હરિવંશ · અધ્યાય 87

એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ જરાસંધઃ પ્રતાપવાન્
નૃપાન્ ઉદ્યોજયામ્ આસ ચેદિરાજપ્રિયેપ્સયા ॥

ભીષ્મકસ્ય સુતાયાં વૈ રુક્મિણ્યાં રુક્મભૂષણઃ
શિશુપાલસ્ય નૃપતેર્ વિવાહો ભવિતા કિલ ॥

દન્તવક્ત્રસ્ય તનયં સુવક્ત્રમ્ અમિતૌજસમ્
સહસ્રાક્ષસમં યુદ્ધે માયાસુ ચ વિશારદમ્ ॥

પૌણ્ડ્રસ્ય વાસુદેવસ્ય તથા પુત્રં મહાબલમ્
સુદેવં વીર્યસંપન્નં પૃથગ્ અક્ષૌહિણીપતિમ્ ॥

એકલવ્યસ્ય પુત્રં ચ વીર્યવન્તં બલાન્વિતમ્
પુત્રં ચ પાણ્ડ્યરાજસ્ય કલિઙ્ગાધિપતિં તથા ॥

કૃતાપ્રિયં ચ કૃષ્ણેન વેણુદારિં નરાધિપમ્
અંશુમન્તં તથા ક્રાથં શ્રુતર્વાણં ચ ભારત ॥

નિકૃત્તશત્રું કાલિઙ્ગં ગાન્ધારાધિપતિં તથા
પટુશં ચ મહાબાહું કાશ્યાધિપતિમ્ એવ ચ ॥

કસ્મિન્ દેશે નૃપો જજ્ઞે રુક્મી વેદવિદાં વર
કસ્યાણ્વવાયે દ્યુતિમાન્ સંભૂતો દ્વિજસત્તમ ॥

રાજર્ષેર્ યાદવસ્યાસીદ્ વિદર્ભો નામ વૈ સુતઃ
વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે વિદર્ભાન્ યો ન્યવેશયત્ ॥

ક્રથકૈશિકમુખ્યાસ્ તુ પુત્રાસ્ તસ્ય મહાબલાઃ
બભૂવુર્ વીર્યસંપન્નાઃ પૃથગ્ વંશકરા નૃપાઃ ॥

તસ્યાન્વવાયે ભીમસ્ય વૃષ્ણયો જજ્ઞિરે નૃપ
ક્રથસ્ય ત્વ્ અંશુમાણ્ વંશે કૈશિકસ્ય તુ ભીષ્મકઃ ॥

હિરણ્યલોમેત્ય્ આહુર્ યં દાક્ષિણાત્યેશ્વરં જનાઃ
અગસ્ત્યગુપ્તામ્ આશાં યઃ કુણ્ડિનસ્થો ઽન્વશાન્ નૃપઃ
રુક્મી તસ્યાભવત્ પુત્રો રુક્મિણી ચ વિશાં પતે ॥

રુક્મી ચાસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ દ્રુમાત્ પ્રાપ મહાબલઃ
જામદગ્ન્યાત્ તથ રામાદ્ બ્રાહ્મમ્ અસ્ત્રમ્ અવાપ્તવાન્
પ્રાસ્પર્ધત્ સહ કૃષ્ણેન નિત્યમ્ અદ્ભુતકર્મણા ॥

રુક્મિણી ત્વ્ અભવદ્ રાજન્ રૂપેણાસદૃશી ભુવિ
ચકમે વાસુદેવસ્ તાં શ્રવાદ્ એવ મહાદ્યુતિઃ ॥

સ ચાભિલષિતસ્ તસ્યાઃ શ્રવાદ્ એવ જનાર્દનઃ
તેજોવીર્યબલોપેતઃ સ મે ભર્તા ભવેદ્ ઇતિ ॥

તાં દદૌ ન તુ કૃષ્ણાય રુક્મી દ્વેષાન્ મહાબલઃ
કંસસ્ય વધસંતાપાત્ કૃષ્ણાયામિતતેજસે ।
યાચમાનાય કંસસ્ય પ્રેષ્યો ઽસાવ્ ઇતિ ચિન્તયન્ ॥

