હરિવંશ · અધ્યાય 91

પ્રત્યેત્ય દ્વારકાં વિષ્ણુર્ હતે રુક્મિણિ વીર્યવાન્
અકરોદ્ યન્ મહાબાહુસ્ તન્ મે વદ મહામુને ॥

સ તૈર્ વૃતઃ પુરીં ગત્વા સર્વયાદવનન્દનઃ
દ્વારકાં ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પ્રત્યવૈક્ષત વીર્યવાન્ ॥

પ્રત્યપદ્યત રત્નાનિ વિવિધાનિ વસૂનિ ચ
યથાર્હં પુણ્ડરીકાક્ષો નૈરૃતાન્ પ્રત્યપાદયત્ ॥

તત્ર વિઘ્નં ચરન્તિ સ્મ દૈતેયાઃ સહ દાનવૈઃ
તાઞ્ જઘાન મહાબાહુર્ વરદત્તાન્ મહાસુરાન્ ॥

વિઘ્નં તત્રાકરોત્ તસ્ય નરકો નામ દાનવઃ
ત્રાસનઃ સુરસંઘાનાં દેવરાજરિપુર્ મહાન્ ॥

સ બભૌ મૂર્તિલિઙ્ગસ્થઃ સર્વદૈવતબાધિતા
ઋષીણાં માનુષાણાં ચ પ્રતીપમ્ અકરોત્ તદા ॥

ત્વષ્ટુર્ દુહિતરં ભૌમઃ કશેરુમ્ અગમત્ તદા
ગજરૂપેણ જગ્રાહ રુચિરાઙ્ગીં ચતુર્દશીમ્ ॥

પ્રમથ્ય ચ વરારોહાં નરકો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
નષ્ટશોકભયો મોહાત્ પ્રાગ્જ્યોતિષપતિસ્ તદા ॥

યાનિ દેવમનુષ્યેષુ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
બિભર્તિ ચ મહી કૃત્સ્ના સાગરેષુ ચ યદ્ વસુ ॥

અદ્ય પ્રભૃતિ તાનીહ સહિતાઃ સર્વનૈરૃતાઃ
મમૈવોપહરિષ્યન્તિ દૈત્યાશ્ ચ સહ દાનવૈઃ ॥

એવમ્ ઉત્તમરત્નાનિ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
સંજહાર તદા ભૌમસ્ તચ્ ચ નાધિચચાર સઃ ॥

ગન્ધર્વાણાં ચ યાઃ કન્યા જહાર નરકો બલી
યાશ્ ચ દેવમનુષ્યાણાં સપ્ત ચાપ્સરસાં ગણાઃ ॥

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ એકવિંશચ્છતાનિ ચ
એકવેણીધરાઃ સર્વાઃ સતાં માર્ગમ્ અનુવ્રતાઃ ॥

તાસાં પુરવરં ભૌમો ઽકારયન્ મણિપર્વતમ્
અલકાયામ્ અદીનાત્મા મુરસ્ય વિષયં પ્રતિ ॥

તાશ્ ચ પ્રાગ્જ્યોતિષપતિર્ મુરોશ્ ચૈવ દશાત્મજાઃ
નૈરૃતાશ્ ચ યથામુખ્યાઃ પાલયન્ત ઉપાસતે ॥

સ એષ તમસઃ પારે વરદત્તો મહાસુરઃ
અદિતિં ધર્ષયામ્ આસ કુણ્ડલાર્થે મહાસુરઃ ॥

ન ચાસુરગણૈઃ સર્વૈઃ સહિતૈઃ કર્મ તત્ પુરા
કૃતપૂર્વં તદા ઘોરં યદ્ અકાર્ષીન્ મહાસુરઃ ॥

યં મહી સુષુવે દેવી યસ્ય પ્રાગ્જ્યોતિષં પુરમ્
તસ્યાન્તપાલાશ્ ચત્વારસ્ તસ્યાસન્ યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥

હયગ્રીવો નિસુન્દશ્ ચ વીરઃ પઞ્ચજનસ્ તથા
મુરુઃ પુત્રસહસ્રૈશ્ ચ વરદત્તો મહાસુરઃ ॥

આદેવયાનમ્ આવૃત્ય પન્થાનં સમવસ્થિતઃ
વિત્રાસનઃ સુકૃતિનાં વિરૂપૈ રાક્ષસૈઃ સહ ॥

તદ્વધાર્થં મહાબાહુઃ શઙ્ખચક્રગદાસિભૃત્
જાતો વૃષ્ણિષુ દેવક્યાં વસુદેવાજ્ જનાર્દનઃ ॥

