હઠરત્નાવલી · અધ્યાય p3

હઠરત્નાવલી
દ્વિતીયોપદેશઃ
અષ્ટાનાં કુમ્ભકાનાં તુ લક્ષણં લક્ષ્યતે મયા ।
અપૂર્વાધિકસિદ્ધ્યર્થં કુમ્ભકાનભ્યસેત્સુધીઃ

અથવા -
વિધિવત્ પ્રાણસંયામૈઃ નાડીચક્રે વિશોધિતે ।
સુષુમ્નાવદનં ભિત્વા સુખાદ્વિશતિ મારુતઃ

મારુતે મધ્યમે જાતે મનઃસ્થૈર્ય પ્રજાયતે ।
મનસઃ સુસ્થિરીભાવઃ સૈવાવસ્થા મનોન્મની

તત્સિદ્ધયે વિધાનજ્ઞઃ સદા કુર્વીત કુમ્ભકાન્ ।
વિચિત્રકુમ્ભકાભ્યાસાદ્વિચિત્રાં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

ભસ્ત્રિકા ભ્રામરી સૂર્યભેદોજ્જાયી ચ શીતલી ।
મૂર્છાનામકસીત્કારં કેવલશ્ચાષ્ટકુમ્ભકાઃ ।
ભુજંગકરણી ચેતિ કુમ્ભકા નવસંખ્યકાઃ

અથવા -
સૂર્યભેદનમુજ્જાયી તથા સીત્કારશીતલી ।
ભસ્ત્રિકા ભ્રામરી મૂર્છા કેવલશ્ચાષ્ટકુમ્ભકાઃ

પૂરકાન્તે તુ કર્તવ્યો બન્ધો જાલન્ધરાભિધઃ ।
કુમ્ભકાન્તે રેચકાદૌ કર્તવ્યસ્તૂડ્ડિયાનકઃ

અધસ્તાત્કુઞ્ચનેનાશુ કણ્ઠસંકોચને કૃતે ।
મધ્યે પશ્ચિમતાનેન સ્યાત્પ્રાણો બ્રહ્મનાડિગઃ

અપાનમૂર્ધ્વમુત્થાપ્ય પ્રાણં કણ્ઠાદધો નયેત્ ।
યોગી જરાવિમુક્તઃ સ્યાત્ ષોડશો વયસા ભવેત્

અથ સૂર્યભેદનં નામ કુમ્ભકઃ
દક્ષનાડ્યા સમાકૃષ્ય બહિઃસ્થં પવનં શનૈઃ ।
યથા લગતિ કણ્ઠાત્તુ હૃદયાવધિ સસ્વનમ્

યથેષ્ટં કુમ્ભયેદ્વાયું રેચયેદિડયા તતઃ ।
કપાલં શોધનં ચાપિ રેચયેત્પવનં શનૈઃ

આલસ્યં વાતદોષઘ્નં કૃમિકીટં નિહન્તિ ચ ।
પુનઃ પુનરિદં કાર્યં સૂર્યભેદાખ્યકુમ્ભકમ્

અથોજ્જાયી -
મુખં સંયમ્ય નાડીભ્યામાકૃષ્ય પવનં શનૈઃ ।
યથા લગતિ હૃત્કણ્ઠં હૃદયાવધિ સસ્વનઃ

પૂર્વવત્કુમ્ભયેત્પ્રાણં રેચયેદિડયા તતઃ ।
ગલે શ્લેષ્મહરં પ્રોક્તં દેહાનલવિવર્ધનમ્

નાડીજાલોદરાધાતુગતદોષવિનાશનમ્ ।
ગચ્છતા તિષ્ઠતા કાર્યમુજ્જાય્યાખ્યં હિ કુમ્ભકમ્

અથ સીત્કારઃ -
સીત્કાં કુર્યાત્તથા વક્ત્રે ઘ્રાણેનૈવ વિસર્જયેત્ ।
એવમભ્યાસયોગેન કામદેવો દ્વિતીયકઃ

યોગિનીચક્રસંસેવ્યઃ સૃષ્ટિસંહારકારકઃ ।
ન ક્ષુધા ન તૃષા નિદ્રા નૈવાલસ્યં પ્રજાયતે

ભવેત્સ્વચ્છન્દદેહસ્તુ સર્વોપદ્રવવર્જિતઃ ।
અનેન વિધિના સત્યં યોગીન્દ્રો ભાતિ ભૂતલે

અથ શીતલી -
જિહ્વયા વાયુમાકૃષ્ય પૂર્વવત્કુમ્ભકાદનુ ।
શનૈરશીતિપર્ય્યન્તં રેચયેદનિલં સુધીઃ

