હરિવંશ · અધ્યાય 7

મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ વિસ્તરેણ તપોધન
તેષાં પૂર્વવિસૃષ્ટિં ચ વૈશંપાયન કીર્તય ॥

યાવન્તો મનવશ્ ચૈવ યાવન્તં કાલમ્ એવ ચ
મન્વન્તરકથાં બ્રહ્મઞ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥

ન શક્યં વિસ્તરં તાત વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ
મન્વન્તરાણાં કૌરવ્ય સંક્ષેપં ત્વ્ એવ મે શૃણુ ॥

સ્વાયંભુવો મનુસ્ તાત મનુઃ સ્વારોચિષસ્ તથા
ઔત્તમસ્ તામસશ્ ચૈવ રૈવતશ્ ચાક્ષુષસ્ તથા
વૈવસ્વતશ્ ચ કૌરવ્ય સાંપ્રતો મનુર્ ઉચ્યતે ॥

સાવર્ણિશ્ ચ મનુસ્ તાત ભૌત્યો રૌચ્યસ્ તથૈવ ચ
રૈવતો બ્રહ્મસાવર્ણિઃ સૂર્યસાવર્ણિર્ એવ ચ ।
તથૈવ મેરુસાવર્ણાશ્ ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ ॥

અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ તથૈવાનાગતાશ્ ચ યે
કીર્તિતા મનવસ્ તાત મયૈવૈતે યથાશ્રુતિ
ઋષીંસ્ તેષાં પ્રવક્ષ્યામિ પુત્રાન્ દેવગણાંસ્ તથા ॥

મરીચિર્ અત્રિર્ ભગવાન્ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
પુલસ્ત્યશ્ ચ વસિષ્ઠશ્ ચ સપ્તૈતે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ॥

ઉત્તરસ્યાં દિશિ તથા રાજન્ સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ
યામા નામ તથા દેવા આસન્ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ॥

અગ્નીધ્રશ્ ચાગ્નિબાહુશ્ ચ મેધા મેધાતિથિર્ વસુઃ
જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ ॥

મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યૈતે દશ પુત્રા મહૌજસઃ
એતત્ તે પ્રથમં રાજન્ મન્વન્તરમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

ઔર્વો વસિષ્ઠપુત્રશ્ ચ સ્તમ્બઃ કાશ્યપ એવ ચ
પ્રાણો બૃહસ્પતિશ્ ચૈવ દત્તો ઽત્રિશ્ ચ્યવનસ્ તથા
એતે મહર્ષયસ્ તાત વાયુપ્રોક્તા મહાવ્રતાઃ ॥

દેવાશ્ ચ તુષિતા નામ સ્મૃતાઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે
હવિર્ધ્રઃ સુકૃતિર્ જ્યોતિર્ આપો મૂર્તિર્ અયસ્મયઃ ॥

પ્રથિતશ્ ચ નભસ્યશ્ ચ નભઃ સૂર્યસ્ તથૈવ ચ
સ્વારોચિષસ્ય પુત્રાસ્ તે મનોસ્ તાત મહાત્મનઃ
કીર્તિતાઃ પૃથિવીપાલ મહાવીર્યપરાક્રમાઃ ॥

દ્વિતીયમ્ એતત્ કથિતં તવ મન્વન્તરં મયા
ઇદં તૃતીયં વક્ષ્યામિ તન્ નિબોધ નરાધિપ ॥

વસિષ્ઠપુત્રાઃ સપ્તાસન્ વાસિષ્ઠા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
હિરણ્યગર્ભસ્ય સુતા ઊર્જા જાતાઃ સુતેજસઃ ॥

ઋષયો ઽત્ર મયા પ્રોક્તાઃ કીર્ત્યમાનાન્ નિબોધ મે
ઔત્તમેયાન્ મહારાજ દશ પુત્રાન્ મનોરમાન્ ॥

ઇષ ઊર્જસ્ તનૂપશ્ ચ મધુર્ માધવ એવ ચ
શુચિઃ શુક્રઃ સહશ્ ચૈવ નભસ્યો નભ એવ ચ
ભાનવસ્ તત્ર દેવાશ્ ચ મન્વન્તરમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

મન્વન્તરં ચતુર્થં તે કથયિષ્યામિ તચ્ છૃણુ
કાવ્યઃ પૃથુસ્ તથૈવાગ્નિર્ જહ્નુર્ ધાતા ચ ભારત
કપીવાન્ અકપીવાંશ્ ચ તત્ર સપ્તર્ષયો નૃપ ॥

પુરાણે કીર્તિતાસ્ તાત પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ ચ ભારત
સત્યા દેવગણાશ્ ચૈવ તામસસ્યાન્તરે મનોઃ ॥

