હરિવંશ · અધ્યાય 93

દદર્શાથ પુરીં કૃષ્ણો દ્વારકાં ગરુડે સ્થિતઃ
દેવસદ્મપ્રતીકાશાં સમન્તાત્ પ્રતિનાદિતામ્ ॥

મણિપર્વતયાત્રાં હિ ગતે દેવકિનન્દને
તથા ક્રીડાગૃહાણિ ચ ।
ઉદ્યાનવનમુખ્યાનિ વલભીચત્વરાણિ ચ ।
સંપ્રાપ્તે તુ તદા કૃષ્ણે ।
વિશ્વકર્માણમ્ આહૂય દેવરાજો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

પ્રિયમ્ ઇચ્છસિ ચેત્ કર્તું મહ્યં શિલ્પવતાં વર
કૃષ્ણપ્રિયાર્થં ભૂયસ્ ત્વં કરિષ્યસિ મનોહરામ્ ॥

ઉદ્યાનવનસંબાધાં દ્વારકાં સ્વર્ગસંનિભામ્
કુરુષ્વ વિબુધશ્રેષ્ઠ યથા મમ પુરી તથા ॥

યત્ કિં ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ રત્નભૂતં પ્રપશ્યસિ
તેન સંયુજ્યતાં ક્ષિપ્રં પુરી દ્વારવતી ત્વયા ॥

કૃષ્ણો હિ સુરકાર્યેષુ સર્વેષુ સતતોત્થિતઃ
સંગ્રામાન્ ઘોરરૂપાંશ્ ચ વિગાહતિ મહાબલઃ ॥

તામ્ ઇન્દ્રવચનાદ્ ગત્વા વિશ્વકર્મા પુરીં તતઃ
અલંચક્રે સમન્તાદ્ વૈ યથેન્દ્રસ્યામરાવતી ॥

તાં દદર્શ દશાર્હાણામ્ ઈશ્વરઃ પક્ષિવાહનઃ
વિશ્વકર્મકૃતૈર્ દિવ્યૈર્ અભિપ્રાયૈર્ અલંકૃતામ્ ॥

તાં પુરીં દ્વારકાં દૃષ્ટ્વા વિભુનારાયણો હરિઃ
હૃષ્ટઃ સર્વાર્થસંપન્નઃ પ્રવેષ્ટુમ્ ઉપચક્રમે ॥

સો ઽપશ્યદ્ વૃક્ષષણ્ડાંશ્ ચ રમ્યાન્ દૃષ્ટિમનોહરાન્
દ્વારકાં પ્રતિ દાશાર્હશ્ ચિત્રિતાં વિશ્વકર્મણા ॥

પદ્મષણ્ડાકુલાભિશ્ ચ હંસસેવિતવારિભિઃ
ગઙ્ગાસિન્ધુપ્રકાશાભિઃ પરિખાભિર્ વૃતાં પુરીમ્ ॥

પ્રાકારેણાર્કવર્ણેન શાતકૌમ્ભેન રાજતા
ચયમૂર્ધ્નિ નિવિષ્ટેન દ્યાં યથૈવાભ્રમાલયા ॥

કાનનૈર્ નન્દનપ્રખ્યૈસ્ તથા ચૈત્રરથોપમૈઃ
બભૌ ચારુપરિક્ષિપ્તા દ્વારકા દ્યૌર્ ઇવામ્બુભિઃ ॥

ભાતિ રૈવતકઃ શૈલો રમ્યસાનુગુહાજિરઃ
પૂર્વસ્યાં દિશિ લક્ષ્મીવાન્ મણિકાઞ્ચનતોરણઃ ॥

દક્ષિણસ્યાં લતાવેષ્ટઃ પઞ્ચવર્ણો વિરાજતે
ઇન્દ્રકેતુપ્રતીકાશઃ પશ્ચિમસ્યાં તથાક્ષયઃ ॥

ઉત્તરાં દિશમ્ અત્યર્થં વિભૂષયતિ વેણુમાન્
મન્દરાદ્રિપ્રતીકાશઃ પાણ્ડુરઃ પાર્થિવર્ષભ ॥

