જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.3

તસ્મિન્નેવ ભક્ષમન્ત્રે ઽગાયત્રચ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્યઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
ઽગાયત્રમેવ છન્દો યસ્યઽ ઇતિ મન્ત્રપદે સમાસાભિધાનાદેકચ્છન્દોયુક્ત ઐન્દ્રે સોમે ભક્ષમન્ત્રઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
બહુચ્છન્દોયુક્તે ઽપિ બહુવ્રીહેઃ સમાનત્વાત્ ।
એવકારં પરિત્યજ્ય ઽગાયત્રં છન્દો યસ્યઽ ઇતિ વિગ્રહસંભવાત્ ।
એકચ્છન્દસ્કસ્તુ સોમો ન ક્વાપ્યસ્તિ ।
તસ્માન્નાનાછન્દસ્કે સોમ ઐન્દ્રપ્રદાન એવ મન્ત્રઃ, નાન્યત્ર ।
તદેવં કૃત્વાચિન્તાત્રયં સમાપ્તમ્ ।
દ્વિવિધકૃત્વાચિન્તોદ્ઘાટના તુ પ્રાગેવ સિદ્ધાન્તિના દર્શિતા ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.44-46 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે - ઉચ્ચૈસ્ત્વાદીનાં વેદધર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 1-8) ।
શ્રુતેર્ જાતાધિકારઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,3.1 ।
વેદો વા પ્રાયદર્શનાત્ । જૈમ્_3,3.2 ।
લિઙ્ગાચ્ ચ । જૈમ્_3,3.3 ।
ધર્મોપદેશાચ્ ચ ન હિ દ્રવ્યેણ સંબન્ધઃ । જૈમ્_3,3.4 ।
ત્રયીવિદ્યાખ્યા ચ તદ્વિદ્ ધિ । જૈમ્_3,3.5 ।
વ્યક્તિક્રમે યથાશ્રુતીતિ ચેત્ । જૈમ્_3,3.6 ।
ન સર્વસ્મિન્ નિવેશાત્ । જૈમ્_3,3.7 ।
વેદસંયોગાન્ ન પ્રકરણેન બાધ્યતે । જૈમ્_3,3.8 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.1-3
તૃતીયપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
કર્તવ્યમુચ્ચૈઃ સામગર્ભ્યામુપાંશુ યજુષેત્યમી ।
મન્ત્રાણાં વાથ વેદાનાં ધર્મા મન્ત્રગતા યતઃ

વિધ્યુદ્દેશે મન્ત્રવાચિશબ્દાઃ પ્રોક્તા ઋગાદયઃ ।
ઋગ્વેદો ઽગ્નેઃ સમુત્પન્ન ઇત્યુપક્રમવેદગીઃ

અસંજાતવિરોધાતસ્તદ્વશાદુપસંહૃતેઃ ।
નયને સતિ વાક્યેન ધર્માણાં વેદગામિતા

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽઉચ્ચૈઋચા ક્રિયતે ।
ઉપાંશુ યજુષા ।
ઉચ્ચૈઃ સામ્નાઽ ઇતિ ।
તત્ર વિધિવાક્યે મન્ત્રવાચિનામૃગાદિશબ્દાનાં પ્રયોગાન્મન્ત્રધર્મા ઉચ્ચૈસ્ત્વાદયઃ ।
તથા સતિ યજુર્વેદોત્પન્ના અધ્વર્યુણા પ્રયુજ્યમાના અપ્યૃચ ઉચ્ચૈરેવ પઠિતવ્યાઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અસંજાતવિરોધિત્વેન પ્રબલમુપક્રમમનુસૃત્ય તદ્વશેનોપસંહારસ્ય નૈતવ્યત્વાત્ ।
ઉપક્રમે હિ વેદશબ્દઃ શ્રુતઃ- ઽત્રયો વેદા અસૃજ્યન્ત ।
અગ્નેઋગ્વેદઃ ।
વાયોર્યજુર્વેદઃ ।
આદિત્યાત્સામવેદઃઽ ઇતિ ।
અત ઉપક્રમગતવેદાનુસારેણ વિધ્યુદ્દેશગતાનામપ્યૃગાદિશબ્દાનાં વેદપરત્વે સત્યૃચો ઽપિ યજુર્વેદોત્પન્ના ઉપાંશુ પઠનીયાઃ ।
નનુ- ઉપક્રમો ઽત્રાર્થવાદત્વાદ્દુર્બલઃ ।
ઉપસંહારો વિધ્યુદ્દેશત્વાત્પ્રબલઃ- ઇતિ ચેત્ ।
બાઢમ્ ।
લબ્ધાત્મનો હિ વિધ્યુદ્દેશસ્ય પ્રાબલ્યમ્ ।
ઇહ તુ પ્રથમતો બુદ્ધ્યીંત્પાદક ઉપક્રમઃ ।
તદાનીમલબ્ધાત્મત્વાન્ન તસ્ય બાધકત્વમ્ ।
પશ્ચાત્તુ વાક્યૈકત્વાય તદવિરોધેનૈવાઽત્માનં લપ્સ્યતે ।
તદેવમુપક્રમોપસંહારૈકવાક્યતાબલેન નિર્ણયાદ્વાક્યવિનિયોગો ઽયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.1-3 ॥
(દ્વિતીયે-આધાને ગાનસ્યોપાંશુતાધિકરણે સૂત્રમ્) ।
ગુણમુખ્યવ્યતિક્રમે તદર્થત્વાન્ મુખ્યેન વેદસંયોગઃ । જૈમ્_3,3.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.4-6
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
યજુર્વેદસ્થમાધાનં તદઙ્ગં સામ તત્ર કિમ્ ।
ઉચ્ચૈરુપાંશુ વા ગાનમુચ્ચૈઃ શીઘ્રપ્રતીતિતઃ

ઉત્પત્તેર્વિનિયોગો ઽત્ર પ્રબલો ઽનુસૃતિર્યતઃ ।
મુખ્યસ્યાઙ્ગેન કર્તવ્યા તસ્માદ્ગાન ઉપાંશુતા

આધાનસ્યાત્ર મુખ્યત્વં ગાનસ્ય ગુણતાથવા ।
વિનિયોગસ્ય મુખ્યત્વમુત્પત્તેર્ગુણતાસ્ત્વિહ

આધાને વામદેવ્યાદિસામાન્યઙ્ગત્વેન વિહિતાનિ ।
તત્ર- યદ્યપ્યેતાનિ યજુર્વેદગતસ્યાઽધાનસ્યાઙ્ગાનિ, તથાપિ સામવેદે તેષામુત્પન્નત્વાત્, ઉત્પત્તેશ્ચ શીઘ્રબુદ્ધિહેતુત્વાત્સામવેદધર્મેણ ગેયાનિ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિનિયોગસ્ય પ્રબલત્વાત્ ।
સ ચ યજુર્વેદે શ્રુતઃ- ઽય એવં વિદ્વાન્વામદેવ્યં ગાયતિઽ ઇતિ ।
ગુણેન હિ મુખ્યસ્યાનુસરણં ન્યાય્યમ્ ।
કો ગુણઃ, કિં મુખ્યમ્- ઇતિ ચેત્ ।
અત્રાઙ્ગિત્વાદાધાનં મુખ્યમ્, સામગાનમઙ્ગત્વેન ગુણઃ ।
તથા સાતિ ઽધર્મઃ શિરઃઽ - ઇત્યાદય આધાનાઙ્ગભૂતા મન્ત્રા યથોપાંશુ પઠ્યન્તે, તથા સામાન્યપ્યાધાનાનુસારેણોપાંશુ ગેયાનિ ।
અથવા વિનિયોગો ઽનુષ્ઠાપકવિધિત્વાન્મુખ્યઃ ।
ઉત્પત્તિવિધિરતથાવિધત્વાદ્ગુણઃ ।
તસ્માત્- અત્ર વિનિયોગવેદાનુસારેણોપાંશુગેયાનિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.4-6 ॥
(તૃતીયે જ્યોતિષ્ટોમસ્ય યાજુર્વેદિકતાધિકરણે સૂત્રમ્ -) ।
ભૂયસ્ત્વેનોભયશ્રુતિ । જૈમ્_3,3.10 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.7-8
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
જ્યોતિષ્ટોમો યજુઃસામવેદયોરસ્તિ તત્ર કિમ્ ।
ઉચ્ચૈસ્ત્વમુત નીચૈસ્ત્વં હેત્વભાવાદનિર્ણયઃ