ગુલ્મપ્લીહોદરં દોષં જ્વરપિત્તક્ષુધાતૃષાઃ ।
વિષાણિ શીતલી નામ કુમ્ભકોઽયં નિહન્તિ ચ

અથ ભસ્ત્રિકા -
રેચકઃ પૂરકશ્ચૈવ કુમ્ભકઃ પ્રણવાત્મકઃ ।
રેચકોઽજસ્રનિઃશ્વાસઃ પૂરકસ્તન્નિરોધકઃ ।
સમાનસંસ્થિતો યોઽસૌ કુમ્ભકઃ પરિકીર્તિતઃ

યથૈવ લોહકારાણાં ભસ્ત્રી વેગેન ચાલ્યતે ।
તથૈવ સ્વશરીરસ્થં ચાલયેત્પવનં સુધીઃ

યથા શ્રમો ભવેદ્ દેહે તથા સૂર્યેણ પૂરયેત્ ।
યથોદરં ભવેત્પૂર્ણં પવનેન તથા લઘુ

ધારયેન્નાસિકાં મધ્યાતર્જનીભ્યાં વિના દૃઢમ્ ।
કુમ્ભકં પૂર્વવત્કૃત્વા રેચયેદિડયાનિલમ્

વાતપિત્તશ્લેષ્મહરં શરીરાગ્નિવિવર્ધનમ્ ।
બ્રહ્મનાડીમુખેસંસ્થકફાદ્યર્ગલનાશનમ્ ।
વિશેષેણૈવ કર્તવ્યં ભસ્ત્રાખ્યં કુમ્ભકં ત્વિદમ્

।25।
અથ ભ્રામરી -
વેગોદ્ઘોષં પૂરકં ભૃંગનાદં ભૃંગીનાદં રેચકં મન્દમન્દમ્ ।
યોગીન્દ્રાણાં નિત્યમભ્યાસયોગાચિત્તે જાતા કાચિદાનન્દલીલા

અથ મૂર્છા -
પૂરકાન્તે ગાઢતરં બદ્ધ્વા જાલન્ધરં શનૈઃ ।
રેચયેનમૂર્ચ્છનાખ્યોઽયં મનોમૂર્છા સુખપ્રદા

અથ કેવલઃ -
રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા સુખં યદ્વાયુધારણમ્ ।
પ્રાણાયામોઽયમિત્યુક્તઃ સ વૈ કેવલકુમ્ભકઃ

કેવલે કુમ્ભકે સિદ્ધે રેચપૂરકવર્જિતે ।
ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

શક્તઃ કેવલકુમ્ભેન યથેષ્ટં વાયુધારણમ્" ।
એતાદૃશો રાજયોગો કથિતો નાત્ર સંશયઃ

અથ ભુજંગીકરણમ -
કણ્ઠેન પૂરયેદ્વાયું રેચયેત્કણ્ઠનાલતઃ ।
ભુજંગીકરણં ચેતિ કુમ્ભકોઽયં નવમઃ સ્મૃતઃ

મહામુદ્રા મહાબન્ધો મહાવેધસ્તૃતીયકઃ ।
ઉડ્ડિયાનં મૂલબન્ધો બન્ધો જાલન્ધરાભિધઃ

કરણી વિપરીતાખ્યા વજ્રોલી શક્તિચાલનમ્ ।
સમ્પ્રદાયા ખેચરી સા દશ મુદ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આદિનાથોદિતા મુદ્રા અષ્ટૈશ્વર્યપ્રદાયકાઃ ।
વલ્લભાઃ સર્વસિદ્ધાનાં દુર્લભા મહતામપિ

ઇતિ મુદ્રા દશ પ્રોક્તા આદિનાથેન શમ્ભુના ।
એકૈકા તાસુ મુખ્યા સ્યાન્મહાસિદ્ધિપ્રદાયિની

અથ મહામુદ્રા -
મહામુદ્રાં પ્રવક્ષ્યામિ વશિષ્ઠેનોક્તમાદરાત્

પાદમૂલેન વામેન યોનિં સમ્પીડ્ય દક્ષિણમ્ ।
પાદં પ્રસારિતં કૃત્વા કરાભ્યાં પૂરયેન્મુખમ્ ।
કણ્ઠે બન્ધં સમારોપ્ય પૂરયેદ્વાયુમૂર્ધ્વતઃ

યથા દણ્ડાહતઃ સર્પો દણ્ડાકારઃ પ્રજાયતે ।
ઋજ્વીભૂતા તથા શક્તિઃ કુણ્ડલી સહજા ભવેત્

તથા સા મરણાવસ્થા જાયતે દ્વિપુટીસ્થિતા

ન હિ પથ્યમપથ્યં વા રસાઃ સર્વેઽપિ નીરસાઃ ।
અપિ ભુક્તં વિષં ઘોરં પીયૂષમિવ જીર્યતે

ક્ષયકુષ્ઠગુદાવર્તગુલ્માજીર્ણપુરોગમાઃ ।
દોષાઃ સર્વેઃ ક્ષયં યાન્તિ મહામુદ્રાં તુ યોઽભ્યસેત્ઽ

