જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 2.4

યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ ।
ઇતિ કાલદ્વયે વિહિતમ્ ।
ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ભવતિઽ ઇત્યેકસ્મિન્કાલે પુનર્વિહિતમ્ ।
તત્ર - અવિશેષપુનઃશ્રુતિલક્ષણેનાભ્યાસેન પ્રયાજાનામિવ ભેદઃ ।
તથા સત્યાગ્નેયયાગસ્ય દર્શકાલે દ્વિઃપ્રયોગઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનાદાગ્નેયસ્યૈકત્વે સત્યેકકાલવાક્યસ્યાનુવાદકત્વાત્ ।
ન ચાનુવાદો વ્યર્થઃ ।
વિધેયૈન્દ્રાગ્નસ્તુત્યર્થત્વાત્ ।
યદ્યપ્યાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ભવતિ, તથાપિ ન કેવલેનાગ્નિના સાધુર્ભવતિ ।
ઇન્દ્રસહિતો ઽગ્નિઃ સમીચીનતરઃ ।
તસ્માત્---
ઽઐન્દ્રાગ્નઃ કર્તવ્યઃઽ ઇતિ વિધેયસ્તુતિઃ ।
પ્રયાજવૈષમ્યં તૂક્તમેવાનુસંધેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.33-34 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલવિસ્તરે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ
(અથ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ)
(પ્રથમે યાવજ્જીવિકાગ્નિહોત્રાધિકરણે સૂત્રાણિ 1 - 7)
યાવજ્જીવિકો ઽભ્યાસઃ કર્મધર્મઃ પ્રકરણાત્ । જૈમ્_2,4.1 ।
કર્તુર્ વા શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_2,4.2 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ કર્મધર્મે હિ પ્રક્રમેણ નિયમ્યેત તત્રાનર્થકમ્ અન્યત્ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.3 ।
અપવર્ગે ચ દર્શયતિ કાલશ્ ચેત્ કર્મભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.4 ।
અનિત્યત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.5 ।
વિરોધશ્ ચાપિ પૂર્વવત્ । જૈમ્_2,4.6 ।
કર્તુસ્ તુ નિયમાત્ કાલશાસ્ત્રં નિમિત્તં સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.7 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,4.1-2
ચતુર્થપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
યાવજ્જીવં જુહોતીતિ ધર્મઃ કર્મણિ પુંસિ વા ।
કાલત્વાત્કર્મધાર્મો ઽતઃ કામ્ય એકઃ પ્રયુજ્યતામ્