યજુષ્યધિગતે દ્રવ્યદેવતે તત્ર તદ્વિધિઃ ।
તદ્વશાત્સ્વરનિર્ણીતેરુપાંશુ સ્યાદનુષ્ઠિતિઃ

ઽજ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યેતદ્વાક્યં વેદદ્વયે સમામ્નાતમ્ ।
તત્ર-ઽકો વિધિઃ, કશ્ચ ગુણવિધાનાયાનુવાદઃ, ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં નિયામકહેતોરપ્રતિમાનાત્ ઽએતસ્ય વેદસ્ય ધર્મો ઽનુષ્ઠેયઃઽ ઇત્યનિર્ણયઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સોમદ્રવ્યસ્ય, ઇન્દ્રવાય્વાદિદેવતાયાશ્ચ યજુર્વેદે ઽધિગતત્વાદઙ્ગબાહુલ્યશ્રવણાચ્ચ તત્રૈવ વિધિઃ, ઇતિ - ઉપાંશુપ્રયોગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.7-8 ॥
(ચતુર્થે પ્રકરણસ્ય વિનિયોજકતાધિકરણે સૂત્રમ્ - )
અસંયુક્તં પ્રકરણાદ્ ઇતિ કર્તવ્યતાર્થિત્વાત્ । જૈમ્_3,3.11 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.9-10
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ -
ન ક્રત્વઙ્ગં પ્રયાજાદિ ક્રત્વઙ્ગં વા ન ચાઙ્ગતા ।
પ્રક્રિયાયા અમાનત્વાન્નૈરાકાઙ્ક્ષ્યેણ વાક્યયોઃ

પ્રયાજાદેઃ ફલે ઽપેક્ષા કથંભાવે ઽપિ ચ ક્રતોઃ ।
તેન પ્રકરણામ્નાનં તસ્માદઙ્ગાઙ્ગિતા તયોઃ

સાર્ધપાદદ્વયે વિનિયોજકત્વેનોક્તાનિ યાનિ શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાનિ, તેભ્યો ઽતિરિક્તં પ્રકરણનામકં કિંચિત્પ્રમાણં ન વેદે પશ્યામઃ ।
નહિ પદતત્સામર્થ્યાન્વયૈરસંતૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્વેદભાગઃ કેનચિદામ્નાયતે ।
એકવાક્યતામાપન્નો વાક્યસમૂહઃ પ્રકરણમ-ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વાક્યયોઃ સતોઃ પશ્ચાદેકતાક્યતાયા અભાવાત્ ।
ન હિ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઽસમિધો યજતિઽ ઇત્યનયોર્વાક્યયોઃ પરસ્પરાકાઙ્ક્ષાસ્તિ, યેન વાક્યૈકવાક્યતા કલ્પ્યેત ।
તસ્માત્ - ન પ્રયાજાદીનાં દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગત્વમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- પ્રયોજાદયઃ ફલહેતવઃ, પુરુષપ્રવૃત્તિરૂપત્વાત્, સેવાદિવત્ ।
દર્શપૂર્ણમાસાવુપકરણૈરુપકાર્યૌ, કરણત્વાત્, પ્રદીપોપકૃતચક્ષુર્વત્ ।
તથા સતિ ઽકિં પ્રયાજાદેઃ ફલમ્, કિંવા દર્શપૂર્ણમાસયોરુપકરણમ્ઽ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સંપન્નવાક્યૈકવાક્યતારૂપં પ્રકરણમ્ ।
તેન ચ પ્રયાજાદીનામઙ્ગત્વં પ્રતીયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.9-10 ॥
(પઞ્ચમે ક્રમસ્ય વિનિયોજકત્વાધિકરણે સૂત્રમ્ - ) ।
ક્રમશ્ ચ દેશસામાન્યાત્ । જૈમ્_3,3.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.11-14
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
દબ્ધિર્નામેતિ મન્ત્રો ઽઙ્ગમુપાંશુયજતેર્ન વા ।
સાધારણત્વાલ્લિઙ્ગાદેર્માનાભાવાદનઙ્ગતા

મન્ત્રાણાં કર્મણાં ચાત્ર ક્રમેણાઽમ્નાનમીક્ષ્યતે ।
પ્રક્રિયાવત્ક્રમો માનં યથાસંખ્યં તતો ઽઙ્ગતા

ક્રમઃ સમાનદેશત્વં પાઠાદર્થાચ્ચ પાઠતઃ ।
યથાસંખ્યં સંનિધિશ્ચ યથાસંખ્યમુદાહૃતમ્

શુન્ધત્વમિતિ સાંનાય્યપાત્રાઙ્ગં સંનિધેર્મતમ્ ।
પશુધર્મોર્ઽથસાદેશ્યાદગ્નીષોમીયતો ભવેત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્યાજમાને - મન્ત્રકાણ્ડે કશ્ચિન્મન્ત્ર આમ્નાયતે-ઽદબ્ધિરસ્યદબ્ધો ભૂયાસમ્, અમું દભેયમ્ઽ ઇતિ ।
અસ્ય મન્ત્રસ્યોપાંશુયાજાઙ્ગતાયાં શ્રુતિવાક્યે ન વિદ્યેતે ।
બ્રાહ્મણે વિનિયોગમનામ્નાયાર્થવિવરણસ્યૈવાઽભ્નાનાત્ ।
ઽએતયા વૈ દબ્ધ્યા દેવા અસુરાનદભ્નુવન્ ।
તયૈવ ભ્રાતૃવ્યં દભ્નોતિઽ ઇતિ બ્રાહ્મણમ્ ।
દબ્ધિર્ધાતુકમાયુધમ્ ।
આગ્નેયાગ્નીષોમીયયોરપ્યનિષ્ટનિવારકત્વાલ્લિઙ્ગં સાધારણમ્ ।
પ્રકરણં ચ ત્રયાણામેકમેવ ।
તતો માનાભાવાદયં મન્ત્રો નોપાંશુયાજાઙ્ગમ્ - ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- આધ્વર્યવે કાણ્ડ આગ્નેયોપાંશુયાજાગ્નીષોમીયકર્માણિ ક્રમેણાઽમ્નાતાનિ ।
યાજમાને ચ કાણ્ડે તદ્વિષયા મન્ત્રાઃ ક્રમેણાઽમ્નાતાઃ- ઽઅગ્નેરહં દેવયજ્યયાન્નાદો ભૂયાસમ્ઽ, ઽદબ્ધિરસ્યદબ્ધો ભૂયાસમમું દભેયમ્ઽ,ઽઅગ્નિષોમયારેહં દેવયજ્યયા વૃત્રહા ભૂયાસમ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર યથા વાક્યદ્વયાનુસંધાન સંપન્નં પ્રકરણં પૃથક્પ્રમાણમ્, તથા પ્રકરણદ્વયાનુસંધાનસંપન્નઃ ક્રમઃ કુતો ન માનં સ્યાત્ ।
ન ચાસ્ય પ્રકરણે ઽન્તર્ભાવઃ ।
દ્વયોર્વાક્યયોરિવ પ્રકરણયોરેકવાક્યત્વાભાવાત્ ।
તસ્માત્ક્રમપ્રમાણેન મધ્યવર્તિન ઉપાંશુયાજસ્ય મધ્યવર્તી મન્ત્રો ઽઙ્ગમ્ ।
ઽસમાનદેશત્વં ક્રમઃઽ ઇતિ ક્રમસ્ય સ્વરૂપમ્ ।
તચ્ચ દ્વિવિધમ્- પાઠકૃતમર્થકૃતં ચ ।
તત્ર પાઠકૃતમપિ દ્વિવિધમ્- યથાસંખ્યં સંનિધિશ્ચેતિ ।
તયોરાદ્યસ્ય દબ્ધિમન્ત્ર ઉદાહરણમ્ ।
"શુન્ધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણે"-ઇત્યયં મન્ત્રઃ શોધનીયેષુ વસ્તુષુ સાધારણોભાસતે ।
તત્ર સાંનાય્યપાત્રાણિ કુમ્ભીશાખાપવિત્રાદીન્યનન્તરેષુ ઽમાતરિશ્વનઃઽ- ઇત્યાદિમન્ત્રેષ્વવભાસન્ત ઇતિ સંનિધિના તત્પાત્રપ્રોક્ષણે ઽશુન્ધધ્વમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રો વિનિયુજ્યતે ।
અનુષ્ઠાનસાદેશ્યાન્પશુધર્માણામગ્નીષો મીયાઙ્ગત્વમ્ ।
તદેવં ક્રમસ્ય ત્રૈવિધ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.11-14 ॥
(ષષ્ઠે સમાખ્યાયા વિનિયોજકતાધિકરણે સૂત્રમ્ । )
આખ્યા ચૈવં તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,3.13 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.15-16
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
વેદત્રયોક્તધર્માણામૃત્વિગ્ભિઃ સંગતિસ્ત્રિભિઃ ।
અનિયત્યા નિયત્યા વા નિયતિર્નાનિરૂપણાત્