ચિત્રકમ્બલવર્ણં ચ પાઞ્ચજન્યવનં મહત્
સર્વર્તુકવનં ચૈવ ભાતિ રૈવતકં પ્રતિ ॥

લતાવેષ્ટં સમન્તાત્ તુ મેરુપ્રભવનં મહત્
ભાતિ ભાર્ગવનં ચૈવ પુષ્પકં ચ મહદ્ વનમ્ ॥

અક્ષકૈર્ બીજકૈશ્ ચૈવ મન્દારૈશ્ ચોપશોભિતમ્
શતાવર્તવનં ચૈવ કરવીરકરમ્ભિ ચ ॥

ભાતિ ચૈત્રરથં ચૈવ નન્દનં ચ મહદ્ વનમ્
રમણં ભાવનં ચૈવ વેણુમદ્ વૈ સમન્તતઃ ॥

વૈદૂર્યપત્રૈર્ જલજૈસ્ તથા મન્દાકિની નદી
ભાતિ પુષ્કરિણી રમ્યા પૂર્વસ્યાં દિશિ ભારત ॥

સાનવો ભૂષિતાસ્ તત્ર કેશવસ્ય પ્રિયૈષિભિઃ
બહુભિર્ દેવગન્ધર્વૈશ્ ચોદિતૈર્ વિશ્વકર્મણા ॥

મહાનદી દ્વારવતીં પઞ્ચાશદ્ભિર્ મહામુખૈઃ
પ્રવિષ્ટા પુણ્યસલિલા ભાવયન્તી સમન્તતઃ ॥

અપ્રમેયાં મહોત્સેધામ્ અગાધપરિખાયુતામ્
પ્રાકારવરસંપન્નાં સુધાપાણ્ડુરલેપનામ્ ॥

તીક્ષ્ણયન્ત્રશતઘ્નીભિર્ યન્ત્રજાલૈશ્ ચ ભૂષિતામ્
આયસૈશ્ ચ મહાચક્રૈર્ દદૃશે દ્વારકાં પુરીમ્ ॥

અષ્ટૌ રથસહસ્રાણિ નગરે કિંકિણીકિનામ્
સમુચ્છ્રિતપતાકાનિ યથા દેવપુરે તથા ॥

અષ્ટયોજનવિસ્તીર્ણામ્ અચલાં દ્વાદશાયતામ્
દ્વિગુણોપનિવેશાં ચ દદૃશે દ્વારકાં પુરીમ્ ॥

અષ્ટમાર્ગમહાકક્ષ્યાં મહાષોડશચત્વરામ્
એકમાર્ગપરિક્ષિપ્તાં સાક્ષાદ્ ઉશનસા કૃતામ્
સ્ત્રિયો ઽપિ યસ્યાં યુધ્યેરન્ કિમ્ ઉ વૃષ્ણિમહારથાઃ ॥

વ્યૂહાનામ્ ઉત્તમા માર્ગાઃ સપ્ત ચૈવ મહાપથાઃ
તત્ર વૈ વિહિતાઃ સાક્ષાદ્ વિવિધા વિશ્વકર્મણા
તસ્મિન્ પુરવરશ્રેષ્ઠે દાશાર્હાણાં યશસ્વિનામ્ ॥

વેશ્માનિ જહૃષે દૃષ્ટ્વા તતો દેવકિનન્દનઃ
કાઞ્ચનૈર્ મણિસોપાનૈર્ ઉપેતાનિ નૃહર્ષણૈઃ ॥

ભીમઘોષમહાઘોષૈઃ પ્રાસાદવરચત્વરૈઃ
સમુચ્છ્રિતપતાકાનિ પારિપ્લવનિભાનિ ચ ॥

કાઞ્ચનાગ્રાણિ ભાસ્વન્તિ મેરુકૂટનિભાનિ ચ
પાણ્ડુપાણ્ડુરશૃઙ્ગૈશ્ ચ શાતકુમ્ભપરિચ્છદૈઃ
રમ્યસાનુગુહાશૃઙ્ગૈર્ વિચિત્રૈર્ ઇવ પર્વતૈઃ ॥

પઞ્ચવર્ણસવર્ણૈશ્ ચ પુષ્પવૃષ્ટિસમપ્રભૈઃ
પર્જન્યતુલ્યનિર્ઘોષૈર્ નાનારૂપૈર્ ઇવાદ્રિભિઃ ॥

દાવાગ્નિજ્વલિતપ્રખ્યૈર્ નિર્મિતૈર્ વિશ્વકર્મણા
આલિખદ્ભિર્ ઇવાકાશમ્ અતિચન્દ્રાર્કભાસ્વરૈઃ ॥