ન કાલો જીવનં તેન નિમિત્તપ્રવિભાગતઃ ।
કામ્યપ્રયોગો ભિન્નઃ સ્યાદ્યાવજ્જીવપ્રયોગતઃ

બહ્વૃચબ્રાહ્મણે શ્રૂયતે- ઽયાવજ્જીવમાગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઇતિ ।
તત્રં યાવજ્જીવશબ્દો મરણાવધિકાલપરઃ ।
તત્કાલસંબન્ધશ્ચ પ્રકૃતે કામ્યાગ્નિહોત્રે પૂર્વમપ્રાપ્તત્વાત્ ઽજુહોતિઽ ઇત્યનૂદિતે કર્મણિ વિધીયતે ।
તથા સત્યસ્ય વાક્યસ્ય નિત્યપ્રયોગવિધાયકત્વાભાવેન વાક્યાન્તરવિહિતઃ કામ્યપ્રયોગ એક એવાગ્નિહોત્રસ્ય પર્યવસ્યતિ ।
સ ચ કામ્યપ્રયોગો ઽભ્યસિતવ્યઃ ।
સકૃદનુષ્ઠાનસ્ય ઽઅગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃઽ ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધત્વાત્ ।
ઽયાવજ્જીવમ્ઽ ઇત્યસ્ય કાલવિધેર્વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્-અયં કામ્યકર્મણો ઽભ્યાસસિદ્ધયે કાલરૂપધર્મવિધિઃ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે,- બ્રૂમઃ-
યાવજ્જીવશબ્દો ન કાલસ્ય વાચકઃ, કિંતુ લક્ષકઃ ।
વાચ્યાર્થસ્તુકૃત્સ્નજીવનમ્ ।
ન ચ-જીવનં કર્મધર્મત્વેન વિધાતું શક્યમ્ ।
તસ્ય પુરુષધર્મત્વાત્ ।
તં ચ પુરુષધર્મે નિમિત્તીકૃત્યાગ્નિહોત્રપ્રયોગો વિધીયતે ।
ન ચ - અત્ર કર્મભેદઃ ।
તદ્ધેતૂનાં શબ્દાન્તરાદીનામભાવાત્ ।
ન ચ-અભ્યાસસ્તદ્ધેતુઃ ।
નિમિત્તવિશેષસદ્ભાવેનાવિશેષપુનઃશ્રુતેરભાવાત્ ।
અતઃ પ્રયોગભેદઃ પર્યવસ્યતિ ।
જીવનસ્યાત્ર નિમિત્તત્વાત્ ।
સતિ નિમિત્તે નૈમિત્તિકસ્ય ત્યાગાયોગાન્નિત્યત્વમર્થસિદ્ધમ્ ।
ન ચ-જીવનનિમિત્તનૈરન્તર્યેણ પ્રયોગનૈરન્તર્યાપત્તિઃ ।
સાયંપ્રાતઃકાલયોર્વિહિતત્વાત્ ।
તસ્માત્-જીવનસ્ય પુરૂષધર્મત્વાન્નીત્યકામ્યપ્રયોગૌ ભિન્નૌ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,4.1-2 ॥
(દ્વિતીયે સર્વશાખાપ્રત્યયૈકકર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 8 - 32)
નામરૂપધર્મવિશેષપુનરુક્તિનિન્દાશાક્તિસમાપ્તિવચનપ્રાયશ્ચિત્તાન્યાર્થદર્શનાચ્ છાખાન્તરેષુ કર્મભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.8 ।
એકં વા સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાત્ । જૈમ્_2,4.9 ।
ન નામ્ના સ્યાદ્ અચોદનાભિધાનત્વાત્ । જૈમ્_2,4.10 ।
સર્વેષાં ચૈકકર્મ્યં સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.11 ।
કૃતકં ચાભિધાનમ્ । જૈમ્_2,4.12 ।
એકત્વે ઽપિ પરમ્ । જૈમ્_2,4.13 ।
વિદ્યાયાં ધર્મશાસ્ત્રમ્ । જૈમ્_2,4.14 ।
અગ્નેયવત્પુનર્વચનમ્ । જૈમ્_2,4.15 ।
અદ્વિર્વચનં વા શ્રુતિસંયોગાવિશેષાત્ । જૈમ્_2,4.16 ।
અર્થાસન્નિધેશ્ ચ । જૈમ્_2,4.17 ।
ન ચૈકં પ્રતિશિષ્યતે । જૈમ્_2,4.18 ।
સમાપ્તિવચ્ ચ સંપ્રેક્ષા । જૈમ્_2,4.19 ।
એકત્વે ઽપિ પરાણિ નિન્દાશક્તિસમાપ્તિવચનાનિ । જૈમ્_2,4.20 ।
પ્રાયશ્ચિત્તં નિમિત્તેન । જૈમ્_2,4.21 ।
પ્રક્રમાદ્ વા નિયોગેન । જૈમ્_2,4.22 ।
સમાપ્તિઃ પૂર્વવત્ત્વાદ્યથાજ્ઞાતે પ્રતીયેત । જૈમ્_2,4.23 ।
લિઙ્ગમવિશિષ્ટં સર્વશેષત્વાન્ ન હિ તત્ર કર્મચોદના તસ્માદ્ દ્વાદશાહસ્યાહારવ્યપદેશઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.24 ।
દ્રવ્યે ચાચોદિતત્વાદ્ વિધીનામ્ અવ્યવસ્થા સ્યાન્ નિર્દેશાદ્ વ્યતિષ્ઠેત તસ્માન્ નિત્યાનુવાદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.25 ।
વિહિતપ્રતિષેધાત્ પક્ષે ઽતિરેકઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.26 ।
સારસ્વતે વિપ્રતિષેધાદ્યદેતિ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.27 ।
ઉપહવ્યે ઽપ્રતિપ્રસવઃ । જૈમ્_2,4.28 ।
ગુણાર્થા વા પુનઃ શ્રુતિઃ । જૈમ્_2,4.29 ।
પ્રત્યયં ચાપિ દર્શયતિ । જૈમ્_2,4.30 ।
અપિ વા ક્રમસંયોગાદ્ વિધિપૃથક્ત્વમ્ એકસ્યાં વ્યવતિષ્ઠેત । જૈમ્_2,4.31 ।
વિરોધિના ત્વ્ અસંયોગાદ્ ઐકકર્મ્યે તત્સંયોગાદ્ વિધીનાં સર્વકર્મપ્રત્યયઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,4.32 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,4.3-4
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ -
શાખાભેદાત્કર્મભેદો ન વા, કર્માત્ર ભિદ્યતે ।
દૃષ્ટં કાઠકનામાદિ બહુ ભેદસ્ય કારણમ્

ગ્રન્થદ્વારાદિના હ્યેતે યુજ્યન્તે ભેદહેતવઃ ।
રૂપાદિપ્રત્યભિજ્ઞાનાદભિન્નં કર્મ ગમ્યતે