કથિતેયં મહામુદ્રા જરામૃત્યુવિનાશિની ।
ગોપનીયા પ્રયત્નેન ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્

અથ મહાબન્ધઃ -
પાર્ષ્ણિં વામસ્ય પાદસ્ય યોનિ-સ્થાને નિયોજયેત્ ।
વામોરૂપરિ સંસ્થાપ્ય દક્ષિણં ચરણં તથા

પૂરયેન્મુખતો વાયું હૃદયે ચિબુકં દૃઢમ્ ।
નિભૃત્ય યોનિમાકુઞ્ચ્ય મનો મધ્યે નિયોજયેત્ ।
રેચયેચ્ચ શનૈરેવં મહાબન્ધોઽયમુચ્યતે

અયં યોગો મહાબન્ધસ્સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ ।
સવ્યાંગે ચ સમભ્યસ્ય દક્ષિણાંગે સમભ્યસેત્

અયં ચ સર્વનાડીનામૂર્ધ્વગતિવિબોધકઃ ।
ત્રિવેણીસંગમં ધત્તે કેદારં પ્રાપયેન્મનઃ

રૂપલાવણ્યસમ્પન્ના યથા સ્ત્રી પુરુષં વિના ।
મહામુદ્રામહાબન્ધૌ નિષ્ફલૌ વેધવર્જિતૌ

અથ મહાવેધઃ
મહાબન્ધસ્થિતો યોગી કૃત્વા પૂરકમેકધીઃ ।
વાયૂનાં ગતિમાકૃષ્ય નિભૃતં કણ્ઠમુદ્રયા

અષ્ટધા ક્રિયતે ચૈતત્ યામે યામે દિને દિને ।
પુણ્યસંઘાતસન્ધાયી પાપૌઘભિદુરઃ સદા

સમ્યક્ શ્રદ્ધાવતામેવ સુખં પ્રથમસાધને ।
વહ્નિસ્ત્રીપથસેવાં ચ પ્રથમં પરિવર્જયેત્

સમહસ્તયુગો ભૂમૌ સ્ફિચૌ સન્તાડયેચ્છનૈઃ ।
અયમેવ મહાવેધઃ સિદ્ધિદોઽભ્યાસતો ભવેત્

એતત્ત્રયં મહાગુહ્યં જરામૃત્યુવિનાશનમ્ ।
વહ્નિવૃદ્ધિકરં ચૈવ હ્યણિમાદિગુણપ્રદમ્

અથોડ્યાનબન્ધઃ -
બદ્ધો યેન સુષુમ્નાયાં પ્રાણસ્તૂડ્ડિયતે યતઃ ।
તસ્માદુડ્ડિયાનાખ્યોઽયં યોગિભિઃ સમુદાહૃતઃ

ઉડ્ડીનં કુરુતે યસ્માદવિશ્રાન્તં મહાખગઃ ।
ઉડ્ડિયાનં તદેવ સ્યાત્ તત્ર બન્ધોઽભિધીયતે

ઉદરે પશ્ચિમં તાનં નાભેરૂર્ધ્વં ચ ધારયેત્ ।
ઉડ્ડિયાનો હ્યસૌ બન્ધો મૃત્યુમાતંગકેસરી

ગુરુણા સહજં પ્રોક્તં વૃદ્ધોઽપિ તરુણો ભવેત્ ।
બાહ્યોડ્યાણં ચ કુરુતે બાહ્યાલંકારવર્ધનમ્

નાભેરૂર્ધ્વમધો વાપિ તાનં કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ ।
ષડ્માસભ્યસેન્મૃત્યું જયત્યેવ ન સંશયઃ

અથ મૂલબન્ધઃ -
પાર્ષ્ણિભાગેન સમ્પીડ્ય યોનિમાકુઞ્ચયેદ્ ગુદમ્ ।
અપાનમૂર્ધ્વમાકુઞ્ચ્ય મૂલબન્ધોઽયમુચ્યતે

અધોગતિમપાનં વૈ ઊર્ધ્વગં કુરુતે બલાત્ ।
આકુઞ્ચનેન તં પ્રાહુર્મૂલબન્ધં હિ યોગિનઃ

ગુદં પાર્ષ્ણ્યા ચ સમ્પીડ્ય વાયુમાકુઞ્ચયેદ્ બલાત્ ।
વારં વારં યથા ચોર્ધ્વ સમાયાતિ સમીરણઃ

પ્રાણાપાનૌ નાદબિન્દૂ મૂલબન્ધેન ચૈકતામ્ ।
ગતૌ તદા યોગસિદ્ધિં પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંશયઃ 161 ॥
અપાનપ્રાણયોરૈક્યં ક્ષયો મૂત્રપુરીષયોઃ ।
યુવા ભવતિ વૃદ્ધોઽપિ સતતં મૂલબન્ધનાત્

