હરિવંશ · અધ્યાય 83
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ સ્મૃત્વા ગોપેષુ યત્કૃતમ્
જગામૈકો વ્રજં રામઃ કૃષ્ણસ્યાનુમતે સ્વયમ્ ॥
સ તત્ર ગત્વા રમ્યાણિ દદર્શ વિપુલાનિ વૈ
ભુક્તપૂર્વાણ્ય્ અરણ્યાનિ સરાંસિ સુરભીણિ ચ ॥
સ પ્રવિષ્ટઃ પ્રવેગેન તં વ્રજં કૃષ્ણપૂર્વજઃ
વન્યેન રમણીયેન વેષેણાલંકૃતઃ પ્રભુઃ ॥
સ તાન્ સર્વાન્ આબભાષે યથાપૂર્વં યથાવિધિ
ગોપંસ્ તેનૈવ વિધિના યથાન્યાયં યથાવયઃ ॥
તથૈવ પ્રાહ તાન્ સર્વાંસ્ તથૈવ પરિહર્ષયન્
તથૈવ સહ ગોપીભી રોચયન્ મધુરાઃ કથાઃ ॥
તમ્ ઊચુઃ સ્થવિરા ગોપાઃ પ્રિયં મધુરભાષિણઃ
રામં રમયતાં શ્રેષ્ઠં પ્રવાસાત્ પુનરાગતમ્ ॥
સ્વાગતં તે મહાબાહો યદૂનાં કુલનન્દન
જીવિતસ્ય ફલં પ્રાપ્તમ્ અદ્ય તે દર્શનેન ચ ।
અદ્ય સ્મો નિર્વૃતાસ્ તાત યત્ ત્વાં પશ્યામ નિર્વૃતમ્ ॥
પ્રીતાશ્ ચૈવ વયં વીર યત્ ત્વં પુનર્ ઇહાગતઃ
વિખ્યાતસ્ ત્રિષુ લોકેષુ રામઃ શત્રુભયંકરઃ ॥
વર્ધનીયા વયં નૂનં ત્વયા યાદવનન્દન
અથ વા પ્રાણિનસ્ તાત રમન્તે જન્મભૂમિષુ ॥
ત્રિદશાનાં વયં માન્યા ધ્રુવમ્ અદ્યામલાનન
યે સ્મ દૃષ્ટાસ્ ત્વયા તાત કાઙ્ક્ષમાણાસ્ તવાગમમ્ ॥
દિષ્ટ્યા તે નિહતા મલ્લાઃ કંસશ્ ચ વિનિપાતિતઃ
ઉગ્રસેનો ઽભિષિક્તશ્ ચ માહાત્મ્યેનાનુજેન વૈ ॥
સમુદ્રે ચ શ્રુતો ઽસ્માભિસ્ તિમિના સહ વિગ્રહઃ
વધઃ પઞ્ચજનસ્યૈવ જરાસંધેન વિગ્રહઃ ।
ગોમન્તે ચ શ્રુતો ઽસ્માભિઃ ક્ષત્રિયૈઃ સહ વિગ્રહઃ ।
દરદસ્ય વધશ્ ચૈવ જરાસંધે ચ યા મતિઃ ।
તચ્ ચાયુધાવતરણં શ્રુતં નઃ પરમાહવે ॥
મથુરાયાં પ્રવેશશ્ ચ કીર્તનીયઃ સુરૈર્ અપિ
પ્રતિષ્ઠિતા ચ વસુધા શઙ્કિતાઃ સર્વપાર્થિવાઃ ॥
તવ ચાગમનં દૃષ્ટ્વા સભાગ્યાઃ સ્મ યથા પુરા
તેન સ્મ પરિતુષ્ટાશ્ ચ હૃષિતાશ્ ચ સબાન્ધવાઃ ॥
પ્રત્યુવાચ તતો રામઃ સર્વાંસ્ તાન્ અભિતઃ સ્થિતાન્
યાદવેષ્વ્ અપિ સર્વેષુ ભવન્તો મમ બાન્ધવાઃ ॥
સહાસ્માભિર્ ગતં બાલ્યં સહાસ્માભી રતં વને
ભવદ્ભિર્ વર્ધિતાશ્ ચૈવ કથં યાસ્યામ વિક્રિયામ્ ॥
ગૃહેષુ ભવતાં ભુક્તં ગાવશ્ ચ પરિરક્ષિતાઃ
અસ્માકં બાન્ધવાઃ સર્વે ભવન્તો બદ્ધસૌહૃદાઃ ॥
એવં ભુવતિ સત્ત્વં વૈ ગોપમધ્યે હલાયુધે
સંહૃષ્ટવદનાસ્ તત્ર બભૂવુર્ ગોપયોષિતઃ
એવં બહુવિધાલાપં કૃત્વા ગોપૈસ્ તુ લાઙ્ગલી ।
જગામ યમુનાતીરં પશ્યન્ વૃન્દાવનં મુદા ।
