Hetubindu · અધ્યાય 5

ષડ્લિઙ્ગો હેતુરિત્યપરે । ત્રીણિ ચૈતાનિ અબાધિતવિષયત્વં વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં જ્ઞાતત્વં ચેતિ । તત્રાબાધિતવિષયત્વં તાવત્ પૃથગ્ લક્ષણં ન ભવતિ, બાધાવિનાભાવયોર્વિરોધાત્ । અવિનાભાવો હિ સત્યેવ સાધ્યધર્મે ભાવો હેતોઃ । સ હેતુસ્તલ્લક્ષણઃ ધર્મિણિ સ્યાદ્ અત્ર ચ સાધ્યધર્મઃ કથં ન ભવેત્? પ્રત્યક્ષાનુમાને હિ સાધ્યધર્મં બાધમાને તં ધર્મિણો નિષ્કાસયતઃ તસ્મિંશ્ચ સત્યેવ હેતુર્ભવન્ તં તત્રૈવાવસ્થાપયતીતિ પરં બત ભાવાનામસ્વાસ્થ્યમ્ ।
અન્યત્ર સાધ્યધર્મેણાવિનાભાવી હેતુર્ન પુનઃ સાધ્યધર્મિણેવેતિ ચેત્ । તત્ કિમયં તપસ્વી શણ્ઢમુદ્વાહ્ય પુત્રં મૃગયતે? યસ્ય ધર્મિણ્યસત્યપિ સાધ્યધર્મે ભાવઃ, તમુપદર્શ્ય કથં સ ધર્મી સાધ્યધર્મવાનિત્યુચ્યતે?

અત એવ બાધાભાવ ઉક્તઃ । સ્યાદેતદ્, યત એવ હેતુરન્યથાપિ ભવેદત એવ પ્રમાણાભ્યામબાધિતધર્મા ધર્મીત્યુચ્યત ઇતિ ।
તત્કિમિદાનીં હેતોઃ સામર્થ્યમ્? અબાધયૈવ સાધ્યસિદ્ધેર્વ્યર્થો હેતુઃ । બાધાયામપિ સાધ્યાભાવસ્ય તેન સાધનાત્ કુતઃ સાધનસ્ય સામર્થ્યમ્ । અનિયમે બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવસ્ય, બાધકપ્રમાણસ્યાભાવઃ સાધ્યાભાવસ્ય ચ સંભવઃ સ્યાદિતિ ન સામર્થ્યમબાધાયાઃ ।

ન બાધાયા અભાવો ઽબાધા । કિં તર્હિ? બાધાયા અનુપલબ્ધિઃ સા ચ પુરુષસ્ય ક્વચિદ્ બાધાયાઃ સંભવે ઽપિ સ્યાદિતિ સ હેતુપ્રયોગસ્ય વિષયઃ । કિં નુ વૈ હેતુર્બાધોપલબ્ધેર્બિભેતિ ન પુનર્બાધાયા યેન બાધામનાદૃત્ય તદનુપલબ્ધૌ પ્રયોક્તવ્ય ઇષ્ટઃ? સ તર્હિ પરમાર્થેન- ઽબાધા કિમસ્તિ નાસ્તિઽ ઇત્યનપેક્ષ્ય બાધાયા અનુપલબ્ધૌ પ્રયોક્તવ્યઃ? કિમર્થં પ્રયુજ્યતે? સાધ્યસિદ્ધયર્થમ્ । સ કિં ક્વચિત્ સત્યામપિ બાધાયાં સાધ્યં સાધયેદ્ યેનાસ્યા અભાવનિશ્ચયં પ્રતિ યત્નો ન ક્રિયતે હેતુશ્ચ પ્રત્યુજ્યતે । એવં ચ સતિ અબાધિતવિષયત્વં હેતુલક્ષણં ન ભવતિ । બાધાયામપિ સત્યામસ્ય સામર્થ્યાત્ । તથા ચ સંશયિતસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન યુજ્યતે । યથા ચ બાધાનુપલબ્ધૌ તામભ્યુપગમ્ય પ્રયુજ્યતે તથા તદુપલબ્ધાવપિ પ્રયુજ્યતામ્, અભ્યુપગમે વિશેષાભાવાત્ ।