તસ્યાથ પુરુષેન્દ્રસ્ય લોકે પ્રથિતતેજસઃ
નિવાસો ધારકા દેવૈર્ ઉપાયાદ્ ઉપપાદિતા ॥

અતીવ હિ પુરી રમ્યા દ્વારકા વાસવક્ષયાત્
મહાર્ણવપરિક્ષિપ્તા પઞ્ચપર્વતશોભિતા ॥

તસ્યાં દેવપુરાભાયાં સભા કાઞ્ચનતોરણા
સુદાશાર્હીતિ વિખ્યાતા યોજનાયુતવિસ્તૃતા ॥

તત્ર વૃષ્ણ્યન્ધકાઃ સર્વે રામકૃષ્ણપુરોગમાઃ
લોકયાત્રામ્ ઇમાં કૃત્સ્નાં પરિરક્ષન્ત આસતે ॥

તત્રાસીનેષુ સર્વેષુ કદાચિદ્ ભરતર્ષભ
દિવ્યગન્ધો વવૌ વાયુઃ પુષ્પવર્ષં પપાત હ ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દઃ પ્રભાજાલાભિસંવૃતઃ
મુહૂર્તમ્ અન્તરિક્ષે ઽભૂત્ તતો ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

મધ્યે તુ તેજસસ્ તસ્ય પાણ્ડુરં ગજમ્ આસ્થિતઃ
વૃતો દેવગણૈઃ સર્વૈર્ વાસવઃ પ્રત્યદૃશ્યત ॥

રામકૃષ્ણૈ ચ રાજા ચ વૃષ્ણ્યન્ધકગણૈઃ સહ
પ્રત્યુદ્યયુર્ મહાત્માનં પૂજયન્તઃ સુરેશ્વરમ્ ॥

સો ઽવતીર્ય ગજાત્ તૂર્ણં પરિષ્વજ્ય જનાર્દનમ્
સસ્વજે બલદેવં ચ તં ચ રાજાનમ્ આહુકમ્
પ્રદ્યુમ્નમ્ અથ દેવેશસ્ તત્પુત્રં ચ મહાદ્યુતિમ્ ।
વૃષ્ણીન્ અન્યાન્ સસ્વજે ચ યથા સ્થાનં યથા વયઃ ॥

પૂજિતો રામકૃષ્ણાભ્યામ્ આવિવેશ સભાં શુભામ્
તત્રાસનમ્ અલંકૃત્ય સભામ્ તાં સ સુરેશ્વરઃ
અર્ઘ્યાદિસમુદાચારં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્ યથાવિધિ ॥

અથોવાચ મહાતેજા વાસવો વાસવાનુજં
સાન્ત્વપૂર્વં કરેણાસ્ય સંસ્પૃષન્ વદનં શુભમ્ ॥

દેવકીનન્દન વચઃ શૃણુ મે મધુસૂદન
યેન ત્વાભિગતો ઽસ્મ્ય્ અદ્ય કાર્યેણામિત્રકર્શન ॥

નૈરૃતો નરકો નામ બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ
બાધતે નો હૃષીકેશ લોકપાલાન્ સમન્તતઃ ।
સ્વર્ગશ્રેણિં વિહાયાશુ નિર્ગતાઃ સ્મ વયં દિશઃ ।
અદિત્યાઃ કુણ્ડલે મોહાજ્ જહાર દિતિનન્દનઃ ॥

દેવાનાં વિપ્રિયે નિત્યમ્ ઋષીણાં ચ સ વર્તતે
નાહં શક્નોમિ તં જેતું તસ્માત્ ત્વાં શરણં ગતઃ ।
તવ ચૈવાન્તરપ્રેક્ષી જહિ તં પાપપૂરુષમ્ ॥

અયં ત્વાં ગરુડસ્ તત્ર પ્રાપયિષ્યતિ કામગઃ
કામવીર્યો ઽતિતેજસ્વી વૈનતેયો ઽન્તરિક્ષગઃ ॥

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં ભૌમઃ સ નરકો ઽસુરઃ
નિષૂદયિત્વા તં પાપં ક્ષિપ્રમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષો દેવરાજેન કેશવઃ
પ્રતિજજ્ઞે મહાબાહુર્ નરકસ્ય નિબર્હણમ્ ॥

તતઃ સહૈવ શક્રેણ શઙ્ખચક્રગદાસિભૃત્
નરકસ્ય વધાર્થાય યયૌ વૈ સ હિ કેશવઃ ।
પ્રતસ્થે ગરુડેનાથ સત્યભામાસહાયવાન્ ॥

ક્રમેણ સપ્ત સ્કન્ધાન્ સ મરુતાં સહવાસવઃ
પશ્યતાં યદુસિંહાનામ્ ઊર્ધ્વમ્ આચક્રમે બલી ॥