દ્યુતિસ્ તપસ્યઃ સુતપાસ્ તપોમૂલસ્ તપોધનઃ
તપોરતિર્ અકલ્માષસ્ તન્વી ધન્વી પરમ્ટપઃ ॥

તામસસ્ય મનોર્ એતે દશ પુત્રા મહાબલાઃ
વાયુપ્રોક્તા મહારાજ ચતુર્થં ચૈતદ્ અન્તરમ્ ॥

વેદબાહુર્ યદુધ્રશ્ ચ મુનિર્ વેદશિરાસ્ તથા
હિરણ્યલોમા પર્જન્ય ઊર્ધ્વબાહુશ્ ચ સોમજઃ
સત્યનેત્રસ્ તથાત્રેય એતે સપ્તર્ષયો ઽપરે ॥

દેવાશ્ ચાભૂતરજસસ્ તથા પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ
પારિપ્લવશ્ ચ રૈભ્યશ્ ચ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥

અથ પુત્રાન્ ઇમાંસ્ તસ્ય નિબોધ ગદતો મમ
ધૃતિમાન્ અવ્યયો યુક્તસ્ તત્ત્વદર્શી નિરુત્સુકઃ ॥

અરણ્યશ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ નિર્મોહઃ સત્યવાક્ કૃતિઃ
રૈવતસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચમં ચૈતદ્ અન્તરમ્ ॥

ષષ્ઠં તે સંપ્રવક્ષ્યામિ તન્ નિબોધ નરાધિપ
ભૃગુર્ નભો વિવસ્વાંશ્ ચ સુધામા વિરજાસ્ તથા ॥

અતિનામા સહિષ્ણુશ્ ચ સપ્ત એતે મહર્ષયઃ
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે તાત મનોર્ દેવાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ ॥

આદ્યાઃ પ્રભૂતા ઋભવઃ પૃથુકાશ્ ચ દિવૌકસઃ
લેખાશ્ ચ નામ રાજેન્દ્ર પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઋષેર્ અઙ્ગિરસઃ પુત્રા મહાત્માનો મહૌજસઃ
નાડ્વલેયા મહારાજ દશ પુત્રાશ્ ચ વિશ્રુતાઃ
ઉરુપ્રભૃતયો રાજન્ ષષ્ઠં મન્વન્તરં સ્મૃતમ્ ॥

અત્રિર્ વસિષ્ઠો ભગવાન્ કશ્યપશ્ ચ મહાન્ ઋષિઃ
ગૌતમો ઽથ ભરદ્વાજો વિશ્વામિત્રસ્ તથૈવ ચ ॥

તથૈવ પુત્રો ભગવાન્ ઋચીકસ્ય મહાત્મનઃ
સપ્તમો જમદગ્નિશ્ ચ ઋષયઃ સાંપ્રતં દિવિ ॥

સાધ્યા રુદ્રાશ્ ચ વિશ્વે ચ વસવો મરુતસ્ તથા
આદિત્યાશ્ ચાશ્વિનૌ ચૈવ દેવૌ વૈવસ્વતૌ સ્મૃતૌ ॥

મનોર્ વૈવસ્વતસ્યૈતે વર્તન્તે સાંપ્રતે ઽન્તરે
ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખાશ્ ચૈવ દશ પુત્રા મહાત્મનઃ ॥

એતેષાં કીર્તિતાનાં તુ મહર્ષીણાં મહૌજસામ્
રાજન્ પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ દિક્ષુ સર્વાસુ ભારત ॥

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રાગ્દિશં સપ્ત સપ્તકાઃ
સ્થિતા ધર્મવ્યવસ્થાર્થં લોકસંરક્ષણાય ચ ॥

મન્વન્તરે વ્યતિક્રાન્તે ચત્વારઃ સપ્તકા ગણાઃ
કૃત્વા કર્મ દિવં યાન્તિ બ્રહ્મલોકમ્ અનામયમ્ ॥

તતો ઽન્યે તપસા યુક્તાઃ સ્થાનં તત્ પૂરયન્ત્ય્ ઉત
અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ ક્રમેણૈતેન ભારત ॥

એતાન્ય્ ઉક્તાનિ કૌરવ્ય સપ્તાતીતાનિ ભારત
મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ નિબોધાનાગતાનિ મે ॥

સાવર્ણા મનવસ્ તાત પઞ્ચ તાંશ્ ચ નિબોધ મે
એકો વૈવસ્વતસ્ તેષાં ચત્વારશ્ ચ પ્રજાપતેઃ
પરમેષ્ઠિસુતાસ્ તાત મેરુસાવર્ણતાં ગતાઃ ॥