ન બાધાયાં સત્યાં હેતોઃ સામર્થ્યમિતિ ચેત્ । યદ્યેવમ્, અનિર્ણીતબાધાસમ્ભવો હેતુઃ પ્રયોગં હાર્હતિ, મા ભૂત્ બાધાયાઃ સંભવપક્ષે પ્રયુક્તસ્યાપ્યસામર્થ્યમિતિ ।
બાધાનુપલમ્ભે સતિ સામર્થ્યમિતિ ચેત્ । કિમુપલમ્ભો બાધાં વ્યાપ્નોતિ, યતો હેતોર્બાધાસમ્ભવકૃતમ્ અસામર્થ્યં ન સમ્ભવેત્? અથ તન્નિવૃત્તૌ બાધા નિવર્તતે । તથાપિ બાધાનુપલમ્ભાદેવ સાધ્યાસિદ્ધેર્વ્યર્થો હેતુઃ । અનુપલમ્ભે બાધાયા અસમ્ભવાત્ । ઉપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તાવપિ બાધાયા અનિવૃત્તૌ તદવસ્થં હેતોરસામર્થ્યમિત્યપ્રયોગઃ । તસ્માત્ સ્વસાધ્યભાવાભાવાધ્યામન્યથાપિ ભવન્હેતુઃ ધર્મિણિ ન કિઞ્ચિદ્ભાવયતિ ન વિભાવયતિ ઇતિ તદુપક્ષેપો ન સમર્થઃ । ઇતિ બાધાવિનાભાવયોર્વિરોધઃ । તત્રાબાધા રૂપાન્તરમ્ ।

તત્રામ તસ્માદ્ વિશેષણાન્તરં ભવેત્ લક્ષણાન્તરત્વેન ચોપાદાનમર્હતિ યસ્ય ભાવે ઽપિ યસ્ય અપરસ્યાભાવઃ સ્યાત્ । તદ્યથા પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે ચ ભાવ ઇતિ । ન્ અચૈતદ્ અબાધાયા અવિનાભાવે સતિ સમ્ભવતિ ઇતિ ન સાધ્યવિપર્યયાવિનાભાવિનોર્હેતુવિરુદ્ધયોર્વિષયે બાધા સંભવતિ ઇતિ ન તદભાવઃ પૃથગનયોર્લક્ષણાન્તરત્વેન વાચ્યઃ । તસ્માદ્ હેતોઃ પ્રયોગે પ્રતિજ્ઞાદોષાણાં સંભવો નાસ્તિ । નાપિ કેવલા પ્રતિજ્ઞૈવ પ્રયુજ્યતે । તતશ્ચ ન પ્રતિજ્ઞાદોષા વાચ્યાઃ ।

એતેન એકસંખ્યાવિવક્ષાપિ પ્રત્યુક્તા ।
કથમ્? એકો હિ હેતુઃ સ્વસાધ્યભાવ એવ ભવેદિતિ તત્રાવ્યભિચારી તત્રૈવ તસ્માદન્યો ઽપિ કથં હેતુર્ભવતિ? એકસ્ય યત્ સાધ્યં તદબાધકસ્ય ધર્મસ્ય ભાવ એવ ભાવાદિતિ બાધયા સમાનમ્ ।

અપિ ચ । કિં યો વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ સ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વિપર્યયસ્ય વા હેતુરિષ્ટ આહોસ્વિદપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુઃ? કિં ચાતઃ?
યદ્યસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ અશક્યનિશ્ચયત્વાદલક્ષણમેતદ્ હેત્વભાવો વા । ન હિ અનિશ્ચિતાત્મનઃ પ્રતિપાદકધર્મસ્ય તલ્લક્ષણત્વં યથા સન્દિગ્ધસ્ય પક્ષધર્મત્વસ્ય । નાપિ સન્દિગ્ધલક્ષણો હેતુર્ભવેદિતિ ન કશ્ચિદ્ હેતુર્ભવેત્ । તુલ્યે લક્ષણે દિ દૃષ્ટઃ પ્રતિયોગિનઃ સંભવો ઽદૃષ્ટપ્રતિયોગિષુ અપિ શંકામુત્પાદયતિ વિશેષાભાવાત્ । સતિ વા વિશેષે સ વિશેષો હેતોર્લક્ષણમ્ । યતસ્તદ્વિશેષાદ્ હેતુરેકાન્તેન નિરસ્તપ્રતિપક્ષઃ સ્વસાધ્યં નિશ્ચાયયતીતિ અતલ્લક્ષણો ન હેતુઃ સ્યાત્ તથા ચ વ્યર્થા એકસંખ્યાવિવક્ષા । અતો વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો લક્ષણં હીયેત સ્વલક્ષણયુક્તયોર્હેત્વોરેકત્ર ધર્મિણિ વિરોધેનોપનિપાતે સતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ઇતિ ।