હૌત્રત્વાદિસમાખ્યાનં નિયતેર્ગમકં સ્વતઃ ।
નિર્બાધં ચાન્યવત્તચ્ચ તેનાત્ર વિનિયોજકમ્

યાજ્યાપુરોનુવાક્યંપાઠાદયો ધર્મા ઋગ્વેદે પ્રોક્તાઃ ।
દોહનનિર્વાપાદયો યજુર્વેદે ।
આજ્યસ્તોત્રપૃષ્ઠસ્તોત્રાદયઃ સામવેદે ।
તત્ર ઽઅસ્યૈવૈતે ધર્માઃઽ ઇતિ નિયામકસ્ય દુર્નિરૂપત્વાદ્યેન કેનાપ્યૃત્વિજા યઃ કો ઽપિ ધર્મૈચ્છયાસંગચ્છતે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽહૌત્રમ્, આધ્વર્યવમ્, ઔદ્રાત્રમ્ઽ ઇતિ સમાખ્યાનેન નિયતિર્બોધ્યતે ।
ન ચ સમાખ્યાનસ્ય બાધકં કિંચિત્પશ્યામઃ ।
તસ્માદબોધકત્વબાધિતત્વયોરપ્રામાણ્યકારણયોરભાવાચ્છ્રુતિ લિઙ્ગાદિપઞ્ચકવત્પ્રમાણેન સમાખ્યાનેન ધર્મા વ્યવસ્થાપ્યન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.15-16 ॥
(શ્રુત્યાદીનાં પૂર્વપૂર્વબલીયસ્ત્વાધિકરણેષુ [7-12] સૂત્રમ્) ।
શ્રુતિ-લિઙ્ગ-વાક્ય-પ્રકરણ-સ્થાન-સમાખ્યાનાં સમવાયે પારદૌર્બલ્યમ્ અર્થવિપ્રકર્ષાત્ । જૈમ્_3,3.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.17-19
સપ્તમા(શ્રુતિપ્રાબલ્યા)ધિકરણમારચયતિ-
ઐન્દ્ર્યોપસ્થીયતાં વહ્નિરિતીન્દ્રાગ્ન્યોર્વિકલ્પનમ્ ।
સમુચ્ચયો વોતે શક્ર એવાગ્નિઃ કેવલો ઽથવા

વિકલ્પઃ શ્રુતિલિઙ્ગાભ્યાં ગુણાવૃત્ત્યા સમુચ્ચયઃ ।
શ્રતિઃ શક્ત્યનુસારેતિ શક્ર એકો ઽત્ર લિઙ્ગતઃ

શક્તિરુક્તા શ્રુતિઃ શીઘ્રા લિઙ્ગં ક્ષુત્યનુમાપકમ્ ।
નૈરાકાઙ્ક્ષ્યાત્મકે બોધે શ્રુત્યાગ્નૌ કેવલે સ્થિતિઃ

ઽઐન્દ્યા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતેઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
ઽકદાચન સ્તરીરસિ નેન્દ્ર સશ્ચસિ દાશુષેઽ ઇત્યસાવૃગૈન્દ્રી ।
તત્રેન્દ્રસ્ય પ્રકાશનાત્ ।
ઽભો ઇન્દ્ર, કદાચિદપિ ઘાતકો ન ભવસિ ।
કિંત્વાહુતિં દત્તવતે યજમાનાય પ્રીયસેઽ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર-ઇન્દ્રપ્રકાશનસામર્થ્યરૂપાલ્લિઙ્ગાન્મન્ત્રસ્યેન્દ્રવિષયક્રિયા સાધનત્વં ગમ્યતે ।
યદ્યસૌ મન્ત્ર ઇન્દ્રપ્રધાનકક્રિયાયાઃ સાધકો ન ભવેત્, તદાનીમનેન મન્ત્રેણેન્દ્રપ્રકાશનં વ્યર્થે સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ઽએતન્મન્ત્રકરણકક્રિયાં પ્રતીન્દ્રઃ પ્રધાનમ્ઽ ઇત્યેતાદૃશબુદ્ધ્યીં- ત્પાદનં લિઙ્ગવિનિયોગઃ ।
ઽકાસૌ ક્રિયાઽ ઇતિ વિશેષજિજ્ઞાસાયામ્ ઽઐન્દ્યોપતિષ્ઠતેઽ ઇત્યનેનાવિરુદ્ધપદ- દ્વયરૂપેણ વાક્યેનોપસ્થાનક્રિયાયાં પર્યવસાનં ક્રિયતે ।
તથાસતિ ઽઐન્દ્રમન્ત્રેણેન્દ્રમુપતિષ્ઠેતઽ ઇત્યયમર્થઃ પર્યવસ્યતિ ।
તથા ઽગાર્હપત્યમ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયાન્તપદરૂપયા શ્રુત્યા ગાર્હપત્યસ્ય પ્રાધાન્યં ગમ્યતે ।
તચ્ચ ગુણભૂતાં યત્કિંચિત્કરણકક્રિયામન્તરેણ ન સંભવતિ ।
તતઃ ઽતાદૃશીં કાંચિત્ક્રિયાં પ્રતિ ગાર્હ્યત્યઃ પ્રધાનમ્ઽ ઇત્યેતાદૃશબુદ્ધ્યીંત્પાદનં શ્રુતિવિનિયોગઃ ।
ઽઐન્દ્યા, ઉપતિષ્ઠતેઽ ઇતિ પદદ્વયેન મન્ત્રવિશેષક્રિયાવિશેષયોઃ પર્યવસાનં ભવતિ ।
તથા સતિ ઽઐન્દ્રેણ મન્ત્રેણ ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતેઽ ઇત્યર્થો ભવતિ ।
તદેવં શ્રુતિલિઙ્ગયોર્વિરોધે સતિ પ્રમાણત્વાવિશેષાદ્બ્રીહિયવવદ્વિકલ્પઃ- ઇત્યેકઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઇન્દ્રગાર્હપત્યયોઃ પ્રધાનત્વાવિશેષદુપસ્થાનસ્ય ચ ગુણત્વાત્ ઽપ્રતિપ્રધાનં ગુણઃઽ ઇતિ ન્યાયેનોપસ્થાનાવૃત્યા શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ સમુચ્ચયઃ- ઇતિ દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
શ્રુતિર્વિનિયુઞ્જાના વસ્તુસામથ્યમનુકૃત્યૈવ વિનિયુઙ્ક્તે ।
અન્યથા ઽવહ્નિના સિઞ્ચેત્ઽ ઽવારિણા દહેત્ઽ ઇત્યપિ વિનિયુજ્યેત ।
તત ઉપજીવ્યત્વેન લિઙ્ગસ્ય પ્રબલત્વાદિન્દ્ર એવ મન્ત્રેણોપસ્થેયઃ- ઇતિ તૃતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઐન્દ્રમન્ત્રસ્ય ગાર્હપત્યે મુખ્યવૃત્ત્યા શક્ત્યભાવે ઽપિ ગૌણવૃત્ત્યા શક્તિરસ્તીતિ ઽનિવેશનઃઽ- ઇત્યસ્મિન્નુદાહરણે પૂર્વમેવ દર્શિતમ્ ।
તથા સતિ સામર્થ્યાભાવકૃતપ્રતિબન્ધાભાવાન્નિર્વિઘ્ના શ્રુતિઃ શીઘ્રં વિનિયુઙ્ક્તે, લિઙ્ગં તુ વિલમ્બતે ।
મન્ત્રપદાન્યાદૌ સ્વાભિધેયમર્થે પ્રતિપાદયન્તિ ।
તત ઊર્ધ્વ મન્ત્રસ્ય સામર્થ્યે નિરૂપ્યતે ।
પશ્ચાત્સામર્થ્યવશાત્સાધનત્વવાચિની પ્રાધાન્યવાચિની ચ શ્રુતિઃ કલ્પતે ।
સા ચ શ્રુતિઃ ઽમન્ત્રેણેન્દ્રમુપતિષ્ઠેતઽ ઇતિ વિનિયુઙ્ક્તે ।
તથા સતિ પ્રત્યક્ષશ્રુતૌ સ્વાભિધેયપ્રતિપાદનવિનિયોગયો ર્મધ્યવર્તિનૌ સામર્થ્યનિરૂપણ- શ્રુતિકલ્પનવ્યાપારૌ ન સ્ત ઇતિ પ્રાબલ્યાત્તયા લિઙ્ગં બાધ્યતે ।
ન ચ - પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિનિયોગવેલાયામલબ્ધાત્મકત્વેનાપ્રાપ્તં લિઙ્ગં કથં બાધ્યેત- ઇતિ શઙ્કનીયમ્ ।
ભવિષ્યત્પ્રપ્તિમતિબન્ધસ્યૈવાત્ર બાધત્વાત્ ।
શ્રુત્યા વિનિયુક્તસ્ય મન્ત્રસ્ય પુનર્વિનિયોગાકાઙ્ક્ષાયા અનુદયાત્કથં વિનિયોજકં લિઙ્ગં પ્રાપ્સ્યતિ ।
તસ્માત્ - ગાર્હપત્યોપસ્થાને મન્ત્રઃ પ્રત્યક્ષશ્રુત્યા વિનિયુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.18-19 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.20-22
અષ્ટમા (વાક્યાદ્યપેક્ષયા લિઙ્ગસ્ય પ્રાબલ્યા) ધિકરણમારચયતિ-
સ્યોનં ત ઇતિ પૂર્વાર્ધ તસ્મિન્સીદેતિ ચોત્તરમ્ ।
સદને સાદને ચાયં સર્વૈ વાર્ઽધે વ્યવસ્થિતે