ચૈદ્યસ્યાર્થે સુનીથસ્ય જરાસંધસ્ તુ ભૂમિપઃ
વરયામ્ આસ તાં રાજા ભીષ્મકં ભીમવિક્રમમ્ ॥

ચેદિરાજસ્ય હિ વસોર્ આસીત્ પુત્રો બૃહદ્રથઃ
મગધેષુ પુરા યેન નિર્મિતં તદ્ ગિરિવ્રજમ્ ॥

તસ્યાન્વવાયે જજ્ઞે ઽથ જરાસંધો મહાબલઃ
વસોર્ એવ તદા વંશે દમઘોષો ઽપિ ચેદિરાટ્ ॥

દમઘોષસ્ય પુત્રાસ્ તુ પઞ્ચ ભીમપરાક્રમાઃ
ભગિન્યાં વસુદેવસ્ય શ્રુતશ્રવસિ જજ્ઞિરે ॥

શિશુપાલો દશગ્રીવો રૈભ્યો ઽથોપદિશો બલી
સર્વાસ્ત્રકુશલા વીરા વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ॥

જ્ઞાતેઃ સમાનવંશસ્ય સુનીથં પ્રદદૌ સુતમ્
તસ્યાન્વવાયે સંભૂતા બહવો રાજવંશજાઃ ।
જરાસંધસ્ય રાજેન્દ્ર દમઘોષો મહાબલઃ ।
જરાસંધઃ સ્વસુતવદ્ દદર્શૈનં જુગોપ ચ ॥

જરાસંધં પુરસ્કૃત્ય વૃષ્ણિશત્રું મહાબલમ્
કૃતાન્ય્ આગાંસિ ચૈદ્યેન વૃષ્ણીનાં તત્પ્રિયૈષિણા ॥

જામાતા ત્વ્ અભવત્ તસ્ય કંસસ્ તસ્મિન્ હતે યુધિ
કૃષ્ણાર્થં વૈરમભવજ્ જરાસંધસ્ય વૃષ્ણિભિઃ ॥

ભીષ્મકં વરયામ્ આસ સુનીથાર્થે ઽથ રુક્મિણીમ્
તાં દદૌ ભીષ્મકશ્ ચાપિ શિશુપાલાય વીર્યવાન્ ॥

તતશ્ ચૈદ્યમ્ ઉપાદાય જરાસંધો નરાધિપઃ
યયૌ વિદર્ભાન્ સહિતો દન્તવક્ત્રેણ યાયિના ॥

અનુયાતશ્ ચ પૌણ્ડ્રેણ વાસુદેવેન ધીમતા
અઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગાનામ્ ઈશ્વરઃ સ મહાબલઃ ॥

માનયિષ્યંશ્ ચ તાન્ રુક્મી પ્રત્યુદ્ગમ્ય નરાધિપાન્
પરયા પૂજયોપેતાન્ આનિનાય પુરીં પ્રતિ ॥

પિતૃષ્વ્ અસુઃ પ્રિયાર્થં ચ રામકૃષ્ણાવ્ ઉભાવ્ અપિ
પ્રયયુર્ વૃષ્ણયશ્ ચાન્યે રથૈસ્ તત્ર બલાન્વિતાઃ ॥

ક્રથકૈશિકભર્તા તાન્ પ્રતિગૃહ્ય યથાવિધિ
પૂજયામ્ આસ પૂજાર્હાન્ ન્યવસન્ત બહિશ્ ચ તે ॥

શ્વોભાવિનિ વિવાહે તુ રુક્મિણી નિર્યયૌ બહિઃ
ચતુર્યુજા રથેનૈન્દ્રં દેવતાયતનં શુભા ॥