તતો વનાન્તરગતો રેમે રામો મહાબલઃ ॥
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ગોપા રામાય વિદિતાત્મને
ગોપાલૈર્ દેશકાલજ્ઞૈર્ ઉપાનીયત વારુણી ॥
સો ઽપિબત્ પાણ્ડુરાભ્રાભસ્ તત્કાલં જ્ઞાતિભિર્ વૃતઃ
વનાન્તરગતો રામઃ પાનં મદસમીરણમ્ ॥
ઉપજહ્રુસ્ તતસ્ તસ્મૈ વન્યાનિ વિવિધાનિ ચ
પ્રત્યગ્રરમણીયાનિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥
મેધ્યાંશ્ ચ વિવિધાન્ ભક્ષાન્ ગન્ધાંશ્ ચ હૃદયં ગમાન્
સદ્યોદ્ધૃતાવમુક્તં ચ પ્રભૂતં કમલોત્પલમ્ ॥
શિરસા ચારુકેશેન કિંચિદ્ આવૃત્તમૌલિના
શ્રવણૈકાવલમ્બેન કુણ્ડલેન વિરાજતા ॥
ચન્દનાગરુશીતેન વનમાલાવલમ્બિના
વિબભાવ્ ઉરસા રામઃ કૈલાસેનેવ મન્દરઃ ॥
નીલે વસાનો વસને પ્રત્યગ્રજલદપ્રભે
રરાજ વપુષા શુભ્રઃ શશીવ ઘનમાલયા ॥
લાઙ્ગલેનાવસક્તેન ભુજગાભોગવર્તિના
તથા ભુજાગ્રશ્લિષ્ટેન મુસલેન ચ ભાસ્વતા ॥
સ મત્તો બલિનાં શ્રેષ્ઠો રરાજાઘૂર્ણિતાનનઃ
શૈશિરીષ્વ્ ઇવ રાત્રીષુ યથા ખેદાલસઃ શશી ॥
સ મત્તો યમુનામ્ આહ સ્નાતુમ્ ઇચ્છે મહાનદિ
ઇહૈવ માભિગચ્છસ્વ રૂપિણી સાગરંગમે ॥
સંકર્ષણસ્ય મત્તોક્તાં ભારતીં પરિભૂય સા
નાભ્યવર્તત તં દેશં સ્ત્રીસ્વભાવેન મોહિતા ॥
તતશ્ ચુક્રોધ બલવાન્ રામો મદસમીરિતઃ
ચકાર ચ હલં હસ્તે કર્ષણાધોમુખં બલી ॥
તસ્યાં તુ પાનમેદિન્યાં પેતુસ્ તામરસસ્રજઃ
મુમુચુઃ પુષ્પકોશૈશ્ ચ સ્વં રજોરઞ્જિતં જલમ્ ॥
સ હલેનાનન્તાગ્રેણ તીરે ગૃહ્ય મહાનદીમ્
ચકર્ષ યમુનાં રામો વ્યુત્થિતાં વનિતામ્ ઇવ ॥
સા વિહ્વલજલસ્રોતા હ્રદપ્રસ્થિતસંચયા
વ્યાવર્તત નદી ભીતા હલમાર્ગાનુસારિણી ॥
લાઙ્ગલાકૃષ્ટમાર્ગા સા વેગવક્રાનુગામિની
સંકર્ષણભયત્રસ્તા યોષેવાકુલતાં ગતા ॥
સ્રોતઃપુલિનબિમ્બોષ્ઠી મૃદિતૈસ્ તોયતાડિતૈઃ
ફેનમેખલસૂત્રૈશ્ ચ ચિહ્નૈસ્ તીરાનુહાસિભિઃ ॥
તરંગવિષમાપીડા ચક્રવાકોન્મુખસ્તની
વેગગમ્ભીરવક્રાઙ્ગી ત્રસ્તમીનવહંગમા ॥
સા તુ હંસેક્ષણાપાઙ્ગી કાશક્ષૌમોજ્ઝિતામ્બરા
તીરજોદ્ધૂતકેશાન્તા જલસ્ખલિતગામિની ॥
લાઙ્ગલોલ્લિખિતાપાઙ્ગી ક્ષુભિતા સાગરંગમા
શૈવાલમલદિગ્ધાઙ્ગી ઘનબુદ્બુદવિક્લવા ।
મત્તેવ કુટિલા નારી રાજમાર્ગેણ ગચ્છતી ॥
કૃષ્યતે સા સ્મ વેગેન સ્રોતઃસ્ખલિતગામિની
ઉન્માર્ગાનીતમાર્ગા સા યેન વૃન્દાવનં વનમ્ ॥