વારણેન્દ્રગતઃ શક્રો ગરુડસ્થો જનાર્દનઃ
વિદૂરસ્થૌ પ્રકાશેતે સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ ઇવ ॥

અથાન્તરિક્ષે ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોભિશ્ ચ માધવઃ
સ્તૂયમાનો યથા શક્રઃ ક્રમેણાન્તરધીયત ॥

સમાધાયેતિકર્તવ્યં વાસવો વિબુધાધિપઃ
સ્વમ્ એવ ભવનં પ્રાયાત્ કૃષ્ણઃ પ્રાગ્જ્યોતિષં યયૌ ॥

સો ઽગ્ર્યાન્ રક્ષોગણાન્ હત્વા નરકસ્ય મહાબલાન્
પ્રદધ્મૌ દેવદેવેશઃ પાઞ્ચજન્યં મહાસ્વનમ્ ।
ક્ષુરાન્તાન્ મૌરવાન્ પાશાન્ ષટ્સહસ્રાન્ દદર્શ હ ॥

સંછિદ્ય પાશાન્ સર્વાંસ્ તાન્ મુરં હત્વા સહાન્વયમ્
શિલાસંઘાન્ અતિક્રમ્ય નિસુન્દમ્ અવપોથયત્
... ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ।
અપશ્યદ્ દાનવં સૈન્યં ... ।
હયગ્રીવં ચ દિતિજં તથાન્યાંશ્ ચિત્રયોધિનઃ ।
રોધયામ્ આસ તન્ માર્ગં સ્વસૈન્યેન મહાબલઃ ॥
નિસુન્દો બલિનાં શ્રેષ્ઠો રથમ્ આરુહ્ય સત્વરમ્ ।
જગ્રાહ કાર્મુકં દિવ્યં હેમપૃષ્ઠં દુરાસદમ્ ॥
વિવ્યાધ દશભિર્ બાણૈર્ નિસુન્દો મધુસૂદનમ્ ।
કેશવશ્ ચાપિ સપ્તત્યા વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અપ્રાપ્તાંશ્ ચાન્તરિક્ષે તાઞ્ શરાંશ્ ચિચ્છેદ માધવઃ ॥
તે સર્વે સૈનિકાઃ કૃષ્ણં સમન્તાત્ પર્યવારયન્ ।
શરજાલેન મહતા છાદ્યમાનઃ સુરોત્તમઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તાન્ દાનવાન્ સર્વાન્ સક્રોધો મધુસૂદનઃ ।
તતો દિવ્યેન ચાસ્ત્રેણ પાર્જન્યેન જનાર્દનઃ ।
મહતા શરવર્ષેણ વારયામ્ આસ તદ્ બલમ્ ॥
પઞ્ચપઞ્ચશરૈસ્ તેષુ એકૈકેન ચ તાન્ બહૂન્ ।
પાર્જન્યસ્ય પ્રભાવેણ સર્વાન્ મર્મસ્વ્ અતાડયત્ ।
દુદ્રુવુર્ ભયસંત્રસ્તા ભગ્નાસ્ તે દાનવા રણે ॥
સ્વસૈન્યં વિદ્રુતં દૃષ્ટ્વા નિશ્ચક્રામ પુનર્ મૃધે ।
વિસૃજઞ્ શરવર્ષાણિ છાદયામ્ આસ કેશવમ્ ॥
ન વિભાતિ રણે સૂર્યો નાપિ વ્યોમ દિશો દશ ।
શરૈઃ સંછાદયામ્ આસ નિસુન્દો ગરુડધ્વજમ્ ॥
સાવિત્રં નામ દિવ્યાસ્ત્રં જગ્રાહ પુરુષોત્તમઃ ।
તેન બાણેન તાન્ બાણાંશ્ ચિચ્છેદ સમરે હરિઃ ॥
બાણૈર્ બાણાંસ્ તુ સંછિદ્ય તસ્ય કૃષ્ણો મહાબલઃ ।
છત્રમ્ એકેન બાણેન રથેષાં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
પુનશ્ ચિચ્છેદ તાન્ અશ્વાંશ્ ચતુર્ભિશ્ ચતુરઃ શરૈઃ ॥
સારથિં પઞ્ચભિર્ બાણૈર્ ધ્વજમ્ એકેન ચિચ્છિદે ।
શરૈકેન પુનઃ કૃષ્ણઃ સુતીક્ષ્ણેન શિતેન વૈ ।
શિરશ્ ચિચ્છેદ ભલ્લેન નિસુન્દસ્ય સુરોત્તમઃ ॥
સ મમાર મહાદૈત્યઃ પપાત ચ મહીતલે ।
નિસુન્દં તુ ગદાપાણિમ્ આપતન્તં રણાજિરે ॥
તતઃ શાર્ઙ્ગવિનિર્મુક્તૈઃ શરૈર્ વિવ્યાધ કેશવઃ ।
નિસુન્દો ઽપિ મહારાજ ગદયાપોથયદ્દ્ હરિમ્ ॥
સત્યભામા તતઃ ક્રુદ્ધા ગદયા બાહુમુક્તયા ।
પ્રાહરદ્ દાનવેન્દ્રં તં કેશવસ્યૈવ પશ્યતઃ ॥
તતસ્ તુષ્ટો હૃષીકેશઃ સત્યભામામ્ ઉદૈક્ષત ।
સ તયા ગદયા વિદ્ધ ઉદ્વમઞ્ શોણિતં બહુ ।
મુહ્યન્ સંજ્ઞામ્ અવાપ્યાથ નિસુન્દસ્ ત્વ્ અભ્યધાવત ।
તતઃ ક્રુદ્ધો હૃષીકેશસ્ તં જઘાન શિલીમુખૈઃ ।
યઃ સહસ્રસમાસ્ ત્વ્ એકઃ સર્વાન્ દેવાન્ અપોથયત્ ॥

