હરિવંશ · અધ્યાય 88

કૃષ્ણેન હ્રિયમાણાં તુ રુક્મી શ્રુત્વા તુ રુક્મિણીમ્
પ્રતિજ્ઞામ્ અકરોત્ ક્રુદ્ધઃ સમક્ષં ભીષ્મકસ્ય હ ॥

અહત્વા યુધિ ગોવિન્દમ્ અનાનીય ચ રુક્મિણીમ્
કુણ્ડિનં ન પ્રવેક્ષ્યામિ સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમિ તે ॥

આસ્થાય સ રથં વીરઃ સમુદગ્રાયુધધ્વજમ્
જવેન પ્રયયૌ ક્રુદ્ધો બલેન મહતા વૃતઃ ॥

તમ્ અન્વયુર્ નૃપાશ્ ચૈવ દક્ષિણાપથવાસિનઃ
ક્રાથો ઽંશુમાઞ્ શ્રુતર્વા ચ વેણુદારિશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

ભીષ્મકસ્ય સુતશ્ ચાપિ રથેન રથિનાં વરઃ
ક્રથકૈશિકમુખ્યાશ્ચ સર્વ એવ મહારથાઃ ॥

તે ગત્વા દૂરમ્ અધ્વાનં સરિતં નર્મદામ્ અનુ
ગોવિન્દં દદૃશુઃ ક્રુદ્ધાઃ સહૈવ પ્રિયયા સ્થિતમ્ ॥

અવસ્થાપ્ય ચ તત્ સૈન્યં રુક્મી બલમદાન્વિતઃ
આદાય નિશિતં બાણમ્ ઇદમાહ જનાર્દનમ્ ॥
અરે ગોપકદાયાદ પરદારપ્રધર્ષણ ।
વિમુચ્યતામ્ ઇયં બાલા સ્થાતવ્યં ચ ક્ષણાન્તરમ્ ।
શિરશ્છેત્સ્યામિ તે બાણૈઃ સ્થિતો ઽસિ યદિ મત્પુરઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા નિશિતં બાણં સંદધે ધનુષિ પ્રભો ।
ચિકીર્ષુર્ દ્વૈરથં યુદ્ધમ્ અભ્યયાન્ મધુસૂદનમ્ ॥

સ વિવ્યાધ ચતુઃષષ્ટ્યા ગોવિન્દં નિશિતૈઃ શ્રૈઃ
તં પ્રત્યવિધ્યત્ સપ્તત્યા બાણૈર્ યુધિ જનાર્દનઃ ॥

યતમાનસ્ય ચિચ્છેદ ધ્વજં ચાસ્ય મહાબલઃ
જહાર ચ શિરઃ કાયાત્ સારથેશ્ ચાસ્ય વીર્યવાન્ ॥

તં કૃચ્છ્રગતમ્ આજ્ઞાય પરિવવ્રુર્ જનાર્દનમ્
દાક્ષિણાત્યા જિઘાંસન્તો રાજાનઃ સર્વ એવ તે ॥

તમ્ અંશુમાન્ મહાબાહુર્ વિવ્યાધ દશભિઃ શ્રૈઃ
શ્રુતર્વા પઞ્ચભિઃ ક્રુદ્ધો વેણુદારિશ્ ચ સપ્તભિઃ ॥

તતો ઽંશુમન્તં ગોવિન્દો બિભેદોરસિ વીર્યવાન્
નિષસાદ રથોપસ્થે વ્યથિતઃ સ નરાધિપઃ ॥

શ્રુતર્વણો જઘાનાશ્વાંશ્ ચતુર્ભિશ્ ચતુરઃ શરૈઃ
વેણુદારેર્ ધ્વજં છિત્ત્વા ભુજં વિવ્યાધ દક્ષિણમ્ ॥

તથૈવ ચ શ્રુતર્વાણં શરૈર્ વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ
શિશ્રિયે સ ધ્વજં ક્લાન્તો ન્યષીદચ્ચ વ્યથાન્વિતઃ ॥