અપાને ચોર્ધ્વગે જાતે પ્રયાતે વહ્નિમણ્ડલે ।
તથાનલશિખાદીપ્તિર્વાયુના પ્રેરિતા યથા

યાતાયાતૌ વહ્ન્યપાનૌ મૂલરૂપસ્વરૂપકૌ ।
તેનાભ્યન્તઃ પ્રદીપ્તસ્તુ જ્વલનો દેહજસ્તથા

દણ્ડાહતા ભુજંગીવ નિશ્ચિતં ઋજુતામિયાત્ ।
બિલં પ્રવિષ્ટેવ તતો બ્રહ્મનાડ્યન્તરં વ્રજેત્ ।
તસ્માન્નિત્યં મૂલબન્ધઃ કર્તવ્યો યોગિભિઃ સદા

અથ જાલન્ધરઃ
કણ્ઠમાકુઞ્ચ્ય હૃદયે સ્થાપયેચ્ચિબુકં દૃઢમ્ ।
બન્ધો જાલન્ધરાખ્યોઽયં જરામૃત્યુવિનાશકઃ ।
બધ્નાતિ હિ શિરાજાલં નાધો યાતિ નભોજલમ્

તતો જાલન્ધરો બન્ધઃ કણ્ઠસંકોચને કૃતે ।
ન પીયૂષં પતત્યગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ

બન્ધત્રયમિદં શ્રેષ્ઠં મહાસિદ્ધૈશ્ચ સેવિતમ્ ।
સર્વેષાં યોગતન્ત્રાણાં સાધનં યોગિનો વિધુઃ

અધસ્તાત્કુઞ્ચનેનાશુ કણ્ઠસંકોચને કૃતે ।
મધ્યે પશ્ચિમતાનેન સ્યાત્પ્રાણો બ્રહ્મનાડિગઃ

મૂલસ્થાનં સમાકુઞ્ચ્ય ઉડ્ડિયાનં તુ કારયેત્ ।
ઇડાં ચ પિંગલાં બદ્ધ્વા વાહયેત્ પશ્ચિમં પથમ્

અનેનૈવ વિધાનેન પ્રયાતિ પવનો લયમ્ ।
તતો ન જાયતે મૃત્યુર્જરારોગાદિકં તથા

અથ વિપરીતકરણી -
યત્કિઞ્ચિત્ સ્રવતે ચન્દ્રાદમૃતં દિવ્યરૂપિ ચ।
તત્સર્વં ગ્રસતે સૂર્યસ્તેન પિણ્ડં વિનાશિ ચ

તત્રાસ્તિ દિવ્યં કરણં સૂર્યસ્ય મુખબન્ધનમ્ ।
ગુરૂપદેશતો જ્ઞેયં ન તુ શાસ્ત્રાર્થકોટિભિઃ

ઊર્ધ્વં નાભિરધસ્તાલુરૂર્ધ્વં ભાનુરધઃ શશી ।
કરણી વિપરીતાખ્યા ગુરુવાક્યેન લભ્યતે

કરણી વિપરીતાખ્યા સર્વવ્યાધિવિનાશિની ।
નિત્યમભ્યાસયુક્તસ્ય જઠરાગ્નિવિવર્ધિની

આહારો બહુલસ્તસ્ય સમ્પાદ્યઃ સાધકેન વૈ ।
અલ્પાહારો યદિ ભવેદ્દેહમગ્નિર્દહેત્" ક્રમાત્

અધશિરશ્ચોર્ધ્વપાદૌ ક્ષણં સ્યાત્પ્રથમે દિને ।
ક્ષણાચ્ચ કિઞ્ચિદધિકમભ્યસેચ્ચ દિને દિને

વલિતં પલિતં ચૈવ ષણ્માસાન્ન તુ દૃશ્યતે ।
યામમાત્રં તુ યો નિત્યમભ્યસેત્ સ તુ કાલજિત્

સ્વસ્થં યો વર્તમાનોઽપિ યોગોક્તૈર્નિયમૈર્વિના ।
કરણી વિપરીતાખ્યા શ્રીનિવાસેન લક્ષિતા

અથ વજ્રોલી -
વજ્રોલીં કથયિષ્યામિ ગોપિતાં સર્વયોગિભિઃ ।
અતીવ તદ્રહસ્યં હિ ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્

સ્વમાનૈસ્તુ સમો યસ્માત્ તસ્યૈવ કથયેદ્ ધુવમ્ ।
પુત્રસ્યાપિ ન દાતવ્યં ગુરુશિષ્યક્રમ વિના

કુણ્ડલીબોધનં સમ્યક્ નાડીનાં પરિશોધનમ્ ।
અપાનપ્રાણયોરૈક્યં કાર્યં વજ્રોલિકર્મણા

અભ્યાસસ્ય ક્રમં વક્ષ્યે સમ્પ્રદાયાનુસારતઃ ।
કામિની વા નરો વાથ વજ્રોલીં બુદ્ધિમાન્નયેત્