ઇન્દ્રાણીમ્ અર્ચયિષ્યન્તી કૃતકૌતુકમઙ્ગલા
દીપ્યમાનેન વપુષા બલેન મહતા વૃતા ॥

તાં દદર્શ તતઃ કૃષ્ણો લક્ષ્મીં સાક્ષાદ્ ઇવ સ્થિતામ્
રૂપેણાગ્ર્યેણ સંપન્નાં દેવતાયતનાન્તિકે ॥

વહ્નેર્ ઇવ શિખાં દીપ્તાં માયાં ભૂમિગતામ્ ઇવ
પૃથિવીમ્ ઇવ ગમ્ભીરામ્ ઉત્થિતાં પૃથિવીતલાત્ ॥

મરીચિમ્ ઇવ સોમસ્ય સૌમ્યાં સ્ત્રીવિગ્રહાં ભુવિ
શ્રિયમ્ અગ્ર્યામ્ ઇવાપદ્માં ભવિશ્યાં શ્રીસહાયિનીમ્
કૃષ્ણેન મનસા દૃષ્ટાં દુર્નિરીક્શ્યાં સુરૈર્ અપિ ॥

શ્યામાવદાતા સા હ્ય્ આસીત્ પૃથુચાર્વાયતેક્ષણા
તામ્રૌષ્ઠનયનાપાઙ્ગી પીનોરુજઘનસ્તની ॥

બૃહતી ચારુસર્વાઙ્ગી તન્વી શશિનિભાનના
તામ્રતુઙ્ગનખી સુભ્રૂર્ નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજા
અત્યર્થં રૂપતઃ કાન્તા પીનશ્રોણિપયોધરા ।
તીક્ષ્ણશુક્લૈઃ સમૈર્ દન્તૈઃ પ્રભાસદ્ભિર્ અલંકૃતા ॥

અનન્યા પ્રમદા લોકે રૂપેણ યશસા શ્રિયા
રુક્મિણી રૂપિણી દેવી પાણ્ડુરક્ષૌમવાસિની ॥

તાં દૃષ્ટ્વા વવૃધે કામઃ કૃષ્ણસ્ય શુભદર્શનામ્
હવિષેવાનલસ્યાર્ચિર્ મનસ્ તસ્યાં સમાદધત્ ॥

રામેણ સહ નિશ્ચિત્ય કેશવઃ સુમહાબલઃ
તત્પ્રમાથે ઽકરોદ્ બુદ્ધિં વૃષ્ણિભ્યઃ પ્રણિધાય ચ ॥

કૃતે તુ દેવતાકાર્યે નિષ્ક્રામન્તીં સુરાલયાત્
ઉન્મથ્ય સહસા કૃષ્ણઃ સ્વં નિનાય રથોત્તમમ્ ॥

વૃક્ષમ્ ઉત્પાટ્ય રામો ઽપિ જઘાનાપતતઃ પરાન્
સમનહ્યન્ત દાશાર્હાસ્ તદાજ્ઞાય તુ સર્વશઃ ॥

તે રથૈર્ વિવિધાકારૈઃ સમુચ્છ્રિતમહાધ્વજૈઃ
વાજિભિર્ વારણૈશ્ ચાપિ પરિવવ્રુર્ હલાયુધમ્ ॥

આદાય રુક્મિણીં કૃષ્ણો જગામાશુ પુરીં પ્રતિ
રામે ચાસજ્ય તં ભારં યુયુધાને ચ વીર્યવાન્ ॥

અક્રૂરે વિપૃથૌ ચાપિ ગદે ચ કૃતવર્મણિ
ચક્રદેવે સુનક્ષત્રે સારણે ચ મહાબલે ॥

નિવૃત્તશત્રૌ વિક્રાન્તે ભઙ્ગકારે વિદૂરથે
ઉગ્રસેનાત્મજે કઙ્કે શતદ્યુમ્ને ચ કેશવઃ ॥

રાજાધિદેવે મૃદરે પ્રસેને ચિત્રકે તથા
અતિદાન્તે બૃહદ્દુર્ગે શ્વફલ્કે ચિત્રકે પૃથૌ ॥