યથા દેવાસુરં યુદ્ધમ્ અભવદ્ ભરતર્ષભ
નાનાપ્રહરણાકીર્ણં તથા ઘોરમ્ અવર્તત ॥

તતઃ શાર્ઙ્ગવિનિર્મુક્તૈર્ નાનાવર્ણૈર્ મહાશરૈઃ
ગરુડસ્થો મહાબાહુર્ નિજઘાન મહાસુરાન્ ॥

મહાલાઙ્ગલનિર્ભિન્નાઃ શરખઙ્ગનિપાતિતાઃ
વિનેશુર્ દાનવાસ્ તત્ર સમાસાદ્ય જનાર્દનમ્ ॥

કેચિચ્ ચક્રાગ્નિનિર્દગ્ધા દાનવાઃ પેતુર્ અમ્બરાત્
સંનિકર્ષગતાઃ કેચિદ્ ગતાસુવિકૃતાનનાઃ ॥

તં જઘાન મહાઘોરં હયગ્રીવં મહાસુરમ્
અપારતેજા દુર્ધર્ષઃ સર્વયાદવનન્દનઃ ॥

મધ્યે લોહિતગઙ્ગસ્ય ભગવાન્ દેવકીસુતઃ
અલકાયાં વિરૂપાક્ષં પાપ્માનં પુરુષોત્તમઃ ॥

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દાનવાનાં પરંતપઃ
નિહત્ય પુરુષવ્યાઘ્રઃ પ્રાગ્જ્યોતિષમ્ ઉપાદ્રવત્
બાહ્યપ્રાકારમધ્યે તુ જઘાન પુરુષોત્તમઃ ।
ભગવઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિસ્તરેણ કથામ્ ઇમામ્ ।
અવધીન્ નરકં કૃષ્ણઃ કથં વદ તપોધન ।
તં ચ પઞ્ચજનં ઘોરં નરકસ્ય મહાસુરમ્ ॥

તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ દીપ્યમાનમ્ ઇવ શ્રિયા
પુરમ્ આસાદયામ્ આસ તત્ર યુદ્ધમ્ અભૂન્ મહત્ ॥

તત્રાસીન્ નરકેણાસ્ય યુદ્ધં પરમદારુણમ્
યત્ સમાસેન વક્ષ્યામિ તન્ મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

ત્રાસનઃ સુરસંઘાનાં નરકઃ પુરુષોત્તમમ્
યોધયામ્ આસ તેજસ્વી મધુવન્મધુસૂદનમ્ ॥

મુહૂર્તં યોધયામ્ આસ નરકં મધુસૂદનઃ
અથોગ્રચક્રશ્ ચક્રેણ પ્રદીપ્તેનાકરોદ્ દ્વિધા ॥

ચક્રદ્વિધાકૃતં તસ્ય શરીરમ્ અપતદ્ ભુવિ
વિભક્તં ક્રકચેનેવ ગિરેઃ શૃઙ્ગં દ્વિધા કૃતમ્ ॥

ભૂમિસ્ તુ પતિતં પુત્રં નિરીક્ષ્યાદાય કુણ્ડલે
ઉપાતિષ્ઠત ગોવિન્દં વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

દત્તસ્ ત્વયૈવ ગોવિન્દ ત્વયૈવ વિનિપાતિતઃ
યથેચ્છસિ તથા ક્રીડ બાલઃ ક્રીડનકૈર્ ઇવ ।
ઇમે તે કુણ્ડલે દેવ પ્રજાસ્ તસ્યાનુપાલય ॥