ફૂત્કારોચિતં લિંગં રન્ધ્રાગ્રે બહિઃ સ્થાપ્યમેકં લિંગરન્ધ્રમધ્યે સ્થાપ્યમપરં મિલિત્વા નાલદ્વયનિરૂપણમાદૌ ક્રિયતે ॥ તયોર્મધ્યે ફૂત્કારોચિતં નાલસ્વરૂપં પ્રદર્શ્યતે ।
કાઞ્ચનસ્ય ચ રૂપસ્ય તામ્રસ્યાપ્યથવાઽયસઃ ।
નાલં કુર્યાત્પ્રયત્નેન ફુત્કારકરણોચિતમ્"

વિંશત્યંગુલદીર્ઘમાનરુચિરં ત્વાદૌ સુવૃત્તાલ્પગમ્
ફૂત્કારોચિતકાલરૂપસદૃશં નાલં હઠાભ્યાસિભિઃ ।
પ્રોક્તં તાદૃશમેવ લિંગવિવરે યત્નેન સંસ્થાપયેત્
ફૂત્કારં તદનન્તરં પ્રકુરુતાં વાયુર્યથા સઞ્ચરેત્

હઠપ્રદીપિકાકારસ્તુ -
યત્નતઃ શરનાલેન ફૂત્કારં વજ્રકન્ધરે ।
શનૈઃ શનૈઃ પ્રકુર્વીત વાયુસઞ્ચારકારણાત્

હઠપ્રદીપિકાકારમતં હઠયોગાભ્યાસેઽજ્ઞાનવિલસિતમિત્યુપેક્ષણીયમ્ ॥
યદિ સ્યાચ્છરનાલે હિ ભૃશં વાયુર્ન સઞ્ચરેત્ ।
વાયુસઞ્ચારણે ત્યાજ્યે શરનાલાદિકં મતમ્

લિંગરન્ધ્રમધ્યેઽ સ્થાપનીયનાલસ્વરૂપં લિંગરન્ધ્રવિસ્તારાર્થ નિરૂપ્યતે ।
તન્તુવત્ કનકં નાલં નાગં તામ્રાતિનિર્મલમ્ ।
નાલદ્રવ્યમિદં પ્રોક્તં શ્રીનિવાસેન યોગિના

નિર્મિતં ત્રિપલૈર્નાગૈર્દ્વાદશાંગુલદીર્ઘકમ્ ।
છત્રાકારં પ્રકુર્વીત નાલં સ્નિગ્ધં સિતં મૃદુ

નિયોજ્યં લિંગરન્ધ્રે ચ નિર્ભીતઃ સ્થાપયેત્ ક્ષણમ્ ।
લિંગસ્થૈર્યં લિંગદાર્ઢ્યં બહુવીર્યવિવર્ધનમ્

નાલં કાઞ્ચનનિર્મિતં મૃદુતરં સાંગં ચ નાગૈઃ કૃતમ્ ।
છત્રાકારમતઃ પલત્રયયુતં દૈર્ઘ્યં વિતસ્તૈર્મિતમ્

નાલં તાદૃશમેવ લિંગવિવરે યત્નેન સંસ્થાપયેત્

વિસ્તારં તદનન્તરં દૃઢતરં લિંગં તતો જાયતે ।
વાયુસઞ્ચારણે જાતે ઊર્ધ્વમાકૃષ્યતે બલાત્

નારીં રમ્યામધઃસ્થાપ્ય રહસ્યે તુ દિગમ્બરામ્ ।
સ્વયં દિગમ્બરો ભૂત્વા ઉત્તાનાયાસ્તથોપરિ ।
શયિત્વા કુમ્ભકં કૃત્વા કિઞ્ચિન્નારી સ્વયં ચ હિ

અન્યોઽન્યં ગાઢમાલિંગ્ય યોનૌ લિંગ નિરોપયેત્ ।
મિથસ્ત્વધરપાનં ચ કુર્યાત્ ગલરવાદિકમ્

વિલિખેચ્ચ નખેનૈવ ધારયેત્સ્વેદસમ્ભવમ્ ।
નાર્યા ભગાત્ પતદ્બિન્દુમભ્યાસેનોર્ધ્વમાહરેત્

ચલિતં ચ નિજં બિન્દુમૂર્ધ્વમાકૃષ્ય રક્ષયેત્ ।
એવં સંરક્ષયેદ્ બિન્દું મૃત્યું જયતિ યોગવિત્

મરણં બિન્દુપાતેન જીવિતં બિન્દુધારણાત્ ।
ચિત્તાયત્તં નૃણાં શુક્રં શુક્રાયત્તં ચ જીવિતમ્ ।
તસ્માચ્છુક્રં મનશ્ચૈવ રક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ

એવં યો ભજતે નારી તામેવ મનસા સ્મરેત્

સિન્દૂરસદૃશં યોનૌ સ્ત્રીણામાસ્થાયિકઃ રજઃ ।
ઋતુમત્યા રજોઽપ્યેવં રજો બિન્દું ચ રક્ષયેત્

ઋતુકાલે યથા શુક્રં નિર્દોષં યોનિસંગતમ્ ।
તથા તન્મારુતેનૈવ સ્ત્રીરક્તેનૈકતામિયાત્

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા ચૈવ ચતુષ્ટયમ્ ।
આધાનકાલે લિખિતં ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ

યાવદ્યાવદયં દેહો ધૃયતે ગર્ભશાયિનઃ ।
તાવત્તાવદભિવ્યક્તિર્લિંગસ્યાસ્ય પ્રજાયતે

આયુષ્યં વર્ધતે નિત્યં યદિ બિન્દુઃ સ્થિરો ભવેત્ ।
ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારે બિન્દુરેકો હિ કારણમ્

તતો ભવેદ્રાજયોગી નાન્તરા ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
ન ચિન્માત્રેણ સિદ્ધિઃ સ્યાદભ્યાસાત્ પવનસ્ય વૈ

અભ્યાસસ્ય ક્રમં વક્ષ્યે નારીણાં ચ શનૈઃ શનૈઃ

લિંગં કરાભ્યામાકુઞ્ચ્ય મણિં ચાન્તઃ પ્રવેશયેત્ ।
યાવન્મણિપ્રવેશઃ સ્યાત્તાવદભ્યાસમાચરેત્ ।
તતઃ પરં સમર્થા ચેદૂર્ધ્વમાકુઞ્ચયેદ્રજઃ

તસ્યાઃ શરીરે નાદસ્તુ બિન્દુતામેવ ગચ્છતિ ।
સ બિન્દુસ્તદ્રજશ્ચૈવ એકીકૃત્ય સ્વદેહજૌ

વજ્રોલ્યભ્યાસયોગેન યોગસિદ્ધિઃ કરે સ્થિતા ।
અજ્ઞાતયોગશાસ્ત્રેણ વજ્રોલીં સ્ત્રી તુ નાભ્યસેત્

અયં યોગઃ પુણ્યવતાં ધન્યાનાં તત્ત્વશાલિનામ્ ।
નિર્મત્સરાણાં સિધ્યેત ન તુ મત્સરશાલિનામ્

સર્વેષામેવ યોગાનામયં યોગઃ શુભંકરઃ ।
તસ્માદયં વરિષ્ઠોઽસૌ ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ

સુગન્ધિર્યોગિનો દેહે જાયતે બિન્દુધારણાત્

અથ સહજોલિઃ -
સહજોલી ચામરોલી વ્રજોલ્યા એવ ભેદતઃ

જલે સુભસ્મ નિક્ષિપ્ય દગ્ધગોમયસમ્ભવમ્ ।
વજ્રોલી મૈથુનાદૂર્ધ્વં સ્ત્રીપુંસોશ્ચાંગલેપનમ્

આસીનયોઃ સુખેનૈવ મુક્તવ્યાપારયોઃ ક્ષણમ્ ।
સહજોલિરિયં પ્રોક્તા કર્તવ્યા યોગિભિઃ સદા

અથામરોલી -
વિહાય નિત્યાં પ્રથમાં ચ ધારાં
વિહાય નિઃસારતયાન્ત્યધારામ્ ।
નિષેવ્યતે શીતલમધ્યધારાં
કાપાલિકૈઃ ખણ્ડમતૈરનર્ઘ્યામ્

અમરીં યઃ પિબેન્નિત્યં નસ્યં કુર્યાદ્દિને દિને ।
વજ્રોલીમભ્યસેન્નિત્યમમરોલીતિ કથ્યતે

અથ શક્તિચાલનમ્ -
પુચ્છે પ્રગૃહ્ય ભુજગી સુપ્તામુદ્બોધયેદભીઃ ।
નિદ્રાં વિહાય સા ઋજ્વી ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે હઠાત્

દ્વાદશાંગુલ દૈર્ઘ્યઞ્ચ વિસ્તૃતં ચ ષડંગુલમ્ ।
હઠજ્ઞૈઃ મૃદુલં પ્રોક્તં વેષ્ટનામ્બરલક્ષણમ્

વિસ્તારિતેન તાં જિહ્વાં વેષ્ટયિત્વા તતઃ સુધીઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીભ્યાં ચ હસ્તાભ્યાં ધારયેદ્ ધુવમ્ ।
સ્વશક્ત્યા ચાલયેદ્વામે દક્ષિણે ચ પુનઃ પુનઃ