વૃષ્ણ્યન્ધકેષુ ચાન્યેષુ મુખ્યેષુ મધુસૂદનઃ
ગુરુમ્ આસજ્ય તં ભારં યયૌ દ્વારવતીં પ્રતિ ॥

દન્તવક્ત્રો જરાસંધઃ શિશુપાલશ્ ચ વીર્યવાન્
સંનદ્ધા નિર્યયુઃ ક્રુદ્ધા જિઘાંસન્તો જનાર્દનમ્ ॥

અઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગૈશ્ ચ સાર્ધં પૌણ્ડ્રૈશ્ ચ વીર્યવાન્
નિર્યયૌ ચેદિરાજઃ સ ભ્રાતૃભિઃ સુમહારથૈઃ ॥

તાન્ પ્રત્યગૃહ્ણન્ સંરબ્ધા વૃષ્ણિવીરા મહારથાઃ
સંકર્ષણં પુરસ્કૃત્ય વાસવં મરુતો યથા ॥

આપતન્તં હિ વેગેન જરાસંધં મહાબલમ્
ષડ્ભિર્ વિવ્યાધ નારાચૈર્ યુયુધાનો મહામૃધે ॥

અક્રૂરો દન્તવક્ત્રં તુ વિવ્યાધ નવભિઃ શરૈઃ
તં પ્રત્યવિધ્યત્ કારૂષો બાણૈર્ દશભિર્ આશુગૈઃ ॥

વિપૃથુઃ શિશુપાલં તુ શરૈર્ વિવ્યાધ સપ્તભિઃ
અષ્ટભિઃ પ્રત્યવિધ્યત્ તં શિશુપાલઃ પ્રતાપવાણ્ ॥

ગવેશણો ઽપિ ચૈદ્યં તુ ષડ્ભિર્ વિવ્યાધ માર્ગણૈઃ
અનિર્દાન્તસ્ તથાષ્ટાભિર્ બૃહદ્દુર્ગશ્ ચ પઞ્ચભિઃ ॥

પ્રતિવિવ્યાધ તાંશ્ ચૈદ્યઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિઃ શરૈઃ
જઘાન ચાશ્વાંશ્ ચતુરશ્ ચતુર્ભિર્ વિપૃથોઃ શરૈઃ ॥

બૃહદ્દુર્ગસ્ય ભલ્લેન શિરશ્ ચિચ્છેદ ચારિહા
ગવેષણસ્ય સૂતં ચ પ્રાહિણોદ્યમસાદનમ્ ॥

હતાશ્વં સ રથં ત્યક્વા વિપૃથુસ્ તુ મહાબલઃ
આરુરોહ રથં ક્ષિપ્રં બૃહદ્દુર્ગસ્ય વીર્યવાન્ ॥

વિપૃથોઃ સારથિશ્ ચાપિ ગવેષણરથં દ્રુતમ્
આરુહ્ય જવનાન્ અશ્વાન્ નિયન્તુમ્ ઉપચક્રમે ॥

તે ક્રુદ્ધાઃ શરવર્ષેણ સુનીથં સમવાકિરન્
નૃત્યન્તં રથમાર્ગેષુ ચાપહસ્તાઃ કલાપિનઃ ॥

ચક્રદેવો દન્તવક્ત્રં બિભેદોરસિ કર્ણિના
પટુશં પઞ્ચવિંશત્યા વિવ્યાધ યુધિ માર્ગણૈઃ ॥

તાભ્યાં સ વિદ્ધો દશભિર્ બાણૈર્ મર્માતિગૈઃ શિતૈઃ
તતો બલી ચક્રદેવં બિભેદ દશભિઃ શરૈઃ ॥

પઞ્ચભિશ્ ચાપિ વિવ્યાધ સો ઽવિદૂરાદ્ વિદૂરથમ્
વિદૂરથો ઽપિ તં ષડ્ભિર્ વિવ્યાધાજૌ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