મુઞ્ચન્તઃ શરવર્ષાણિ વાસુદેવં તતો ઽભ્યયુઃ
ક્રથકૈશિકમુખ્યાસ્ તે રથવંશેન સર્વશઃ ॥

બાણૈર્ બાણાંશ્ ચ ચિચ્છેદ તેષાં યુધિ જનાર્દનઃ
જઘાન ચૈષાં સંરબ્ધો યતમાનાંશ્ ચ તાઞ્ શરાન્ ॥

પુનર્ અન્યાંશ્ ચતુઃષષ્ટ્યા જઘાન નિશિતૈઃ શરૈઃ
ક્રુદ્ધાન્ આદ્રવતો વીરાન્ આદ્રવત્ સ મહાબલઃ ॥

વિદ્રુતં સ્વબલં દૃષ્ટ્વા રુક્મી ક્રોધવશં ગતઃ
પઞ્ચભિર્ નિશિતૈર્ બાણૈર્ વિવ્યાધોરસિ કેશવમ્ ॥

સારથિં ચાસ્ય વિવ્યાધ સાયકૈર્ નિશિતૈસ્ ત્રિભિઃ
આજઘાન ધ્વજં ચાસ્ય શરેણ નતપર્વણા ॥

કેશવશ્ ચાપિ તં ષષ્ટ્યા ક્રુદ્ધો વિવ્યાધ માર્ગણૈઃ
ધનુશ્ ચિચ્છેદ ચાપ્ય્ અસ્ય યતમાનસ્ય રુક્મિણઃ ॥

અથાન્યદ્ ધનુર્ આદાય રુક્મી કૃષ્ણજિઘાંસયા
પ્રાદુશ્ ચકાર દિવ્યાનિ દીપ્તાન્ય્ અસ્ત્રાણિ વીર્યવાન્ ॥

અસ્ત્રૈર્ અસ્ત્રાણિ સંવાર્ય તસ્ય કૃષ્ણો મ્હાબલઃ
પુનશ્ ચિચ્છેદ તં ચાપં રથેષાં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથઃ ખડ્ગમ્ આદાય ચર્મ ચ
ઉત્પપાત રથાદ્ વીરો ગરુત્માન્ ઇવ વીર્યવાન્ ॥

તસ્યાભિપતતઃ ખડ્ગં ચિચ્છેદ યુધિ કેશવઃ
નારાચૈશ્ ચ ત્રિભિઃ ક્રુદ્ધો બિભેદૈનમ્ અથોરસિ ॥

સ પપાત મહાબાહુર્ વસુધામ્ અનુનાદયન્
વિસંજ્ઞો મૂર્છિતો રાજા વજ્રેણેવ હતો ગિરિઃ ॥

તાંશ્ ચ રાજ્ઞઃ શરૈઃ સર્વાન્ પુનર્વિવ્યાધ કેશવઃ
સાશ્વધ્વજરથાંશ્ ચૈવ સસૂતાન્સપદાનુગાન્ ।
રુક્મિણં પતિતં દૃષ્ટ્વા વ્યદ્રવન્ત નરાધિપાઃ ॥

વિવેષ્ટમાનં ભૂમૌ તં ભ્રાતરં વીક્ષ્ય રુક્મિણી
પાદયોર્ ન્યપતદ્ ભર્તુર્ ભ્રાતુર્ જીવિતકાઙ્ક્ષિણી ॥

તામુત્થાપ્ય પરિષ્વજ્ય સાન્ત્વયામાસ કેશવઃ
અભયં રુક્મિણે દત્ત્વા પ્રયયૌ સ્વાં પુરીં તતઃ ॥

વૃષ્ણયો ઽપિ જરાસંધં ભઙ્ક્ત્વા તાંશ્ ચાપિ પાર્થિવાન્
જિત્વા તુ સાત્યકિર્વીરઃ શિશુપાલં મહાબલમ્ ।
બલદેવો ઽપિ વાર્ષ્ણેયો જિત્વા મગધપુંગવમ્ ।
તે ઽપિ વીરા યથાયોગં જિત્વા તાન્ યાદવોત્તમાઃ ।
પ્રયયુર્ દ્વારકાં હૃષ્ટાઃ પુરસ્કૃત્ય હલાયુધમ્ ॥