તચ્છબ્દાદેકવાક્યત્વે ભવેદાદ્યઃ શ્રુતિં પ્રતિ ।
લિઙ્ગસ્ય સંનિકૃષ્ટત્વાદ્વાક્યબાધે વ્યવસ્થિતિઃ

ઉદાહૃતિરિયં વાક્યબાધે ન ત્વૈન્દ્રિયેત્યસૌ ।
બાધાદૂર્ધ્વ નિરર્થત્વાદપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગતઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽસ્યોનં તે સદનં કૃણોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા સુપેવં કલ્પયામિ ।
તસ્મિન્સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ વ્રીહીણાં મેઘ સુમનસ્યમાનઃઽ ઇતિ ।
ઽભોઃ પુરોડાશ, તવ સમીચીનં સ્થાનં કરોમિ ।
તચ્ચ સ્થાનં ઘૃતસ્ય ધારયા સુષ્ઠુ સેવિતું યોગ્યં કલ્પયામિ ।
ભો વ્રીહિસારભૂત, ત્વં સમાહિતમનસ્કસ્તસ્મિન્સમીચીને સ્થાન ઉપવિશ ।
તત્ર સ્થિરો ભવઽ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર-ઽતસ્મિન્ઽ ઇત્યનેન તચ્છબ્દેન પ્રકૃતવાચિના પૂર્વોત્તરાર્ધયોરેકવાક્યત્વે સતિ મન્ત્રદ્વયાભાવાત્સર્વો ઽપ્યયં મન્ત્રઃ સ્થાનકરણે ઽઙ્ગં સ્યાત્ ।
મન્ત્રવિનિયોજિકા શ્રુતિરેવં કલ્પનીયા- ઽસર્વેણાનેન મન્ત્રેણ સ્થાનં કર્તવ્યમ્ઽ ઇતિ ।
તથા ઽસર્વેણ મન્ત્રેણ પુરોડાશઃ સ્થાપનીયઃ, ઇત્યપિ કલ્પનીયા ।
સદનાઙ્ગત્વવત્પ્રતિષ્ઠાપનાઙ્ગત્વસ્યાપિ તદ્વાક્યબોધિતત્વાત્ ।
તથા સતિ સદનસ્થાપનયોરસ્ય મન્ત્રસ્ય વિકલ્પઃ સમુચ્ચયો વા નિજેચ્છયા ભવિષ્યતિ- ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- યદેતત્પૂર્વોત્તરાર્ધયોઃ પરસ્પરાન્વયેન સંપન્નમેકં વાક્યમ્, તદેતદુત્તરાધસ્ય સદનકરણે શક્તિમકલ્પયિત્વા કૃત્સ્નં મન્ત્રં સદને વિનિયોક્તું નાર્હતિ ।
તથા પૂર્વાર્ધસ્ય સ્થાપને શક્તિમકલ્પયિત્વા ન તત્ર પ્રભવતિ ।
અતો લિઙ્ગકલ્પનવ્યવધાનેન વાક્યં શ્રુતિં પ્રતિ વિપ્રકૃષ્યતે ।
પ્રત્યક્ષં તુ લિઙ્ગદ્વયં સંનિકૃષ્યતે ।
તથા સતિ લિઙ્ગેન વાક્યબાધાદર્થદ્વયમુભયોર્વ્યવસ્થિતમ્ ।
નનુ-ઽઐન્દ્યા ગાર્હપત્યમ્ ।
ઇત્યત્રાપિ પદદ્વયાન્વયરૂપસ્ય વાક્યસ્ય વિનિયોજકત્વપ્રતીતેર્લિઙ્ગવાક્યવિરોધાય તદેવોદાહ્નિયતામ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્ર લિઙ્ગેન વાક્યે બાધિતે સત્યેકૈકપદસ્યાર્થપ્રત્યાયકત્વાભાવેન શ્રુતિકૃતવિનિયોગસ્યાપ્યસિદ્ધેરપ્રામાણ્યમેવોદાહૃતસ્ય પ્રસજ્યેત ।
ઇહ તુ મહાવાક્યે બાધિતે ઽપ્યવાન્તરવાક્યયોરર્થપ્રતીતૌ લિઙ્ગવિનિયોગઃ સિધ્યતીત્યેતદેવોદાહરણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.20-22 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.23-24
નવમા(વાક્યસ્ય પ્રકરણાદ્યપેક્ષયા પ્રાબલ્યા)ધિકરણમારચયતિ-
અગ્નીષોમાવિદં હવ્યમજુષેતામિતીરિતાત્ ।
અપચ્છિદ્યેદમિત્યાદિઃ સર્વશેષો ભવેન્ન વા

પ્રક્રિયાતો મવેન્મૈવં પ્રક્રિયાન્તરિતા ત્રિભિઃ ।
વાક્યં દ્વયન્તરિતં તેન ભવેત્પ્રકરણાદ્બલિ

