ટે ।
નીવારેષુ જાતિતો વ્રીહિશબ્દાર્થત્વાભાવે ઽપ્યાકારતો વ્રીહિશબ્દાર્થત્વેન ઽવ્રીહીનવહન્તિઽ ઇતિ વિધિઃ પ્રવર્તતે ।
યથા વ્રીહિજાતાવેવ સમીચીનાનાં વ્રીહીણામભાવે જલવહ્ન્યાદ્યુપઘાતેન સારવિકલેષ્વપિ વિધિઃ, તથા જાતિવિકલેષ્વપિ બ્રીહિષુ મુખ્યૈકદેશરૂપત્વાદ્વિધિરસ્તુ

(પઞ્ચદશે શ્રુતેષ્વપિ પ્રતિનિધિષુ મુખ્યધર્માનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રમ્-)
નિયમાર્થા ગુણશ્રુતિઃ । જૈમ્_3,6.40 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.25
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
પૂતીકાભિષવો ઽતુલ્યસ્તુલ્યો વા સોમતુલ્યતા ।
નાસ્તિ નૈમિત્તિકત્વેન તુલ્યઃ પ્રતિનિધિત્વતઃ

ઽયદિ સોમં ન વિન્દેત, પૂતિ(તી) કાનભિષુણુયાત્ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સોમાભાવં નિમિત્તીકૃત્ય પૂતીકલતાખણ્ડાનાં વિહિતત્વાત્ફલચમસવન્નૈમિત્તિકત્વેન સોમાભિષવક્રયાદિવિધિઃ પૂતીકેષુ ન તુલ્યઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નીવારબત્પ્રતિનિધિત્વાત્ ।
નનુ- પ્રતિનિધિત્વે સ્વયમેવોપાદિત્સિતત્વાદ્વિધિર્નાપેક્ષિતઃ ।
અત એવ નીવારેષુ વિધિર્ન શ્રુતઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિધેર્નિયમાર્થત્વસ્ય ષષ્ઠે વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તસ્માત્- અભિષવક્રયાદિવિધિઃ સોમપૂતીકયોસ્તુલ્યઃ

(ષોડશે દીક્ષણીયાદિધર્માણામગ્નિષ્ટોમાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 41-47)
સંસ્થાસ્ તુ સમાનવિધાનાઃ પ્રકરણાવિશેષાત્ । જૈમ્_3,6.41 ।
વ્યપદેશશ્ ચ તુલ્યવત્ । જૈમ્_3,6.42 ।
વિકારાસ્ તુ કામસંયોગે નિત્યસ્ય સમત્વાત્ । જૈમ્_3,6.43 ।
અપિ વા દ્વિરુક્તત્વાત્ પ્રકૃતેર્ ભવિષ્યન્તીતિ । જૈમ્_3,6.44 ।
વચનાત્ તુ સમુચ્ચયઃ । જૈમ્_3,6.45 ।
પ્રતિષેધાચ્ ચ પૂર્વલિઙ્ગાનામ્ । જૈમ્_3,6.46 ।
ગુણવિશેષાદ્ એકસ્ય વ્યપદેશઃ । જૈમ્_3,6.47 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,6.26-27
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
ઉક્થ્યાદિષુ સમો દીક્ષણીયાદ્યઙ્ગવિધિર્ન વા ।
એકપ્રકરણત્વેન ફલવત્ત્વાચ્ચ તુલ્યતા

ઉક્થ્યાદયઃ કામયોગાદ્વિકારાઃ પ્રક્રિયા તતઃ ।
અગ્નિષ્ટોમાત્મકે જ્યોતિષ્ટોમમાત્રે ચ તદ્વિધિઃ