ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાકારિકા · અધ્યાય 2.4

એષ ચાનન્તશક્તિત્વાદ્ એવમ્ આભાસયત્ય્ અમૂન્
ભાવાન્ ઇચ્છાવશાદ્ એષા ક્રિયા નિર્માતૃતાસ્ય સા ॥

જડસ્ય તુ ન સા શક્તિઃ સત્તા યદ્ અસતઃ સતઃ
કર્તૃકર્મત્વતત્ત્વૈવ કાર્યકારણતા તતઃ ॥

યદ્ અસત્ તદ્ અસદ્યુક્તા નાસતઃ સત્સ્વરૂપતા
સતો ઽપિ ન પુનઃ સત્તા -લાભેનાર્થો ઽથ ચોચ્યતે ॥

કાર્યકારણતા લોકે સાન્તર્વિપરિવર્તિનઃ
ઉભયેન્દ્રિયવેદ્યત્વં તસ્ય કસ્યાપિ શક્તિતઃ ॥

એવમ્ એકા ક્રિયા સૈષા સક્રમાન્તર્બહિઃસ્થિતિઃ
એકસ્યૈવોભયાકાર સહિષ્ણોર્ અપપાદિતા ॥

બહિસ્ તસ્યૈવ તત્કાર્યં યદ્ અન્ત યદ્ અપેક્ષયા
પ્રમાત્રપેક્ષયા ચોક્તા દ્વયી બાહ્યાન્તરસ્થિતિઃ ॥

માતૈવ કારણં તેન સ ચાભાસદ્વયસ્થિતૌ
કાર્યસ્ય સ્થિત એવૈકસ્ તદ્ એકસ્ય ક્રિયોદિતા ॥

અત એવાઙ્કુરે ઽપીષ્ટો નિમિત્તં પરમેશ્વરઃ
તદ્ અન્યસ્યાપિ બીજાદેર્ હેતુતા નોપપદ્યતે ॥

તથા હિ કુમ્ભકારો ઽસાવ્ ઐશ્વર્યૈવ વ્યવસ્થયા
તત્તન્મૃદાદિસંસ્કાર ક્રમેણ જનયેદ્ ઘટમ્ ॥

યોગિનામ્ અપિ મૃદ્બીજે વિનૈવેચ્છાવશેન તત્
ઘટાદિ જાયતે તત્તત્ સ્થિરસ્વાર્થક્રિયાકરમ્ ॥

યોગિનિર્માણતાભાવે પ્રમાણાન્તરનિશ્ચિતે
કાર્યં હેતુઃ સ્વભાવો વા -ત એવોત્પત્તિમૂલજઃ ॥

ભૂયસ્ તત્તત્પ્રમાત્રેક વહ્ન્યાભાસાદિતો ભવેત્
પરોક્ષાદ્ અપ્ય્ અધિપતેર્ ધૂમાભાસાદિ નૂતનમ્ ॥

કાર્યમ્ અવ્યભિચાર્યસ્ય લિઙ્ગમ્ અન્યપ્રમાતૃગાત્
તદાભાસસ્ તદાભાસાદ્ એવ ત્વ્ અધિપતેઃ પરઃ ॥

અસ્મિન્ સતીદમ્ અસ્તીતિ કાર્યકારણતાપિ યા
સાપ્ય્ અપેક્ષાવિહીનાનાં જાડાનાં નોપપદ્યતે ॥

ન હિ સ્વાત્મૈકનિષ્ઠાનામ્ અનુસન્ધાનવર્જિનામ્
સદસત્તાપદે ઽપ્ય્ એષ સપ્તમ્યર્થઃ પ્રકલ્પ્યતે ॥

અત એવ વિભક્ત્યર્થઃ પ્રમાત્રેકસમાશ્રયઃ
ક્રિયાકારકભાવાખ્યો યુક્તો ભાવસમન્વયઃ ॥

પરસ્પરસ્વભાવત્વે કાર્યકારણયોર્ અપિ
એકત્વમ્ એવ ભેદે હિ નૈવાન્યોન્યસ્વરૂપતા ॥

એકાત્મનો વિભેદશ્ ચ ક્રિયા કાલક્રમાનુગા
તથા સ્યાત્ કર્તૃતૈવૈવં તથાપરિણમત્ તયા ॥

ન ચ યુક્તં જડસ્યૈવં ભેદાભેદવિરોધતઃ
આભાસભેદાદ્ એકત્ર ચિદાત્મનિ તુ યુજ્યતે ॥

વાસ્તવે ઽપિ ચિદેકત્વે ન સ્યાદ્ આભાસભિન્નયોઃ
ચિકીર્ષાલક્ષણૈકત્વ પરામર્શં વિના ક્રિયા ॥

ઇત્થં તથા ઘટપટા -દ્યાભાસજગદાત્મના
તિષ્ઠાસોર્ એવમ્ ઇચ્છૈવ હેતુતા કર્તૃતા ક્રિયા ॥