સૂક્તવાકે શ્રૂયતે- ઽઅગ્નિષોમાવિદં હવિરજુષેતામ્, અવીવૃધેતામ્, મહોજ્યાયો ઽક્રાતામ્ ।
ઇન્દ્રાગ્ની ઇદં હવિરજુષેતામ્, અવીવૃઘેતામ્, ઽમહો જ્યાયો ઽક્રાતામ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર-દેવતાવાચકમગ્નીષોમાદિપદં પૌર્ણમાસ્યાદિકાલે યથાદેવતં વિભજ્ય પ્રયોક્તવ્યમ્- ઇતિ પૂર્વપાદે નિર્ણીતમ્ ।
યત્તુ ઽઇદં હવિઃઽ- ઇત્યાદિકમવશિષ્ટં પદજાતં, તદગ્નીષોમમન્ત્રગતમપ્યમાવાસ્યાયામગ્નીષોમપદપરિત્યાગેન પઠનીયમ્ ।
એવમ્- ઇન્દ્રાગ્નિમન્ત્રગતમપિ પૌર્ણમાસ્યામિન્દ્રાગ્નિપદપરિત્યાગેન પઠનીયમ્ ।
તથા સત્યેષાં મન્ત્રભાગાણાં સર્વશેષત્વબોધકો દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણપાઠો ઽનુગૃહ્યતે- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- અગ્નીષોમમન્ત્રશેષસ્યેન્દ્રાગ્નિપદાન્વયાશ્રવણાત્ ।
પ્રકરણેન પ્રથમે તદન્વયરૂપં વાક્યં કલ્પનીયમ્ ।
તેન ચ વાક્યેનેન્દ્રાદિપ્રકાશનસામર્થ્યરૂપં લિઙ્ગં કલ્પ્યતે ।
તચ્ચ લિઙ્ગમ્ ઽઅનેન મન્ત્રભાગેણેન્દ્રાગ્નિવિષયક્રિયાનુષ્ઠેયાઽ ઇતિ વિનિયોજિકાં તૃતીયાશ્રુતિં કલ્પયતિ ।
તતઃ પ્રકરણવિનિયોગયોર્મધ્યે ત્રિભિર્વ્યવધાનં ભવતિ ।
અગ્નીષોમપદાન્વયરૂપં તુ વાક્યં શ્રૂયમાણત્વાલ્લિઙ્ગશ્રુતિભ્યામેવ વ્યવધીયતે ।
તસ્માદ્વાક્યેન પ્રકરણસ્ય બાધિતત્વાત્તચ્છેષસ્તત્રૈવ વ્યવતિષ્ઠતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.23-24 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.25-26
દશમા(પ્રકરણસ્ય ક્રમાદ્યપેક્ષયા પ્રાબલ્યા)ધિકરણમારચયતિ-
રાજસૂયે ઽભિષેચ્યાખ્યયાગે યે દેવનાદયઃ ।
તચ્છેષાસ્તે ઽખિલાર્થા વા તચ્છેષાસ્તસ્ય સંનિધેઃ

રાજસૂયકથંભાવાનુવૃત્તેઃ સર્વશેષતા ।
કલ્પ્યાકાઙ્ક્ષાભિષેચ્યસ્ય પ્રક્રિયા પ્રબલા તતઃ

રાજસૂયે પશ્વિષ્ઠિસોમયાગા બહવઃ પ્રધાનભૂતાઃ ।
તત્રાભિષેચનીયાખ્યઃ કશ્ચિત્સોમયાગઃ ।
તસ્ય સંનિધૌ દેવનાદયઃ શ્રૂયન્તે-ઽઅક્ષૈર્દીવ્યતિ ।
રાજન્યં જિનાતિ ।
શૌનઃશેપમાખ્યાપયતિઽ ઇતિ ।
જિનાતિ જયતિ ।
બહ્વૃચબ્રાહ્મણે સમામ્નાતં શુનઃ શેપવિષયમુપાખ્યાનં શૌનઃશેપમ્ ।
તત્ર સંનિધિબલાદ્દેવનાદયો ઽભિષેચનીયાઙ્ગમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
રાજસૂયસ્ય કથંભાવાકાઙ્ક્ષાયામનુવૃત્તાયાં વિહિતા દેવનાદયઃ પ્રકરણેન રાજસૂયશેષાઃ ।
રાજસૂયશ્ચ બહુયાગાત્મક ઇતિ તત્રત્યસર્વયાગશેષત્વમ્ ।
ન ચાભિષેચનીયસ્ય કાચિદાકાઙ્ક્ષા દેવનાદિષ્વસ્તિ ।
જ્યોતિષ્ટોમવિકૃતિત્વેનાતિદિષ્ટૈઃ પ્રાકૃતાઙ્ગૈરેવ તદાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તેઃ ।
સંનિહિતવિધિબલાદાકાઙ્ક્ષોત્થાપ્યતે- ઇતિ ચેત્ ।
અત એવાઽકાઙ્ક્ષારૂપમવાન્તરપ્રકરણમાદૌ પરિકલ્પ્ય તદ્દ્વારા વાક્યલિઙ્ગશ્રુતીકલ્પનયા સંનિધિર્વિપ્રકૃષ્યતે ।
રાજસૂયાકાઙ્ક્ષારૂપં તુ મહાપ્રકરણં કૢપ્તત્વાદેકર્યા કક્ષયા સંનિકૃષ્યતે ।
તસ્માત્-પ્રકરણેન સંનિધિબાધાત્સર્વશેષા દેવનાદયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.25-26 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.27-28
એકાદશા(ક્રમસ્ય સમાખ્યાપેક્ષયા પ્રાબલ્યા)ધિકરણમારચયતિ-
શુન્ધધ્વમિતિ મન્ત્રો ઽઙ્ગં પૌરોડાશિકશોધને ।
સાંનાય્યપાત્રશુદ્ધૌ વા પ્રથમો ઽસ્તુ સમાખ્યયા

પૌરોડાશિકમિત્યત્ર પ્રકૃત્યા તદ્ધિતેન વા ।
સંનિધ્યનુક્તિતઃ કલ્પ્યઃ કૢપ્તત્વાચ્ચરમઃ ક્રમાત્

ઽશુધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણેઽ ઇત્યયં મન્ત્રઃ ઽપૌરોડાશિકમ્ઽ ઇતિ યાજ્ઞિકૈઃસમાખ્યાતે કાણ્ડે પઠિતત્વાત્સમાખ્યયા પુરોડાશકાણ્ડોક્તાનામુલૂખલજુહ્વાદીનામપિ શોધને ઽઙ્ગમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽપૌરોડાશિકમ્ઽ ઇતિ સમાખ્યાયાં પ્રકૃતિઃ પુરોડાશમાત્રમભિધત્તે ।
તદ્ધિતપ્રત્યયશ્ચ કાણ્ડમ્ ।
ન ચૈતાવતા કૃત્સ્નપુરોડાશપાત્રાણાં મન્ત્રસંનિધિઃ પ્રત્યક્ષો ભવતિ, કિંત્વર્થાપત્ત્યા કલ્પ્યતે ।
યદ્યુક્તસંનિધિર્ન સ્યાત્, તદા મન્ત્રપ્રતિપાદકગ્રન્થસ્ય પૌરોડાશિકસમાખ્યા ન સ્યાત્ ।
ન હ્યગ્ન્યસંનિહિતાનામ્ ઽઇષે ત્વા-ઽ દિમન્ત્રાણામાગ્નેયકાણ્ડસમાખ્યા ભવતિ ।
સંનિહિતાનાં તુ ઽયુઞ્જાનઃ પ્રથમં મનઃઽ- ઇત્યાદિમન્ત્રાણાં ભવત્યેષા સમાખ્યા ।
તસ્માત્- કાણ્ડસમાખ્યયા સંનિધિં પરિકલ્પ્ય તત્સંનિધ્યન્યથાનુપપત્ત્યા પરસ્પરાકાઙ્ક્ષારૂપં કૃત્સ્નં પાત્રપ્રકરણં કલ્પયિત્વા તદ્દ્વારા વાક્યલિઙ્ગશ્રુતીઃ કલ્પયિત્વા તયા શ્રુત્યા વિનિયોગ ઇતિ સમાખ્યાયા વિપ્રકર્ષઃ ।
સાંનાય્યપાત્રાણાં શોધને મન્ત્રસંનિધિસ્તુ પ્રત્યક્ષઃ ।
ઇધ્માબર્હિઃ સંપાદનસ્ય મુષ્ટિનિર્વાપસ્ય ચાન્તરાલં સાંનાય્યપાત્રાણાં દેશ ઉક્તઃ ।
મન્ત્રશ્વેધ્માબર્હિર્નિર્વાપવિષયયોર્મન્ત્રાનુવાકયોમધ્યોમઽનુવાકે પઠ્યતે ।
તેન ચ પ્રત્યક્ષસંનિધિના પ્રકરણાદીનાં ચતુર્ણામેવ કલ્પનાત્સંનિધિઃ સંનિકૃષ્યતે ।
તસ્માત્- ક્રમેણ સમાખ્યાં બાધિત્વા ઽસાંનાય્યપાત્રશોધનશેષો મન્ત્રઃઽ ઇત્યયં ચરમઃ પક્ષો ઽભ્યુપેયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.27-28 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.29-30
દ્વાદશા(બાધયોગ્યતા)ધિકરણમારચયતિ-
બાધો ન યુક્તો યુક્તો વા પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્ત્યોર્ન યુજ્યતે ।
અપ્રવૃત્તં પ્રસક્તં યદ્ધિયા તસ્યાસ્તુ બાધ્યતા

