Hetubindu · અધ્યાય 1

પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેરનુમાનાશ્રયત્વાદેવ તદ્ વ્યુત્પાદનાર્થ સંક્ષેપત ઇદમારભ્યતે- પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુસ્ત્રિધૈવ સઃ । અવિનાભાવનિયમાદ્ હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે ॥

પક્ષો ધર્મી, અવયવે સમુદાયોપચારાત્ । પ્રયોજનાભાવાદનુપચાર ઇતિ ચેત્ । ન । સર્વધર્મિધર્મપ્રતિષેધાર્થત્વાદુપચારસ્ય । એવં હિ ચાક્ષુષત્વાદિ પરિહૃતં ભવતિ । ધર્મવચનેનાપિ પરાશ્રયત્વાદ્ ધર્મસ્ય ધર્મ્યાશ્રયસિદ્ધૌ પ્રત્યાસત્તેઃ સાધ્યધર્મિણ એવ સિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન । પ્રત્યાસત્તેઃ દૃષ્ટાન્તધર્મિણો ઽપિ । સિદ્ધે તદંશવ્યાપ્ત્યા દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સત્ત્વે પુનર્ધર્મિણો વચનં દૃષ્ટાન્તધર્મિણ એવ યો ધર્મઃ સ હેતુરિતિ નિયમાર્થમાશંક્યેત । દૃષ્ટં સજાતીય એવ સત્ત્વમ્ ઇત્યવધારણેન સાધ્યાભાવે સિદ્ધે ઽપિ વ્યતિરેકે સાધ્યાભાવે અસત્ત્વવચનમ્, તથેહાપિ તદંશવ્યાપ્તિવચનાત્ સિદ્ધે ઽપિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સત્ત્વે તત્રૈવ ભાવનિયમાર્થ ધર્મિવચનમાશંક્યેત । તસ્માત્ સામર્થ્યાદ્ અર્થપ્રતીતાવપિ ઉપચારમાત્રાત્ સમાનનિર્દેશાત્ પ્રતિપત્તિગૌરવં ચ પરિહૃતં ભવતિ ।

પક્ષસ્ય ધર્મત્વે તદ્વિશેષણાપેક્ષસ્યાન્યત્રાનનુવૃત્તેરસાધારણતેતિ ચેત્ । ન । અયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ । યથા ચૈત્રો ધનુર્ધર ઇતિ । નાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન । યથા પાર્થો ધનુર્ધર ઇતિ । તદંશસ્તધર્મઃ ।

તસ્ય વ્યાપ્તિર્હિ વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવ । વ્યાપ્યસ્ય વા તત્રૈવ ભાવઃ । એતેન અન્વયો વ્યતિરેકો વા પક્ષધર્મશ્ચ યથાસ્વં પ્રમાણેન નિશ્ચિત ઉક્તઃ । સર્વત્ર હેતૌ સાધ્યવૈધર્મ્યે વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેર્વ્યાપકાનિવૃત્તૌ નિવૃત્ત્યભાવાદ્વા । અન્વયવ્યતિરેકાનિશ્ચયાભ્યાં હિ તદ્ધર્મવ્યાપ્તિનિશ્ચયઃ ।

તત્ર પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનતો વા પ્રસિદ્ધિઃ । તથા પ્રદેશે ધૂમસ્ય, શબ્દે વા કૃતકત્વસ્ય ।
સધૂમં હિ પ્રદેશમર્થાન્તરવિવિક્તરૂપમસાધારણાત્મના દૃષ્ટવતઃ સ્માર્તં યથાદૃષ્ટભેદ વિષયં લિઙ્ગજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
તત્ર યદાદ્યમસાધારણવિષયં દર્શનં તદેવ પ્રમાણમ્ ।

તસ્મિંસ્તથાભૂતે દર્શનેન દૃષ્ટેસતિ સ યેન યેનાસાધારણસ્તદસાધારણતાં તતો ભેદમભિલપન્તી અતદ્વયાવૃતિવિષયા સ્મૃતિરુત્પત્રા પ્રત્યક્ષબલેન ન પ્રમાણમ્ । યથાદૃષ્ટાકારગ્રહણાત્, પ્રાગસાધારણં દૃષ્ટ્વા અસાધારણ ઇત્યભિલપતઃ અપૂર્વાર્થાધિગમાભાવાત્, અર્થક્રિયાસાધનસ્ય આલોચનાજ્ઞાનેન દર્શનાચ્ચ । અદૃષ્ટસ્ય પુનસ્તત્સાધનસ્ય વિકલ્પેનાપ્રતિપત્તેરનુમાનવત્ ।
અર્થક્રિયાર્થી હિ સર્વઃ પ્રેક્ષાવાન્ પ્રમાણમપ્રમાણં વાન્વેષતે । ન ચ સામાન્યં સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તેરૂર્ધ્વં તત્સામર્થ્યોત્પત્રવિકલ્પવિજ્ઞાનગ્રાહ્યં કાઞ્ચિદર્થક્રિયામુપકલ્પયતિ । યથા નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમિતિ જ્ઞાને । તદેવ હિ નીલસ્વલક્ષણં તથાવિધસાધ્યાર્થક્રિયાકારિ । તચ્ચ તેનાત્મના દૃષ્ટમેવ આલોચનાપ્રત્યયેન ।
ન ચ તત્સ્વલક્ષણગ્રહણોત્તરકાલભાવિનો નીલવિકલ્પસ્ય વિષયેણ નીલસાધ્યાર્થક્રિયા ક્રિયતે ।