દક્ષસ્યૈતે હિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયાસ્ તનયા નૃપ
મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે મહૌજસઃ ॥

રુચેઃ પ્રજાપતેઃ પુત્રો રૌચ્યો નામ મનુઃ સ્મૃતઃ
ભૂત્યાં ચોત્પાદિતો દેવ્યાં ભૌત્યો નામ રુચેઃ સુતઃ
અનાગતાશ્ ચ સપ્તૈતે લોકે ઽસ્મિન્ મનવઃ સ્મૃતાઃ ॥

અનાગતાશ્ ચ સપ્તૈવ સ્મૃતા દિવિ મહર્ષયઃ
મનોર્ અન્તરમ્ આસાદ્ય સાવર્ણસ્યેહ તાઞ્ શૃણુ ॥

રામો વ્યાસસ્ તથાત્રેયો દીપ્તિમન્તો બહુશ્રુતાઃ
ભારદ્વાજસ્ તથા દ્રૌણિર્ અશ્વત્થામા મહાદ્યુતિઃ ॥

ગોતમસ્યાત્મજશ્ ચૈવ શરદ્વાન્ નામ ગૌતમઃ
કૌશિકો ગાલવશ્ ચૈવ રુરુઃ કાશ્યપ એવ ચ
એતે સપ્ત મહાત્માનો ભવિષ્યા મુનિસત્તમાઃ ॥

વરીવાંશ્ ચાવરીવાંશ્ ચ સંમતો ધૃતિમાન્ વસુઃ
ચરિષ્ણુર્ આઢ્યો ધૃષ્ણુશ્ ચ વાજી સુમતિર્ એવ ચ
સાવર્ણસ્ય મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યા દશ ભારત ॥

એતેષાં કાલ્યમ્ ઉત્થાય કીર્તનાત્ સુખમ્ એધતે
યશશ્ ચાપ્નોતિ સુમહદ્ આયુષ્માંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ ।
ચતુર્દશે મનોભાવ્યે ઉરગમ્ભીરબુધ્નકાઃ ।
પુત્રા(શ્ ચા)[વૈ ચા]ક્ષુષા દેવા શુક્રાદ્યાશ્ ચ તપસ્વિનઃ ।
અતીતનાગતાનાં વૈ મહર્ષીણાં સદા નરઃ ॥

તૈર્ ઇયં પૃથિવી તાત સસમુદ્રા સપત્તના
યથાપ્રદેશમ્ અદ્યાપિ સર્વતઃ પરિપાલ્યતે ।
પૂર્ણં યુગસહસ્રં હિ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ
પ્રજાભિસ્ તપસા ચૈવ સંહારાન્તે ચ નિત્યશઃ ॥

યુગાનિ સપ્તતિસ્ તાનિ સાગ્રાણિ કથિતાનિ તે
કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥

ચતુર્દશૈતે મનવઃ કીર્તિતાઃ કીર્તિવર્ધનાઃ
વેદેષુ સપુરાણેષુ સર્વે તે પ્રભવિષ્ણવઃ
પ્રજાનાં પતયો રાજન્ ધન્યમ્ એષાં પ્રકીર્તનમ્ ॥

મન્વન્તરેષુ સંહારાઃ સંહારાન્તેષુ સંભવાઃ
ન શક્યમ્ અન્તં તેષાં વૈ વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

વિસર્ગસ્ય પ્રજાનાં વૈ સંહારસ્ય ચ ભારત
મન્વન્તરેષુ સંહારઃ શ્રૂયતે ભરતર્ષભ ॥

સશેષાસ્ તત્ર તિષ્ઠન્તિ દેવા બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન ચ સમન્વિતાઃ
પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ॥

તત્ર ભૂતાનિ સર્વાણિ દગ્ધાન્ય્ આદિત્યરશ્મિભિઃ
બ્રહ્માણમ્ અગ્રતઃ કૃત્વા સહાદિત્યગણૈર્ વિભો ॥

પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્
સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં કલ્પાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ
અવ્યક્તઃ શાશ્વતો દેવસ્ તસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ મનોર્ વૈવસ્વતસ્ય હ
વિસર્ગં ભરતશ્રેષ્ઠ સાંપ્રતસ્ય મહાદ્યુતે ॥

વૃષ્ણિવંશપ્રસઙ્ગેન કથ્યમાનં પુરાતનમ્
નિત્યઃ સર્વગતઃ સૂક્ષ્મઃ શાશ્વતઃ પુરુષોત્તમઃ ।
યત્રોત્પન્નો મહાત્મા સ હરિર્ વૃષ્ણિકુલે પ્રભુઃ ॥