ન ચ તસ્ય વિશેષસ્ય સ્વરૂપં નિર્દિષ્ટં, યદ્રૂપં પ્રતીત્ય પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવાસમ્ભવાવુત્પશ્યામઃ । તસ્માત્રાસ્ત્યેવં વિશેષ ઇતિ સર્વત્ર શઙ્કયા ભવિતવ્યમ્ ।
દૃષ્ટપ્રતિહેતોરપિ હેતોઃ પ્રાગિતરેણ ન કશ્ચિદ્વિશેષો લક્ષ્યતે । ન ચ સંભવત્પ્રતિહેતૂનામપિ સર્વદા તસ્યોપલબ્ધિઃ । અતિશયવતી તુ પ્રજ્ઞા પ્રતિહેતૂત્પ્રેક્ષિણી દૃષ્ટા । તેનાનિશ્ચયઃ પ્રતિયોગિનઃ સંભવાસંભવયોરિતિ વસ્તુતો । સમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વલક્ષણસ્ય અનિશ્ચિતત્વાત્ર કશ્ચિદ્ હેતુઃ સ્યાત્ ।

અથાપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુઃ યથાહ, "યદા તર્હિ શબ્દત્વં નિત્યમભ્યુપગચ્ચતિ તદાયં હેતુરેવ સ્યાદ્ યદ્યત્ર અનિત્યત્વહેતું કૃતકત્વાદિ કશ્ચિત્ર દર્શયેદ્ " ઇતિ । ઇદમિદાનીં સુમહદ્ વ્યસનમાયાતં ગુરુભિરભિહિતત્વાદપ્રકાશ્યં, ન્યાયમનુપાલયદ્ભિરસંવરણીયમિતિ કષ્ટતરં વ્યસનં કથં નિર્વોઢું શક્યેત? સ તાવદયં હેતુઃ વસ્તૂનિ સ્વસાધ્યપ્રકૃતીનિ કૃત્વા તત્પ્રમાણકાન્ પુરુષાન્ અભ્યુદયનિઃ શ્રેયસાભ્યાં યોજયિત્વા પુનશ્ચ પ્રતિભાવતા પુરુષેણ હેત્વન્તરનિદર્શનેન ઉત્કીલિતસાધનસામર્થ્યઃ તાનિ વસ્તૂનિ તદ્ભાવસમ્પદસ્તાંશ્ચ પુરુષાન્ અભ્યુદયનિઃ શ્રેયસસમ્પદઃ પ્રચ્યાવ્ય ભ્રષ્ટરાજ્ય ઇવ રાજા તપોવનં ગચ્ચતીતિ કિમત્ર બ્રૂમઃ ।

પુરુષપ્રતિભાકૃતં હિ યદિ સાધનત્વં સ્યાત્ તદા ન કિઞ્ચિત્ સાધનમસાધનં વા । સ ચ હેતુર્યદિ સ્વભાવતસ્તદ્ધર્મભાવી તદા કથમન્યથા ક્રિયેત? વસ્તુસ્વભાવાન્યથાભાવસ્યાભાવાત્ । એકસ્ય ચ વિરુદ્ધોભયસ્વભાવસ્યાભાવાત્ । અતદ્ધર્મભાવી ચ કથમન્યદાપિ સાધનં કસ્યચિત્ । તસ્માત્ સ્વભાવતઃ સ્વસ્વસાધ્યાવિનાભાવિનોર્યથોક્તલક્ષણયોઃ કાર્યસ્વભાવહેત્વોઃ તલ્લક્ષણસ્ય પ્રતિહેતોરસંભવાદલક્ષણમેકસંખ્યાવિવક્ષા, વ્યવચ્ચેદ્યાભાવાત્ ।

જ્ઞાનં પુનર્ન લિઙ્ગસ્યાત્મરૂપમિતિ કથં લિઙ્ગલક્ષણં ભવિષ્યતિ । કિંરૂપાદ્ હેતોરનુમેયો ઽર્થો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ ચિન્તાયાં પ્રતિપત્તુરવિસંવાદકલિન્ગસ્વરૂપમભિધીયતે યસ્ય દર્શનાદ્ અયં પ્રવિભાગેન સાધનં વ્યવસ્થાપ્ય તસ્યેષ્ટાર્થસંનિધાનસંપ્રત્યયાત્ પ્રવૃત્તિમવલમ્બતે । તથા યદસ્યાત્મરૂપં તલ્લક્ષણં ન તુ પરરૂપમ્ । પ્રતિપત્તિજન્મનિ ઉપયોગમાત્રાત્ તલ્લક્ષણત્વે પ્રમેયપુરુષાદીનામપિ તલ્લક્ષણત્વં ભવેત્ । ન હિ તેષ્વપિ અસત્સુ લિઙ્ગિનિ જ્ઞાનં ભવતિ ।