પ્રમાણતઃ પ્રસક્તસ્ય બાધો દાશમિકો ઽત્ર તુ ।
વિભ્રમેણ પ્રસક્તસ્ય તસ્માદપ્રપ્તબાધનમ્

પ્રાપ્તસ્ય પ્રવૃત્તિરસ્તીતિ ન તન્નિવારણં શક્યમ્ ।
અપ્રાપ્તસ્ય બાધવિષયત્વેનાવસ્થાનમેવ નાસ્તિ ।
તસ્માત્-ન યુક્તો બાધઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
બુદ્ધ્યાવિષયીકૃતસ્ય વારયિતું શક્યત્વાત્ ।
ન ચૈતદત્યન્તં પ્રવૃત્તમ્ ।
અનુષ્ઠાનરૂપફલપર્યવસાનાભાવાત્ ।
નાપ્યત્યન્તમપ્રવૃત્તમ્ ।
તદ્બુદ્ધેરુત્પન્નત્વાત્ ।
અતો નોક્તદોષદ્વયમ્ ।
દશમે ચોદકપ્રમાણેનાવબુદ્ધોર્ઽથો બાધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તબાધઃ ।
ઇહ તુ પૂર્વપૂર્વપ્રમાણવિરુદ્ધૈરુત્તરોત્તરૈઃ પ્રમાણાભાસૈરવબુદ્ધસ્યેત્યપ્રાપ્તબાધઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.29-30 ॥
(ત્રયોદશે દ્વાદશોપસત્તાયા અહીનાઙ્ગતાધિકરણે(અહીનન્યાયે) સૂત્રે-15-16) ।
અહીનો વા પ્રકરણાદ્ ગૌણઃ । જૈમ્_3,3.15 ।
અસંયોગાત્ તુ મુખ્યસ્ય તસ્માદ્ અપકૃષ્યેત । જૈમ્_3,3.16 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.31-33
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
તિસ્ત્ર એવ હિ સાહ્ને સ્યુરહીને દ્વાદશેત્યતઃ ।
જ્યોતિષ્ટોમે દ્વાદશત્વમથવાહગણે ભવેત્

અસ્તુ પ્રકરણાદાદ્યો નાહીમત્વં વિરુધ્યતે ।
પ્રકૃતિત્વાન્ન કેનાપિ હીનો ઽતો ઽત્ર વિકલ્પ્યતામ્

સાહ્લાદ્ભિન્નાહીનસંજ્ઞા રૂઢૈપાહર્ગણે ભવેત્ ।
ષષ્ઠીશ્રુત્યા દ્વાદશત્વં પ્રક્રિયાતો ઽપકૃષ્યતામ્

જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે શ્રૂયતે-ઽતિસ્ત્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદો દ્વાદશાહીનસ્યઽ ઇતિ ।
એકેનાહ્ના નિષ્પાદ્યત્વાત્સાહ્નો જ્યોતિષ્ટોમઃ ।
દીક્ષાદિવસાદૂર્ધ્વે સોમાભિષવદિવસાત્પૂર્વ કર્તવ્યા હોમા ઉપસદઃ ।
તાસાં દ્વાદશત્વં પ્રકરણબલાજ્જ્યોતિષ્ટોમે નિવિશતે ।
અહીનશબ્દશ્ચ તસ્મિન્નેવ કલ્પતે ।
જ્યોતિષ્ટોમસ્ય નિખિલસોમયાગપ્રકૃતિત્વેન સર્વેષામઙ્ગાનાં તત્રોપદેશે સતિ તદુપદેશવિકલવિકૃતીનામિવ હીનત્વાભાવાત્ ।
અતો દ્વાદશત્વત્રિત્વયોર્વિકલ્પઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- આવૃત્તસોમયાગરૂપો દ્વિરાત્રત્રિરાત્રાદિરહર્ગણઃ ।
તસ્મિન્નહીનશબ્દો રૂઢઃ ।
યૌગિકત્વે તુ ઽન હીનઃઽ ઇતિ વિગૃહ્ય સમાસે કૃતે સત્યયજ્ઞાદિશબ્દબદાદ્યુદાત્તઃ સ્યાત્ ।
મધ્યોદાત્તસ્ત્વામ્નાયતે ।
રૂઢિશ્ચ વિગ્રહનિરપેક્ષત્વાચ્છીપ્રબુદ્ધિહેતુઃ ।
અતો જ્યોતિષ્ટોમવાચિનઃ સાહ્નશબ્દાદ્ભિન્નેયમહીનસંજ્ઞા જ્યોતિષ્ટોમાદ્ભિન્નમહર્ગણમભિધત્તે ।
તસ્મિન્નહર્ગણે ષષ્ઠીશ્રુત્યા તદુક્તં દ્વાદશત્વં નિવેશ્યતે ।
તત્સિદ્ધયે પ્રકરણાદિદમપનેતવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.31-33 ॥
(ચતુર્દશે કુલાયાદૌ પ્રતિપદૌરુત્કર્ષાધિકરણે સૂત્રાણિ 17-19) ।
દ્વિત્વબહુત્વયુક્તં વા ચોદનાત્ તસ્ય । જૈમ્_3,3.17 ।
પક્ષેણાર્થકૃતસ્યેતિ ચેત્ । જૈમ્_3,3.18 ।
ન પ્રકૃતેર્ એકસંયોગાત્ । જૈમ્_3,3.19 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.34-36
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
યુવં હીતિ દ્વયોઃ કર્ત્રોર્બહૂનાં ચૈત ઇત્યમૂમ્ ।
કુર્યાત્પ્રતિપદં જ્યોતિષ્ટોમે સાહર્ગણે ઽથવા

એકસ્ય શક્તિરાહિત્યે દ્વાભ્યાં બહુભિરેવ વા ।
જ્યોતિષ્ટોમસ્ય કાર્યત્વાત્પ્રકૃતે ઽત્રૈવ સા ભવેત્

યજમાનસ્ય નાનાત્વં સાક્ષાદ્વિકૃતિષુ શ્રુતમ્ ।
ઉત્કૃષ્ય પ્રતિપત્તેન કુલાયાદિષુ નીયતામ્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽયુવં હિ સ્થઃ સ્વર્પતીઽ- ઇતિ દ્વયોર્યજમાનયોઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્ ।
એતે અસૃગ્રમિન્દવઃઽ- ઇતિ બહુભ્યો યજમાનેભ્યઃઽ ઇતિ ।
સ્તોત્રસ્યોપક્રમે પઠનીયામૃચં પ્રતિપચ્છબ્દો ઽભિધત્તે ।
સા ચોદાહૃતા પ્રતિપત્પ્રકરણાજ્જ્યોતિષ્ટોમે નિવિશતે ।
ન ચ તત્ર યજમાસદ્વિત્વબહુત્વયોરસંભવઃ ।
એકસ્ય યજમાનસ્ય દ્રવ્યલાભાદિના તદશક્તૌ નિત્યકર્મણઃ પરિત્યાગાસંભવેન દ્વાભ્યાં બહુભિર્વા તસ્યાવશ્યકર્તવ્યત્વાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- યજમાનદ્વિત્વં કુલાયનામકે યજ્ઞે સાક્ષાદામ્નાતમ્-ઽએતેન રાજપુરોહિતૌ સાયુજ્યકામૌ યજેયાતામ્ઽ ઇતિ ।
યજમાનબહુત્વં સત્રેષ્વામ્નાતમ્- ઽચતુર્વિંશતિપરમાઃ સત્ત્રમાસીરન્ઽ ઇતિ ।
તતો દ્વિશબ્દબહુશબ્દરૂપાભ્યાં શ્રુતિભ્યાં પ્રકરણં બાધિત્વા કુલાયાદિષુ યથોક્તપ્રતિપદોરુત્કર્ષઃ કર્તવ્યઃ ।
ન ચાશક્તાવપિ યજમાનદ્વિત્વબહુત્વે સંભવતઃ ।
અશક્તેન સ્વીકૃતસ્ય પુરુષાન્તરસ્ય પ્રતિવિધિત્વે યજમાનત્વાભાવાત્ ।
ઽયજમાનસ્ય પ્રતિનિધિર્નાસ્તિઽ ઇતિ વક્ષ્યતે ।
યદ્યન્યઃ પુરુષઃ સ્વયમેવ પ્રવર્તતે તદાનીં સ્વકીયમેવ પ્રયોગં કુર્યાત્, નત્વશક્તસ્ય સાહાય્યમાચરેત્ ।
તસ્માત્- શ્રૂયમાણસ્ય યજમાનૈકત્વસ્ય કાલાદિવદનુપાદેયાઙ્ગત્વેન ત્યક્તુમશક્યત્વાન્ન જ્યોતિષ્ટોમે યજમાનસ્ય દ્વિત્વબહુત્વે સંભવતઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.34-36 ॥
(પઞ્ચદશે જાઘન્યા અનુત્કષાર્ધિકરણે સૂત્રાણિ 20-23) ।
જાઘની ચૈકદેશત્વાત્ । જૈમ્_3,3.20 ।
ચોદના વાપૂર્વત્વાત્ । જૈમ્_3,3.21 ।
એકદેશ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,3.22 ।
ન પ્રકૃતેર્ અશાસ્ત્રનિષ્પત્તેઃ । જૈમ્_3,3.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.37-38
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
સંયાજયન્તિ જાઘન્યા પત્નીરેતત્પશાવુત ।
દર્શાદૌ તત્પશૌ યુક્તં જાઘન્યાઃ સમવાયતઃ