તૈર્ દાશાર્હૈર્ મહાભાગૈર્ બભાસે ભવનહ્રદૈઃ
વાસુદેવેન્દ્રપર્જન્યૈર્ ગૃહમેઘૈર્ અલંકૃતા ॥

દદૃશે દ્વારકા ચારુ મેઘૈર્ દ્યૌર્ ઇવ સંવૃતા
સાક્ષાદ્ ભગવતો વેશ્મ વિહિતં વિશ્વકર્મણા ॥

દદૃશે વાસુદેવસ્ય ચતુર્યોજનમ્ આયતમ્
તાવદ્ એવ ચ વિસ્તીર્ણમ્ અપ્રમેયં મહાધનૈઃ ॥

પ્રાસાદવરસંપન્નૈર્ યુક્તં જગતિ પર્વતૈઃ
યશ્ ચકાર મહાભાગસ્ ત્વષ્ટા વાસવચોદિતઃ ॥

પ્રાસાદં ચૈવ હેમાભં સર્વભૂતમનોહરમ્
મેરોર્ ઇવ ગિરેઃ શૃઙ્ગમ્ ઉચ્છ્રિતં કાઞ્ચનં મહત્
રુક્મિણ્યાઃ પ્રવરં વાસં વિહિતં વિશ્વકર્મણા ॥

સત્યભામા પુનર્ વેશ્મ યદાવસત પાણ્ડુરમ્
વિચિત્રમણિસોપાનં તદ્ વિદુર્ ભોગવાન્ ઇતિ
વિમલાદિત્યવર્ણાભિઃ પતાકાભિર્ અલંકૃતમ્ ॥

વ્યક્તસંજવનોદ્દેશો યશ્ ચતુર્દિઙ્મહાધ્વજઃ
સ ચ પ્રાસાદમુખ્યો યો જામ્બવત્યા વિભૂષિતઃ
પ્રભયાભ્યભવત્ સર્વાંસ્ તાન્ અન્યાન્ ભાસ્કરો યથા ॥

ઉદ્યદ્ભાસ્કરવર્ણાભસ્ તયોર્ અન્તરમાશ્રિતઃ
વિશ્વકર્મકૃતો દિવ્યઃ કૈલાસશિખરોપમઃ ॥

જામ્બૂનદ ઇવાદીપ્તઃ પ્રદીપ્તજ્વલનોપમઃ
સાગરપ્રતિમસ્ તિષ્ઠન્ મેરુર્ ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ ॥

તસ્મિન્ ગાન્ધારરાજસ્ય દુહિતા કુલશાલિની
ગાન્ધારી ભરતશ્રેષ્ઠ કેશવેન નિવેશિતા ॥

પદ્મકૂટમ્ ઇતિ ખ્યાતં પદ્મ્વર્ણં મહાપ્રભમ્
સુભીમાયા મહાકૂટં વાસં સુપરમાર્ચિતમ્ ॥

સૂર્યપ્રભસ્ તુ પ્રાસાદઃ સર્વકામગુણૈર્ યુતઃ
લક્ષ્મણાયાઃ કુરુશ્રેષ્ઠ નિર્દિષ્ટઃ શાર્ઙ્ગધન્વના ॥

વૈદૂર્યમણિવર્ણાભઃ પ્રાસાદો હરિતપ્રભઃ
યં વિદુઃ સર્વભૂતાનિ પરમ્ ઇત્ય્ એવ ભારત ॥

વાસં તં મિત્રવિન્દાયા દેવર્ષિગણપૂજિતમ્
મહિષ્યા વાસુદેવસ્ય ભૂષણં તેષુ વેશ્મસુ ॥

યસ્ તુ પ્રાસાદમુખ્યો ઽત્ર વિહિતો વિશ્વકર્મણા
અતીવ સૌમ્યઃ સો ઽપ્ય્ આસીદ્ વિષ્ઠિતઃ પર્વતો યથા ॥

સુદત્તાયા નિવાસં તં પ્રશસ્તં સર્વદૈવતૈઃ
મહિષ્યા વાસુદેવસ્ય કેતુમાન્ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

તત્ર પ્રાસાદમુખ્યો વૈ યં ત્વષ્ટા વિદધે સ્વયમ્
યોજનાયતવિષ્કમ્ભઃ સર્વરત્નમયઃ શુભઃ ॥