પ્રયાતે પુણ્ડરીકાક્ષે શ્રુતર્વાભ્યેત્ય સંયુગે
રુક્મિણં રથમ્ આરોપ્ય પ્રયયૌ સ્વપુરં તતઃ ॥

અનાનીય સ્વસારં તુ રુક્મી વીર્યમદાન્વિતઃ
હીનપ્રતિજ્ઞો નૈચ્છત્ સ પ્રવેષ્ટું કુણ્ડિનં પુરમ્ ॥

વિદર્ભેષુ ચ વાસાર્થં નિર્મમે ઽન્યત્ પુરં મહત્
તદ્ભોજકટમ્ ઇત્ય્ એવ બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતમ્ ॥

તત્રૌજસા મહાતેજસાઃ સો ઽન્વશાદ્ દક્ષિણાં દિશમ્
ભીષ્મકઃ કુણ્ડિને ચૈવ રાજોવાસ મહામનાઃ ॥

દ્વારકામ્ અભિસંપ્રાપ્તે રામે વૃષ્ણિબલાન્વિતે
રુક્મિણ્યાઃ કેશવઃ પાણિં જગ્રાહ વિધિવત્ પ્રભુઃ ॥

તતઃ સહ તયા રેમે પ્રિયયા પ્રીયમાણયા
સીતયેવ પુરા રામઃ પૌલોમ્ય્ એવ પુરંદરઃ ॥

સા હિ તસ્યાભવજ્ જ્યેષ્ઠા પત્ની કૃષ્ણસ્ય ભામિની
પતિવ્રતા ગુણોપેતા રૂપશીલગુણાન્વિતા ॥

તસ્યામ્ ઉત્પાદયામાસ પુત્રાન્ દશ મહારથાન્
ચારુદેષ્ણં સુદેષ્ણં ચ પ્રદ્યુમ્નં ચ મહાબલમ્ ॥

સુષેણં ચારુગુપ્તં ચ ચારુબાહું ચ વીર્યવાન્
ચારુવિન્દં સુચારું ચ ભદ્રચારું તથૈવ ચ ॥

ચારું ચ બલિનાં શ્રેષ્ઠં સુતાં ચારુમતીં તથા
ધર્માર્થકુશલાસ્ તે તુ કૃતાસ્ત્રા યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥

મહિષીઃ સપ્ત કલ્યાણીસ્ તતો ઽન્યા મધુસૂદનઃ
ઉપયેમે મહાબાહુર્ ગુણોપેતાઃ કુલોદ્ભવાઃ ॥

કાલિન્દીં મિત્રવિન્દાં ચ સત્યાં નાગ્નજિતીમ્ અપિ
સુતાં જામ્બવતશ્ ચાપિ રોહિણીં કામરૂપિણીમ્ ॥

મદ્રરાજસુતાં ચાપિ સુશીલાં શુભલોચનામ્
સત્રાજિતીં સત્યભામાં લક્ષ્મણાં ચારુહાસિનીમ્
શૈબ્યાં સુદત્તાં રૂપેણ શ્રિયા હ્ય્ અપ્સરસોપમામ્ ॥

સ્ત્રીસહસ્રાણિ ચાન્યાનિ ષોડશાતુલવિક્રમઃ
ઉપયેમે હૃષીકેશઃ સર્વા ભેજે સ તાઃ સમમ્
પરાર્ધ્યવસ્ત્રાભરણાઃ કામૈહ્ સર્વૈઃ સમેધિતઃ ॥

જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાશ્ ચ તાસુ વીરાઃ સહસ્રશઃ
અશીતિં ચ સહસ્રાણિ ષોડશાન્યાનિ ભારત ।
સર્વાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે બલવન્તો મહારથાઃ
યજ્વાનઃ પુણ્યકર્માણો મહાભાગા મહાબલાઃ ॥