વૃન્દાવનસ્ય મધ્યેન સા નીતા યમુના નદી
રોરૂયમાણૈઃ ખગમૈર્ અન્વિતા તીરવાસિભિઃ ॥
સા યદા સમતિક્રાન્તા નદી વૃન્દાવનં વનમ્
તતઃ સ્ત્રીવિગ્રહા ભૂત્વા યમુના રામમ્ અબ્રવીત્ ॥
પ્રસીદ રામ ભીતાસ્મિ પ્રતિલોમેન કર્મણા
વિપરીતમ્ ઇદં રૂપં તોયં ચ મમ જાયતે ॥
અસત્યહં નદીમધ્યે રૌહિણેય ત્વયા કૃતા
રૌહિણેય હસિષ્યતિ માં નન્દઃ સંગતા ત્વયા ।
કર્ષણેન મહાબાહો સ્વમાર્ગવ્યભિચારિણી ॥
પ્રાપ્તાં માં સાગરે નૂનં સપત્ન્યો વેગગર્વિતાઃ
ફેનહાસૈર્ હસિષ્યન્તિ તોયવ્યાવૃત્તગામિનીમ્ ॥
પ્રસાદં કુરુ મે વીર યાચે ત્વાં કૃષ્ણપૂર્વજ
સુપ્રસન્નમના નિત્યં ભવસ્વ ત્વં સુરોત્તમ ।
કર્ષણાયુધકૃષ્ટાસ્મિ રોષો ઽયં વિનિવર્ત્યતામ્ ॥
એષા મૂર્ધ્નાભિગચ્છામિ ચરણૌ તે હલાયુધ
માર્ગમ્ આદિષ્ટમ્ ઇચ્છામિ ક્વ ગચ્છામિ મહાભુજ ॥
તામ્ એવં બ્રુવતીં દ્ર્ષ્ટ્વા યમુનાં લાઙ્ગલાયુધઃ
પ્રત્યુવાચાર્ણવવધૂં મદાક્રાન્તાલસો બલઃ ॥
લાઙ્ગલાકૃષ્ટમાર્ગા ત્વમ્ ઇમં મે પ્રિયદર્શને
દેશમ્ અમ્બુપ્રદાનેન નિખિલં ભાવયસ્વ નઃ ॥
એષ તે સુભ્રુ સંદેશઃ કથિતઃ સાગરંગમે
શાન્તિં વ્રજ મહાભાગે ગમ્યતાં ચ યથાસુખમ્
લોકા હિ યાવત્ સ્થાસ્યન્તિ તાવત્ સ્થાસ્યતિ મે યશઃ ॥
યમુનાકર્ષણં દૃષ્ટ્વા સવ્રે તે વ્રજવાસિનઃ
સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ રામાય પ્રણામં ચક્રિરે તદા ॥
તાં વિસૃજ્ય મહાવેગાં તાંશ્ ચ સર્વાન્ વ્રજૌકસઃ
તતઃ સંચિન્ત્ય મનસા બુદ્ધ્યા નિશ્ચિત્ય ચૈવ હ
પુનઃ પ્રતિજગામાશુ મથુરાં રોહિણીસુતઃ ॥
સ ગત્વા મથુરાં રામો ભવને મધુસૂદનમ્
પરિવર્તમાનં દદૃશે પૃથિવ્યાઃ સારમ્ અવ્યયમ્ ॥
તથૈવ વનવેષેણ સોપસૃપ્તો જનાર્દનમ્
પ્રત્યગ્રવનમાલેન વક્ષસાભિવિરાજતા ॥
સ દૃષ્ટ્વા તૂર્ણમ્ આયાન્તં રામં લઙ્ગલધારિણમ્
સહસોત્થાય ગોવિન્દો દદાવ્ આસનમ્ ઉત્તમમ્ ॥
ઉપવિષ્ટં તતો રામં પપ્રચ્છ કુશલં વ્રજે
બાન્ધવેષુ ચ સર્વેષુ ગોષુ ચૈવ જનાર્દનઃ ॥
પ્રત્યુવાચ તતો રામો ભ્રાતરં સાધુભાષિણમ્
સર્વત્ર કુશલં કૃષ્ણ યેષાં કુશલમ્ ઇચ્છસિ ॥
તતસ્ તયોર્ વિચિત્રાશ્ ચ પૌરાણ્યશ્ ચ કથાભવન્
વસુદેવાગ્રતઃ પુણ્યા રામકેશવયોસ્ તદા ॥
મૂળ પાઠ: Harivaṃśa constituted text with star passages · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0