સ શ્રીમાન્ વિરજો નામ વ્યરાજત્ તત્ર સુપ્રભઃ
ઉપસ્થાનગૃહં યત્ર કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તસ્મિન્ સુવિહિતાઃ સર્વે રુક્મદણ્ડાઃ પતાકિનઃ
સદને વાસુદેવસ્ય માર્ગસંજવનધ્વજાઃ
રત્નજાલાનિ તત્રૈવ તત્ર તત્ર નિવેશિતાઃ ॥

આહૃત્ય યદુસિંહેન વૈજયન્તો ઽચલો મહાન્
હંસકૂટસ્ય યચ્છૃઙ્ગમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરઃ પ્રતિ
ષષ્ટિતાલસમુત્સેધમ્ અર્ધયોજનમ્ આયતમ્ ॥

સકિંનરમહાનાગં તદ્ અપ્ય્ અમિતતેજસા
પશ્યતાં સર્વભૂતાનામ્ આનીતં લોકવિશ્રુતમ્ ॥

આદિત્યપથગં યત્ તુ મેરોઃ શિખરમ્ ઉત્તમમ્
જામ્બૂનદમયં દિવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્
તદ્ અપ્ય્ ઉત્પાટ્ય કૃષ્ણાર્થમ્ આનીતં વિશ્વકર્મણા ॥

ભ્રાજમાનમ્ અતીવોગ્રં સર્વૌષધિવિભૂષિતમ્
તદ્ ઇન્દ્રવચનાત્ ત્વષ્ટા આનયત્ કાર્યહેતુના
પારિજાતસ્ તુ તત્રૈવ કેશવેનાહૃતઃ સ્વયમ્ ॥

નીયમાને હિ તત્રાસીદ્ યુદ્ધમ્ અદ્ભુતકર્મણઃ
કૃષ્ણસ્ય યો ઽભ્યરક્ષંસ્ તં દેવાઃ પાદપમ્ ઉત્તમમ્
પુણ્ડરીકશતૈર્ જુષ્ટં વિમાનૈશ્ ચ હિરણ્મયૈઃ ॥

વિહિતા વાસુદેવાર્થં બ્રહ્મસ્થલમહાદ્રુમાઃ
પદ્માકુલજલોપેતા રત્નસૌગન્ધિકોત્પલાઃ
મણિહેમપ્લવાકીર્ણાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સરાંસિ ચ ॥

તાસાં પરમકૂલાનિ શોભયન્તિ મહાદ્રુમાઃ
સાલાસ્ તાલાઃ કદમ્બાશ્ ચ શતશાખાશ્ ચ રોહિણાઃ ॥

યે ચ હૈમવતા વૃક્ષા યે ચ મેરુરુહાસ્ તથા
આહૃત્ય યદુસિંહાર્થં વિહિતા વિશ્વકર્મણા ॥

રક્તપીતારુણપ્રખ્યાઃ શ્વેતપુષ્પાશ્ ચ પાદપાઃ
સર્વર્તુફલસંપન્નાસ્ તેષુ કાનનસંધિષુ ॥

સમાકુલજલોપેતાઃ પીતશર્કરવાલુકાઃ
તસ્મિન્ પુરવરે નદ્યઃ પ્રસન્નસલિલા હ્રદાઃ ॥

પુષ્પાકુલજલોપેતા નાનાદ્રુમલતાકુલાઃ
અપરાશ્ ચાભવન્ નદ્યો હેમશર્કરવાલુકાઃ ॥

મત્તબર્હિણસંઘૈશ્ ચ કોકિલૈશ્ ચ સદામદૈઃ
બહૂવુઃ પરમોપેતાસ્ તસ્યાં પુર્યાં તુ પાદપાઃ ॥

તત્રૈવ ગજયૂથાનિ પુરે ગોમહિષાસ્ તથા
નિવાસશ્ ચ કૃતસ્ તત્ર વરાહમૃગપક્ષિણામ્ ॥

પુર્યાં તસ્યાં તુ રમ્યાયાં પ્રાકારો વૈ હિરણ્મયઃ
વ્યક્તં કિષ્કુશતોત્સેધો વિહિતો વિશ્વકર્મણા ॥

તેન તે ચ મહાશૈલાઃ સરિતશ્ ચ સરાંસિ ચ
પરિક્ષિપ્તાનિ ભૌમેન વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ ॥