મુહૂર્તદ્વયપર્યન્તં નિર્ભીતશ્ચાલયેદસૌ ।
ઊર્ધ્વમાકૃષ્યતે કિઞ્ચિત્સુષુમ્ણાં કુણ્ડલીગતામ્ ।
ષણ્માસાચ્ચાલનેનૈવ શક્તિસ્તસ્યોર્ધ્વગા ભવેત્

સૂર્યેણ પૂરયેદ્વાયું સરસ્વત્યાસ્તુ ચાલયેત્ ।
શબ્દગર્ભાચાલનેન યોગી રોગૈઃ પ્રમુચ્યતે

યેન સઞ્ચાલિતાશક્તિઃ સ યોગી સિદ્ધિભાજનઃ ।
કિમત્ર બહુનોક્તેન મૃત્યું જયતિ લીલયા

સશૈલવનધાત્ર્યાસ્તુ યથાધારોઽહિ નાયકઃ ।
અશેષયોગતન્ત્રાણાં તથાધારો હિ કુણ્ડલી

ફણી કુણ્ડલિની નાગી ચક્રી વક્રી સરસ્વતી ।
લલના રસના ક્ષત્રી લલાટી શક્તિઃ શંખિની

રજ્વી ભુજંગી શેષા ચ કુણ્ડલી સર્પિણી મણિઃ ।
આધારશક્તિઃ કુટિલા કરાલી પ્રાણવાહિની

અષ્ટવક્રા ષડાધારા વ્યાપિની કલનાધરા ।
કુરીત્યેવં ચ વિખ્યાતાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચકાઃ

ઇતિ શક્તિચાલનમ્ ।
અથ ખેચરીમુદ્રા
ખેચરી ચાન્તિમા મુદ્રા અચિરાદ્ બ્રહ્મરન્ધ્રગા ।
સુષુમ્ણગામૃતા મૂર્ધ્વા લમ્બિકા વાચકાઃ સ્મૃતાઃ

ન ક્રમેણ વિના શાસ્ત્રં નૈવ શાસ્ત્રં વિના ક્રમઃ ।
શાસ્ત્રં ક્રમયુતં જ્ઞાત્વા તન્યતે શ્રીમતાં ભુવિ

જિહ્વાકતિનિભં શસ્ત્રમલ્પં તચ્છેદને ક્ષમમ્ ।
સ્નુહીપત્રનિભં બલ્યં શસ્ત્રં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

ઇડાયાઃ પિઙ્ગલાયાશ્ચ સુષુમ્ણાયાશ્ચ મધ્યતઃ ।
પ્રજ્ઞાવતાઙ્ગુલિં દત્વા ગ્રન્થિમધ્યં સમુચ્છિનેત્

દ્વિનિષ્કં નિષ્કનિષ્કાર્દ્ધં પથ્યાનાગરસૈન્ધવાન્ ।
ચૂર્ણયિત્વા તુ તત્ચૂર્ણં તેન ચૂર્ણેન ઘર્ષયેત્

પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ શક્તિચાલનમાચરેત્ ।
ગોદોહનં યથા તદ્વચ્છક્તિચાલનમાચરેત્

પુનઃ સપ્તદિને પ્રાપ્તે તિલમાત્રં સમુચ્છિનેત્

છેદનાદિક્રમેણૈવ યાવદ્ ભ્રૂમધ્યગા ભવેત્ ।
તાવચ્છનૈઃ પ્રકર્તવ્યં શ્રીનિવાસસ્ય ભાષણમ્

અત્રાયં હઠયોગસમ્પ્રદાયઃ -
શિશુર્લમ્બિકાયોગેનાતીતાનાગતં જાનાતિ । ગર્ભનિઃસરણાદ્ ભૂમિપાતે લમ્બિકાયોગે જિવાબન્ધો પાતિની ભવતિ । લમ્બિકા પ્રતિબિમ્બત્વેન જિહ્વાયાં અધોગ્રન્થિ-સૂક્ષ્મરૂપતયા સર્વેષાં નરાણાં પ્રત્યક્ષતયા અદ્યાપિ દૃશ્યતે ॥ તત્રૈવ લમ્બિકા પ્રતિબન્ધકસૂક્ષ્મગ્રન્થિભેદનં કાર્યમિતિ મમ પ્રતિભાતિ ।
પરમેશ્વરપ્રોક્તખેચરીનામપટલે તુ -
સ્નુહીપત્રનિભં શસ્ત્રં સુતીક્ષ્ણં સ્નિગ્ધનિર્મલમ્ ।
સમનાયાં તુ જિહ્વાયાં રોમમાત્રં સમુચ્છિનેત્

રોમમાત્રછેદને ન વિલમ્બેન હિ લમ્બિકા ।
હૃદયે ગ્રન્થકારાણામાકૂતં ભણિતં મયા

દત્તાત્રેયસ્તુ -
કપાલકુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા ।
ભુવોરન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી

ન રોગો મરણં તસ્ય ન નિદ્રા ન ક્ષુધા તૃષા ।
ન ચ મૂર્છા ભવેત્તસ્ય યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

પીડ્યતે ન સ રોગેણ લિપ્યતે ન ચ કર્મણા ।
બાધ્યતે ન ચ કાલેન યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

હઠપ્રદીપિકાયામ્ -
છેદનચાલનદોહૈઃ કલાં ક્રમેણ વર્ધયેત્તાવત્ ॥
યાવદિયં ભ્રૂમધ્યે સ્પૃશતિ તદાનીં ખેચરીસિદ્ધિઃ

છેદનસ્ય પ્રકારોક્તેરભાવાન્મૂઢતા યતઃ ।
સાધારણોક્ત્યા દુર્બોધાન્નાંગીકાર્યમિદં મતમ્

ગુરુદર્શિતમાર્ગેણ સંકેતઃ કથ્યતે મયા ।
સંકેતશૃંખલાભાવે ખેચરી તુ કથં ભવેત્

સર્પાકારં સવલયં શૃંખલાદ્વયસેવિતમ્ ।
સખર્પરં ષડ્વિતસ્તિદૈર્ઘ્યં સંકેતલક્ષણમ્

શૃંખલાદ્વિતયનિર્મિતાં પરાં
સર્પવદ્વલયખર્પરાન્વિતામ્ ।
વિંશદંગુલમિતાં સુદીર્ઘિકાં
લમ્બિકાભ્યુદયકારિણીં વિદુઃ

શૃંખલાયાશ્ચ વલયે જિહ્વાં તત્ર પ્રવેશયેત્ ॥
યથા ભવેત્સુષુમ્ણાગા તથા ભવતિ ખેચરી

ખેચર્યા મુદ્રણે જાતે દેહી દેહં ન મુઞ્ચતિ ।
કાયં ત્યક્ત્વા તુ કલ્પાન્તે બ્રહ્મસ્થાનં વ્રજત્યસૌ

પ્રાણે સુષુમ્ણા સમ્પ્રાપ્તે નાદં તુ શ્રૂયતેઽષ્ટધા ।
ઘણ્ટાદુન્દુભિશંખાદિવીણાવેણુનિનાદવત્ ।
તનૂનપાત્તડિત્તારેશપવનોપમમ્

વાસુક્યાદ્યૈશ્ચ નાગૈશ્ચ તક્ષકેનાથવા પુનઃ ।
દષ્ટસ્ય યોગિનો દેહે ન વિષં કર્તુમર્હતિ

ઉત્કલ્લોલ કલામૃતં ચ વિમલં ધારામૃતં યઃ પિબેત્ ।
નિર્દોષઃ સ મૃણાલકોમલતનુર્યોગી ચિરં જીવતિ

સેવન્તે યદિ લમ્બિકાગ્રમનિશં જિહ્વા રસસ્યન્દિની
સક્ષારાકટુતિક્તદુગ્ધસદૃશં મધ્વાજ્યતુલ્યં યદા

અશેષાણાં ચ નાડીનાં જિહ્વાગ્રે રન્ધ્રમાગતઃ ।
વિધત્તે યેન માર્ગેણ તેન ચાન્દ્રી કલાં વ્રજેત્

કન્યાવાદાખિલા વાદરસવાદાદિસિદ્ધયઃ ।
યોગિનઃ સમ્પ્રવર્તન્તે તેષાં વજ્રોલિખેચરી

ત્રિકટુમ્બી હઠા ચૈવ ગોલીઢં શિખરં તથા ॥
ત્રિશંખી વજ્રમોંકારી મૂર્ધ્વનાલં ભુવોર્મુખે

પિંગલા દમ્ભિની સૂર્યા યમિના કાક્ષરા તથા ।
કાલાગ્નિ રુદ્રી ચણ્ડી ચ તે સ્યુઃ પિંગલનામકાઃ

ઇડા ચન્દ્રા સિનીવાલી ગંગા ચામરબોધિતા ।
ઇડાયાઃ વાચકાઃ શબ્દાઃ પર્યાયેણ પ્રકીર્તિતાઃ

ગોશબ્દેનોદિતા જિહ્વા તત્પ્રવેશો હિ તાલુનિ ।
ગોમાંસભક્ષણં તત્તુ મહાપાતકનાશનમ્

ગોમાંસ ભક્ષયેન્નિત્યં પિબેદમરવારુણીમ્ ।
કુલીનં તમહં મન્યે અન્યે તુ કુલઘાતકાઃ

જિહ્વાપ્રવેશસમ્ભૂતવહ્નિનોત્થાપિતા ખલુ ।
ચન્દ્રાત્ સ્રવતિ યઃ સારઃ સા સ્યાદમરવારુણી

ઇતિ શ્રીનિવાસયોગીવિરચિતાયાં હઠરત્નાવલ્યાં દ્વિતીયોપદેશઃ