ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાવિમર્શિની · અધ્યાય 2.4

એષ ચાનન્તશક્તિત્વાદેવમાભાસયત્યમૂન્ ।
ભાવાનિચ્છાવશાદેષા ક્રિયા નિર્માતૃતાસ્ય સા ॥

જડસ્ય તુ ન સા શક્તિઃ સત્તા યદસતઃ સતઃ ।
કર્તૃકર્મત્વતત્ત્વૈવ કાર્યકારણતા તતઃ ॥

કાર્યકારણતા લોકે સાન્તર્વિપરિવર્તિનઃ ।
ઉભયેન્દ્રિયવેદ્યત્વં તસ્ય કસ્યાપિ શક્તિતઃ ॥

એવમ્ એકા ક્રિયા સૈષા સક્રમાન્તર્બહિઃ સ્થિતિઃ ।
એકસ્યૈવોભયાકારસહિષ્ણોરુપપાદિતા ॥

બહિસ્તસ્યૈવ તત્કાર્યં યદન્તર્યદપેક્ષયા ।
પ્રમાત્રપેક્ષયા ચોક્તા દ્વયી બાહ્યાન્તરસ્થિતિઃ ॥

માતૈવ કારણં તેન સ ચાભાસદ્વયસ્થિતૌ ।
કાર્યસ્ય સ્થિત એવૈકસ્તદેકસ્ય ક્રિયોદિતા ॥

અત એવાઙ્કુરેઽપીષ્ટો નિમિત્તં પરમેશ્વરઃ ।
તદન્યસ્યાપિ બીજાદેર્હેતુતા નોપપદ્યતે ॥

તથા હિ કુમ્ભકારોઽસાવૈશ્વર્યૈવ વ્યવસ્થયા ।
તત્તન્મૃદાદિસંસ્કારક્રમેણ જનયેદ્ ઘટમ્ ॥

યોગિનામપિ મૃદ્બીજે વિનૈવેચ્છાવશેન તત્ ।
ઘટાદિ જાયતે તત્તત્સ્થિરસ્વાર્થક્રિયાકરમ્ ॥

યોગિનિર્માણતાભાવે પ્રમાણાન્તરનિશ્ચિતે ।
કાર્યં હેતુઃ સ્વભાવો વાત એવોત્પત્તિમૂલજઃ ॥

ભૂયસ્તત્તત્પ્રમાત્રેકવહ્ન્યાભાસાદિતો ભવેત્ ।
પરોક્ષાદપ્યધિપતેર્ધૂમાભાસાદિ નૂતનમ્ ॥

કાર્યમવ્યભિચાર્યસ્ય લિઙ્ગમન્યપ્રમાતૃગાત્ ।
તદાભાસસ્તદાભાસાદેવ ત્વધિપતેઃ પરઃ ॥

અસ્મિન્ સતીદમસ્તીતિ કાર્યકારણતાપિ યા ।
સાપ્યપેક્ષાવિહીનાનાં જાડાનાં નોપપદ્યતે ॥

ન હિ સ્વાત્મૈકનિષ્ઠાનામનુસન્ધાનવર્જિનામ્ ।
સદસત્તાપદેઽપ્યેષ સપ્તમ્યર્થઃ પ્રકલ્પ્યતે ॥

અત એવ વિભક્ત્યર્થઃ પ્રમાત્રેકસમાશ્રયઃ ।
ક્રિયાકારકભાવાખ્યો યુક્તો ભાવસમન્વયઃ ॥

પરસ્પરસ્વભાવત્વે કાર્યકારણયોરપિ ।
એકત્વમેવ ભેદે હિ નૈવાન્યોન્યસ્વરૂપતા ॥

એકાત્મનો વિભેદશ્ચ ક્રિયા કાલક્રમાનુગા ।
તથા સ્યાત્ કર્તૃતૈવૈવં તથાપરિણમત્ તયા ॥

ન ચ યુક્તં જડસ્યૈવં ભેદાભેદવિરોધતઃ ।
આભાસભેદાદેકત્ર ચિદાત્મનિ તુ યુજ્યતે ॥

વાસ્તવેઽપિ ચિદેકત્વે ન સ્યાદાભાસભિન્નયોઃ ।
ચિકીર્ષાલક્ષણૈકત્વપરામર્શં વિના ક્રિયા ॥

ઇત્થં તથા ઘટપટાદ્યાભાસજગદાત્મના ।
તિષ્ઠાસોરેવમિચ્છૈવ હેતુતા કર્તૃતા ક્રિયા ॥