જાઘની નામ ભાગો ઽસૌ દર્શાદૌ સમવૈતિ હિ ।
નોત્ક્રષ્ટવ્યં ન સંસ્કાર્યા સાધનત્વાત્તૃતીયયા

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે-ઽજાઘન્યા પત્નીઃ સંયાજયન્તિઽ ઇતિ ।
જાઘની પશોઃ પુચ્છમ્ ।
પત્નીશબ્દો ઽત્રાઽહુતિચતુષ્ટયાત્મકસ્ય કર્મણો નામધેયૈકદેશઃ ।
અત એવ શ્રૂયતે-ઽપઞ્ચ પ્રયાજા ઇજ્યન્તે, ચત્વારઃ પત્નીસંયાજાઃઽ ઇતિ ।
તત્ર તૃતીયાહુતૌ દેવપત્નીનાં દેવતાત્વાત્તદ્દ્વારા કર્મનામ્નઃ પત્નીસંયાજશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
તત્ર જાઘનીમુદ્દિશ્ય પત્નીસંયાજસંસ્કારો વિધીયતે ।
જાઘની ચ પશૌ સમવેતા ન તુ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ।
અતઃ પ્રકરણાદુત્કૃષ્ય પશૌ નિવેશનમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- જાઘનીશબ્દેન પશોર્ભામો ઽભિધીયતે ।
સ ચ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પશુયાગત્વાભાવે ઽપિ ક્રયાદિના સંપાદયિતું શક્યતે ।
ન ચાત્ર પશૌ વિદ્યમાનાયાં જાઘન્યાં પત્નીસંયાજૈઃ સંસ્કાર્યત્વમ્ ।
તૃતીયયા સાધનત્વાવગમાત્ ।
તસ્માત્-ન પ્રકરણાદુત્કર્ષઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.37-38 ॥
(ષોડશે સંતર્દનસ્ય સંસ્થાનિવેશાધિકરણે સૂત્રાણિ 24-31) ।
સંતર્દનં પ્રકૃતૌ ક્રયણવદનર્થલોપાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_3,3.24 ।
ઉત્કર્ષો વા ગ્રહણાદ્ વિશેષસ્ય । જૈમ્_3,3.25 ।
કર્તૃતો વા વિશેષસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_3,3.26 ।
ક્રતુતો વાર્થવાદાન્ ઉપપત્તેઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,3.27 ।
સંસ્થાશ્ ચ કર્તૃવદ્ ધારણાર્થાવિશેષાત્ । જૈમ્_3,3.28 ।
ઉક્થ્યાદિષુ વાર્થસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । જૈમ્_3,3.29 ।
અવિશેષાત્ સ્તુતિર્ વ્યર્થેતિ ચેત્ । જૈમ્_3,3.30 ।
સ્યાદ્ અનિત્યત્વાત્ । જૈમ્_3,3.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.39-40
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
સંતૃદ્યેદ્દીર્ઘસોમે તત્પ્રકૃતૌ વિકૃતાબુત ।
દીર્ઘસ્ય સોમ ઇત્યુક્તે પ્રકૃતાવસ્તુ તર્દનમ્

સામાનાધિકરણ્યસ્ય ષષ્ઠીતો બલવત્ત્વતઃ ।
દૈર્ધ્યયુક્તૌક્થ્યસંસ્થાદાવુત્કર્ષો ઽન્યત્ર બાધનાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽદીર્ઘસોમે સંતૃદ્યેદ્ધૃત્યૈઽ ઇતિ ।
સોમયાગવિશેષો દીર્ઘસોમઃ ।
તસ્મિન્સોમાભિષવાધારયોરધિષવણફલકયોઃ સંતર્દનં કાર્યમ્ ।
અન્યોન્યવિયોગેન શૈથિલ્યં મા ભૂદિતિ દૃઢસંશ્લેષઃ સંતર્દનમ્ ।
તદેતત્પ્રકરણબલાત્પ્રકૃતૌ નિવિશતે ।
ન ચ તત્ર દીર્ઘસોમત્વાનુપપત્તિઃ ।
ઽદીર્ઘસ્ય સોમઃઽ ઇત્યેવં દીર્ઘશબ્દસ્ય યજમાનવિશેષણત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- ઽષષ્ઠીસમાસાત્કર્મધારયો બલીયાન્ઽ ઇતિ (નિષાદસ્થપત્યધિકરણે) વક્ષ્યતે ।
તથા સતિ દીર્ઘત્વં સોમસ્ય ધર્મઃ, ન તુ યજમાનસ્ય ।
નન્વેવમપિ પ્રકૃતિભૂતસ્ય સોમસ્યેષ્ટિપશ્વપેક્ષયા દીર્ઘત્વમસ્ત્યેવ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સોમશબ્દેનૈવ તદવગતૌ દીર્ઘશબ્દસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।
ન હીષ્ટિપશ્વપેક્ષયા હ્રસ્વઃ કશ્ચિત્સોમો ઽસ્તિ, યસ્ય વ્યાવૃત્તયે દીર્ઘશબ્દઃ પ્રયુજ્યેત ।
તસ્માત્પ્રકૃતિરૂપં હ્રસ્વં સોયં વ્યાવર્તયિતુમયં દીર્ઘશબ્દઃ ।
વિકૃતિષૂક્થ્યાદિષુ ગ્રહાધિક્યાદ્દીર્ઘત્વમ્ ।
દ્વિરાત્રાદિષુ ચાઽવૃત્ત્યા દીર્ઘત્વમ્ ।
તસ્માદ્વાક્યેન પ્રકરણં બાધિત્વા વિકૃતિષુ તન્નિવેશઃ ।
પ્રકૃતૌ તુ દીર્ઘશબ્દસ્ય બાધઃ પૂર્વમુક્તઃ ।
સંતર્દનબાધશ્ચ સાક્ષાચ્છ્રૂયતે- ઽહનૂ વા એતે યજ્ઞસ્ય યદધિષવણે ન સંતૃણત્તિ, અસંતૃષ્ણે હિ હન્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્- ન પ્રકૃતૌ નિવેશઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.39-40 ॥
(સપ્તદશે પ્રવર્ગ્યનિષેધાધિકરણે સૂત્રે 32-33) ।
સંખ્યાયુક્તં ક્રતોઃ પ્રકરણાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_3,3.32 ।
નૈમિત્તિકં વા કર્તૃસંયોગાલ્ લિઙ્ગસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_3,3.33 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.41-41
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ-
ન પ્રવૃઞ્જ્યાદાદ્યયજ્ઞે ક્રતૌ સો ઽનુષ્ઠિતાવુત ।
પ્રતિષેધઃ ક્રતૌ યુક્ત ઉક્તા હ્યસ્યાઽદ્યયજ્ઞતા

પ્રવૃણક્ત્યુપસદ્ભ્યઃ પ્રાગિતિ વાક્યાત્ક્રતૌ વિધેઃ ।
આદ્યપ્રયોગે પ્રાથમ્યાન્નિષેધઃ ક્વચિદેવ સઃ