ત્રિંશતા પ્રત્યવિધ્યત્ તં બલી બાણૈર્ મહાબલમ્
કૃતવર્મા બિભેદાજૌ રાજપુત્રં ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

ન્યહનત્ સારથિં ચાસ્ય ધ્વજં ચિચ્છેદ ચોચ્છ્રિતમ્
પ્રતિવિવ્યાધ તં ક્રુદ્ધઃ પૌણ્ડ્રઃ ષડ્ભિઃ શિલીમુખૈઃ ॥

ધનુશ્ ચિચ્છેદ ચાપ્ય્ અસ્ય ભલ્લેનાયતપર્વણા
નિવૃત્તશત્રુઃ કાલિઙ્ગં બિભેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ
તોમરેણાંસદેશે તં નિર્બિભેદ કલિઙ્ગરાટ્ ॥

ગજેનાસાદ્ય કઙ્કસ્ તુ ગજમ્ અઙ્ગસ્ય વીર્યવાન્
તોમરેણ બિભેદાઙ્ગં બિભેદાઙ્ગશ્ ચ તં શરૈઃ ॥

ચિત્રકશ્ ચ શ્વફલ્કશ્ ચ સત્યકશ્ ચ મહારથઃ
કલિઙ્ગસ્ય તથાનીકં નારાચૈર્ બિભિદુઃ શિતૈઃ ॥

વિસૃષ્ટેન દ્રુમેણાજૌ વઙ્ગરાજસ્ય કુઞ્જરમ્
જઘાન રામઃ સમ્ક્રુદ્ધો વઙ્ગરાજં ચ સંયુગે ॥

તં હત્વા રથમ્ આરુહ્ય ધનુર્ આદાય વીર્યવાન્
સંકર્ષણો જઘાનોગ્રૈર્ નારાચૈઃ કૈશિકાન્ બહૂન્ ॥

ષડ્ભિર્ નિહત્ય કારૂષાન્ મહેષ્વાસાન્ સ વીર્યવાન્
શતં જઘાન સંક્રુદ્ધો માગધાનાં મહારથઃ
નિહત્ય તાન્ મહાબાહુર્ જરાસંધં તતો ઽભ્યયાત્ ॥

તમ્ આપતન્તં વિવ્યાધ નારાચૈર્ માગધસ્ ત્રિભિઃ
તં બિભેદાષ્ટભિઃ ક્રુદ્ધો નારાચૈર્ મુસલાયુધઃ
ચિચ્છેદ ચાસ્ય ભલ્લેન ધ્વજં રત્નવિભૂષિતમ્ ॥

તદ્ યુદ્ધમ્ અભવદ્ ઘોરં તેષાં દેવાસુરોપમમ્
અનિવાર્યં શરૈર્ એવ પ્રહર્ષોઘો મહોદધેઃ ।
સૃજતાં શરવર્ષાણિ નિઘ્નતામ્ ઇતરેતરમ્ ॥

ગજૈર્ ગજા હિ સંક્રુદ્ધાઃ સંનિપેતુઃ સહસ્રશઃ
રથૈ રથાશ્ ચ સંરબ્ધાઃ સાદિભિશ્ ચાપિ સાદિનઃ ॥

પદાતયઃ પદાતીંશ્ ચ શક્તિચર્માસિપાણયઃ
છિન્દન્તશ્ ચોત્તમાઙ્ગાનિ વિચેરુર્ યુધિ તે પૃથક્ ॥

અસીનાં પાત્યમાનાનાં કવચેષુ મહાસ્વનઃ
શરાણાં પતતાં શબ્દઃ પક્ષિણામ્ ઇવ શુશ્રુવે ॥

ભેરીશઙ્ખમૃદઙ્ગાનાં વેણૂનાં ચ મૃધે ધ્વનિમ્
જુગૂહ ઘોષઃ શસ્ત્રાણાં જ્યાઘોષશ્ ચ મહાત્મનાં ॥