નિશ્ચિતગ્રહણં તર્હિ ન કર્તવ્યમ્ । ન, તસ્યાન્યાર્થત્વાત્ । સપક્ષવિપક્ષયોર્દર્શનાદર્શનમાત્રતો ગમકં હેતુમિચ્ચતાં નૈવ સમર્થો હેતુર્ભવતિ સતોરપિ દર્શનાદર્શનયોરગમકત્વદર્શનાત્ । તેન ભાવાભાવાભ્યામેવ ગમકો હેતુરિતિ જ્ઞાપનાર્થ નિશ્ચિતગ્રહણમ્ । તેન પરરૂપં લિઙ્ગસ્ય લક્ષણં ન ભવતિ, તેન લિઙ્ગસ્ય રૂપવિશેષાનમિધાનાત્ । તૌ હિ ભાવાભાવૌ તદ્ભાવસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા બોદ્ધવ્યૌ, ઉપાયાન્તરાભાવાત્ ।

યદ્યપિ ભાવાભાવવચનમાત્રેણ તત્સાધનપ્રમાણવૃત્તિઃ આક્ષિપ્યતે, અન્યથા તયોરેવ સત્તા પ્રસિદ્ધેઃ, જ્ઞાનસત્તાનિબન્ધનત્વાજ્જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થાયાઃ ઇતિ સર્વત્ર જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થૈવ તત્સાધનં પ્રમાણમાકર્ષતિઃ પરાર્થત્વાચ્ચ શાસ્ત્રપ્રણયનસ્યઃ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં સંવાદકમિતિ તદ્રૂપમપ્રતિપત્તૃણાં તતઃ પ્રવૃત્તિર્ન ભવતીતિ પરોપલક્ષણાત્વાદેવ પ્રવર્તકે જ્ઞાનં સિદ્ધમ્ઃ તથાપિ તાવેવ વિશિષ્ટૌ ભાવાભાવૌ કેચિદ્ દર્શનાદર્શનમાત્રેણ વ્યવસ્થાપયન્તીતિ તેષાં નિષેધાર્થો ઽયં નિશ્ચિતશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ । સતોરપિ ભાવાભાવદર્શનયોઃ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સંશયાત્ । તસ્માત્ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યૈવ ભાવાભાવૌ સિધ્યત ઇતિ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમસ્માભિર્નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્ ।
યતો ઽપિ ત્રૈરૂપ્યવચનમાત્રેણ તત્સાધનપ્રમાણાક્ષેપસિદ્ધિઃ, ન જ્ઞાનં પૃથગતો રૂપાન્તરં ભવતિ, તેનૈવાવગતત્વાદ્, ઉપલયાર્થવત્ પક્ષધર્મત્વાત્ ।

અન્વયવ્યતિરેકયોરપિ તર્હિ ન પૃથકત્વમ્, એકસ્ય પ્રયોગાદુભયગતેરિતિ ચેત્ । ન । હેતોઃ સપક્ષાસપક્ષયોર્ભાવાભાવૌ ન પરસ્પરમાક્ષિપતઃ । એકં વાક્યમુભયં ગમયતીત્યુચ્યતે નૈકો ઽર્થઃ સ્વભાવો દ્વિતીયસ્યેતિ । નનુ તત્રૈવ ભાવ ઇત્યત્ર તદર્થતયા તદભાવે ઽભાવો ગમ્યતે, અતદ્ભાવે ઽવશ્યમભાવ ઇત્યત્ર ચ તદ્ભાવે ભાવ ઇતિ પરસ્પરાક્ષેપ ઇતિ ચેત્ । વચનમેતત્ સામર્થ્યાદુભયમાક્ષિપતિ એકસ્યાપિ નિયમખ્યાપકસ્ય દ્વિતીયાક્ષેપનાન્તરીયકત્વાત્ । ન ચ તાવતોભયોરેકસ્વભાવતા । પૃથગભિધાનં તુ પ્રયોગનિયમાર્થમ્ । ન પુનઃ કેવલૌ ભાવાભાવૌ પરસ્પરમાક્ષિપતઃ । નિયમવન્તૌ ચ ન કેવલૌ નિયમસ્યોભયરૂપત્વાત્ ।

તસ્માત્ તત્રૈવ ભાવ ઇતિ ન ભાવ એવોચ્યતે ઇતરેણાપિ ના ભાવ એવ યેન ભાવો ઽભાવો વા દ્વિતીયમાક્ષિપેત્ । નૈવં જ્ઞાનં, પરોપલક્ષણશાસ્ત્રાગૃહીતજ્ઞાનાત્ ત્રૈલક્ષણ્યાદવ્યતિરેકાદિતિ ન લક્ષણાન્તરમ્ । તસ્માત્ર હેતુઃ ષડ્લક્ષણઃ । હેતુબિન્દુરાચાર્યધર્મકીર્તિકૃતઃ સમાપ્તઃ ।