જ્યોતિષ્ટોમે પ્રવર્ગ્યાખ્યં કર્મ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽન પ્રથમયજ્ઞે પ્રવૃઞ્જ્યાત્ઽ ઇતિ ।
સો ઽયં પ્રતિષેધો જ્યોતિષ્ટોમક્રતૌ દ્રષ્ટવ્યઃઽ ન તુ તદીયપ્રથમપ્રયોગે ।
કુતઃ ।
ઽએવવાવ પ્રથમોઽ યજ્ઞો યજ્ઞાનાં યજ્જ્યોતિષ્ટોમઃઽ ઇતિ તસ્ય પ્રથમયજ્ઞત્વામિધાનાત્- ઇતિ ચેત્ મૈવમ્ ।
ઽપુરસ્તાદુપસદાં પ્રવર્ગ્યે પ્રવૃણક્તિઽ ઇતિ વાક્યેન ક્તતૌ પ્રવર્ગ્યસ્ય વિહિતત્વાત્ ।
ન ચ વિધિનિષેધવાક્યયોઃ સમાનબલત્વાદનિર્ણયઃ ।
નિષેધવાક્યે પ્રથમશબ્દેન નિષેધસ્ય પ્રયોગપરત્વનિર્ણયાત્ ।
પ્રથમદ્વિતીયાદિશબ્દાઃ ક્રિયાયા આવૃત્તૌ મુખ્યાઃ, તત્સંબન્ધાદ્વસ્તુષૂપચર્યન્તે ।
પ્રથમમધ્યેતવ્યત્વાત્પ્રથમં કાણ્ડમ્, તદનન્તરમધ્યેતવ્યત્વાદ્દ્વિતીયં કાણ્ડમ્ ।
એવમ્- આદાવુત્પન્નત્વાત્પ્રથમઃ પુત્રઃ, તદનન્તરમુત્પન્નત્વાદ્દ્વિતીયઃ ।
તથા સતિ પ્રયોગક્રિયાયા આવૃત્તિવિશેષે પ્રથમશબ્દો મુખ્યઃ ।
તદાવૃત્તિવિષયતયા યજ્ઞે લાક્ષણિકઃ ।
ત્વત્પક્ષે ઽપિ ક્રતૌ મુખ્યો યજ્ઞશબ્દઃ, પ્રયોગે લાક્ષણિકઃ સ્યાત્- ઇતિ ચેત્ ।
બાઢમ્ ।
તથાપ્યસંજાતવિરોધિનિલાક્ષણિકત્વકલ્પનાદ્વરમુત્તર પદે તત્કલ્પનમ્ ।
તસ્માજ્જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રથમપ્રયોગે પ્રવર્ગ્યનિષેધઃ ।
નનુ-સપ્તસંસ્થાયુક્તસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રથમસંસ્થારૂપો ઽગ્નિષ્ટોમઃ, તત્રાયં નિષેધઃ પર્યવસ્યતિ ।
વિધિશ્ચ તત્ર શ્રૂયતે- અગ્નિષ્ટોમે પ્રવૃણક્તિઽ ઇતિ ।
એવં તર્હ્યધિકારિભેદેન વિધિનિષેધયોર્વ્યવસ્થાસ્તુ ।
તથા હિ શ્રૂયતે- ઽકામં તુ યો ઽનૂચાનઃ સ્યાત્, તસ્ય પ્રવઞ્જ્યાત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્- અનૂચાનવ્યતિરિક્તકર્તૃકે ઽગ્નિષ્ટોમપ્રથમપ્રયોગ એવાયં નિષેધઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.41-42 ॥
(અષ્ટાદશે પૌષ્ણપેષણસ્ય વિકૃતૌ વિનિયોગાધિકરણે સૂત્રમ્-) ।
પૌષ્ણં પેષણં વિકૃતૌ પ્રતીયેતાચોદનાત્ પ્રકૃતૌ । જૈમ્_3,3.34 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.43-44
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ-
પ્રપિષ્ટભાગઃ પૂષેતિ પ્રકૃતૌ વિકૃતાવુત ।
ઇષ્ટિપ્રકરણાદેવ પ્રકૃતાવિતિ યુજ્યતે

સંતર્દનાદિવદ્વાક્યાદ્વિકૃતૌ પૂષસંભવાત્ ।
સિદ્ધસ્ય પુનરપ્યુક્તિરધિકસ્ય વિવક્ષયા

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયત્- ઽતસ્માત્પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હિઽ ઇતિ ।
તત્ર- દન્તરહિતસ્ય પૂષ્ણઃ પિષ્ટભાગત્વં સંતર્દનપ્રતિપદાદિવત્સિદ્ધમ્ ।
તથાપ્યુત્તરા ।
ધિકરણે તસ્મિન્નેવ વિષયે વિશેષં વક્તુમિહ પ્રસ્તૂયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.43-44 ॥
(એકોનવિંશે પૌષ્ણપેષણસ્ય ચરાવેવ નિવેશાધિકરણે-સૂત્રાણિ 35-38) ।
તત્સર્વાર્થમ્ અવિશેષાત્ । જૈમ્_3,3.35 ।
ચરૌ વાર્થોક્તં પુરોડાશે ઽર્થવિપ્રતિષેધાત્ પશૌ ન સ્યાત્ । જૈમ્_3,3.36 ।
ચરાવ્ અપીતિ ચેત્ । જૈમ્_3,3.37 ।
ન પક્તિનામત્વાત્ । જૈમ્_3,3.38 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.45-46
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ-
ચરૌ પશૌ પુરોડાશે ચરાવેવોત પેષણમ્ ।
વિશેષાદર્શનાદેતત્સર્વેષ્વપિ વિધીયતે

પ્રાપ્તત્વાન્ન પુરોડાશે હૃદાદ્યાકારનાશનાત્ ।
ન પશૌ પારિશેષ્યેણ ચરાવેવ હિ પેષણમ્

ઽપૌષ્ણં ચરુમનુનિર્વપેત્ઽ ઇતિ ચરુર્વિહિતઃ ।
ઽપૌષ્ણં શ્યામમાલમેતાન્નકામઃઽ ઇતિ પશુવિધિઃ ।
ઽપશુમાલભ્ય પુરોડાશં નિર્વપતિઽ ઇત્યેતચ્ચોદકેન પૌષ્ણપશૌ પ્રાપ્તમ્ ।
તત્ર- ઽયદ્દેવત્યઃ પશુસ્તદ્દેવત્યઃ પુરોડાશઃઽ ઇતિ ન્યાયેન પુરોડાશસ્ય પૂષા દેવતા ।
તત્ર પૂર્વોક્તં પેષણં વિષયીકૃત્યોચ્યમાનાઃ સંશયપૂર્વોત્તરપક્ષા વિસ્પષ્ટાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.45-46 ॥
(વિંશે પૌષ્ણપેષણસ્યૈકદેવત્યે નિવેશાધિકરણે સૂત્રાણિ 39-46) ।
એકસ્મિન્ન્ એકસંયોગાત્ । જૈમ્_3,3.39 ।
ધર્મવિપ્રતિષેધાચ્ ચ । જૈમ્_3,3.40 ।
અપિ વા સદ્વિતીયે સ્યાદ્ દેવતાનિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_3,3.41 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,3.42 ।
વચનાત્ સર્વપેષણં તં પ્રતિ શાસ્ત્રવત્વાદ્ અર્થાભાવાદ્ વિચરાવ્ અપેષણં ભવતિ । જૈમ્_3,3.43 ।
એકસ્મિન્ વાર્થધર્મત્વાદ્ ઐન્દ્રાગ્નવ્ અદુભયોર્ ન સ્યાદ્ અચોદિતત્વાત્ । જૈમ્_3,3.44 ।
હેતુમાત્રમ્ અદન્તત્વમ્ । જૈમ્_3,3.45 ।
વચનં પરમ્ । જૈમ્_3,3.46 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,3.47-48
વિંશાધિકરણમારચયતિ-
દ્વિદેવકે ઽપિ કિં પિંષ્યાદુત પૂષૈકદૈવકે ।
દ્વિદેવકે ઽપિ તત્પૂષ્ણઃ સત્ત્વાત્પેષણભાગિનઃ

દેવતા વિફલત્વેન પેષણં ન પ્રયોજયેત્ ।
યાગસ્ય તત્ત્વે ભાગોક્તેર્ન યાગાન્તરગામિ તત્