તસ્માત્ અનધિગતાર્થવિષયં પ્રમાણમ્ ઇત્યપિ અનધિગતે સ્વલક્ષણે ઇતિ વિશેષણીયમ્ । અધિગતે તુ સ્વલક્ષણે તત્સામર્થ્યજન્મા વિકલ્પસ્તદનુકારી કાર્યતસ્તદ્વિષયત્વાત્ સ્મૃતિરેવ, ન પ્રમાણમ્, અનધિગતવસ્તુરૂપસ્યાનધિગતેઃ । વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ । અર્થક્રિયાયોગ્યવિષયત્વાત્ તદર્થિનાં પ્રવૃત્તેઃ । અર્થક્રિયાયોગ્યલક્ષણં હિ વસ્તુ । તતો ઽપિ વિકલ્પાત્ વસ્તુન્યેવ તદધ્યવસાયેન પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તેઃ । પ્રવૃત્તૌ પ્રત્યક્ષેણાભિન્નયોગક્ષેમત્વાત્ ।
પૂર્વપ્રત્યક્ષક્ષણેન અભિન્નયોગક્ષેમત્વાદુત્તરેષાં ક્વચિદપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । ન । ક્ષણવિશેષસાધ્યાર્થવાઞ્ચાયાં નાનાયોગક્ષેમત્વાત્ । સાધારણે હિ કાર્યે ન તેષાં સામર્થ્યભેદઃ । અપરાપરધૂમપ્રમિતસત્રિકૃષ્ટાગ્નિષુ ઇવ અનુમાનજ્ઞાનાનામગ્નિમાત્રસાધ્યે ઽર્થે । એતેન ધર્મિધર્મલિઙ્ગાદિવિકલ્પસ્ય પ્રમાણપૃષ્ઠભાવિનઃ પ્રામાણ્યં પ્રત્યુક્તમ્ ।

અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ સ્વભાવહેતૌ સાધ્યધર્મસ્ય વસ્તુતસ્તદ્ભાવતયા સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધસિદ્ધિઃ । સા હિ સાધ્યવિપર્યયે હેતોર્બાધકપ્રમાણવૃત્તિઃ । યથા સત્ તત્ ક્ષણિકમેવ, અક્ષણિકત્વે ઽર્થક્રિયા વિરોધાત્ તલ્લક્ષણં વસ્તુત્વં હીયતે ।
કાર્યહેતૌ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ । યથેદમસ્યોપલમ્ભે ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમનુપલબ્ધમુપલભ્યતે, સત્સુ અપ્યન્યેષુ હેતુષુ અસ્યાભાવે ન ભવતીતિ યસ્તદ્ભાવે ભાવસ્તદભાવે ઽભાવશ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ કાર્યકારણભાવઃ તસ્ય સિદ્ધિઃ । કાર્યકારણભાવ એવ હ્યર્થાન્તરસ્ય એવં સ્યાત્- યત્ર ધૂમસ્તત્રાવશ્યમગ્નિરિતિ, અગ્નિભાવ એવ હિ ભાવો ધૂમસ્ય તત્કાર્યત્વમિતિ ।
અનુપલબ્ધાવપિ અન્વયનિશ્ચયઃ અસદ્વયવહારસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિમાત્રવૃત્તિ સાધનં, નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનાત્ ।

વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ કાર્યસ્વભાવહેત્વોઃ કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિભ્યાં દૃશ્યવિષયાભ્યાં કાર્યકારણવ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સત્યાં સાધ્યાભાવે ઽભાવસિદ્ધિરુદ્દિષ્ટ વિષયસ્યાભાવોપદર્શને । અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાન્યથા ક્વચિદભાવાસિદ્ધેઃ । અનુદ્દિષ્ટવિષયં સાધ્યાભાવે હેત્વભાવખ્યાપનં પ્રતિબન્ધમાત્રસિદ્ધૌ સિધ્યતીતિ ન તત્ર વ્યતિરેકસાધને અનુપલબ્ધ્યોઃ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમપેક્ષ્યતે । વ્યતિરેકાનિશ્ચયો ઽનુપલબ્ધાવુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાત્ સતો ઽનુપલમ્ભાભાવદર્શનમ્ ।

એતલ્લક્ષણઃ ત્રિધૈવ સઃ હેતુસ્ત્રિપ્રકાર એવ । સ્વભાવઃ કાર્યમનુપલબ્ધિશ્ચેતિ । યથા અનિત્યે કસ્મિંશ્ચિત્સાધ્યે સત્ત્વમિતિ । અગ્નિમતિ પ્રદેશે ધૂમ ઇતિ । અભાવે ચ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ । અત્રૈવ ત્રિવિધહેતાવવિનાભાવસ્ય નિયમાત્ । પક્ષધર્મસ્ય યથોક્તા વ્યાપ્તિરવિનાભાવઃ । ન સ ત્રિવિધાદ્ધેતોરન્યત્રાસ્તીત્યત્રૈવ નિયત ઉચ્યતે ।