હરિવંશ · અધ્યાય 78

ઉગ્રસેનસ્ તુ કૃષ્ણસ્ય સમીપં દુઃખિતો યયૌ
પુત્રશોકાભિસંતપ્તો વિષપીત ઇવ સ્ખલન્ ॥

સ દદર્શ ગૃહે કૃષ્ણં યાદવૈર્ અભિસંવૃતમ્
પશ્ચાનુતાપાદ્ ધ્યાયન્તં કંસસ્ય નિધનાવિલમ્ ॥

કંસારીપ્રલોપાંશ્ ચ શ્રુત્વા સુકરુણાન્ બહૂન્
વિગર્હમાણમ્ આત્માનં તસ્મિન્ યાદવસંસદિ ॥

અહો મયાતિબાલ્યેન નરરોષાનુવર્તિના
વૈધવ્યં સ્ત્રીસહસ્રાણાં કંસસ્યાસ્ય કૃતે કૃતમ્ ॥

કારુણ્યં ખલુ નારીષુ પ્રાકૃતસ્યાપિ જાયતે
એવમ્ આર્તં રુદન્તીષુ મયા ભર્તરિ પાતિતે ॥

પરિદેવિતમાત્રેણ શોકઃ ખલુ વિધીયતે
કૃતાન્તસ્યાનભિજ્ઞાતઃ સ્ત્રીણાં કારુણ્યસંભવઃ ॥

કંસસ્ય હિ વધઃ શ્રેયાન્ પ્રાગ્ એવાભિમતો મમ
સુતામ્ ઉદ્વેજનીયસ્ય પાપેષ્વ્ અભિરતસ્ય ચ ॥

લોકે પતિતવૃત્તસ્ય પુરુષસ્યાલ્પમેધસઃ
અક્લિષ્ટં મરણં શ્રેયો ન વિદ્વિષ્ટસ્ય જીવિતમ્ ॥

કંસઃ પાપરતિશ્ ચૈવ સાધૂનાં ચાપ્ય્ અસંમતઃ
ધિક્શબ્દપતિતશ્ ચૈવ જીવિતે ચાસ્ય કા દયા ॥

સ્વર્ગે તપોભૃતાં વાસઃ ફલં પુણ્યસ્ય કર્મણઃ
ઇહાપિ યશસા યુક્તસ્ તત્રસ્થૈર્ ઉપધાર્યતે ॥

યદિ સ્યુર્ નિર્વૃત્તા લોકાઃ સ્યુશ્ ચ ધર્મપરાઃ પ્રજાઃ
નરા ધર્મપ્રવૃત્તાશ્ ચ ન નૃપો વિકૃતો ભવેત્ ॥

ગુણેષુ દુષ્ટવૃત્તાનાં કૃત્તાન્તઃ કુરુતે પદમ્
ઇષ્ટધર્મેષુ લોકેષુ કર્તવ્યં પારલૌકિકમ્ ॥

અતીવ દેવા રક્ષન્તિ નરં ધર્મપરાયણમ્
કર્તારઃ સુલભા લોકે દુષ્કૃતસ્યેહ કર્મણઃ ॥

હતઃ સો ઽયં મયા કંસઃ સાધ્વ્ એતદ્ અવગમ્યતામ્
મૂલચ્છેદઃ કૃતસ્ તસ્ય વિપરીતસ્ય કર્મણઃ ॥

તદ્ એષ સાન્ત્વ્યતાં સર્વઃ શોકાર્તઃ પ્રમદાજનઃ
પૌરાશ્ ચ પુર્યાં શ્રેણ્યશ્ ચ સાન્ત્વ્યતાં સર્વ એવ હિ ॥

એવં બ્રુવતિ ગોવિન્દે વિવેશાવનતાનનઃ
ઉગ્રસેનો મહાતેજાઃ કૃષ્ણમ્ અસ્રાવિલેક્ષણમ્ ।
પ્રલપન્તં જગામૈવં યાદવાનાં ચ સંસદિ ।
ઉગ્રસેનો યદૂન્ ગૃહ્ય પુત્રકિલ્બિષશઙ્કિતઃ ॥

સ કૃષ્ણં પુણ્ડરીકાક્ષમ્ ઉવાચ યદુસંસદિ
બાષ્પસંદિગ્ધયા વાચા દીનયા સજ્જમાનયા ॥

પુત્ર નિર્યાતિતઃ ક્રોધો નીતો યામ્યાં દિશં રિપુઃ
સ્વધર્માધિગતા કીર્તિર્ નામ વિશ્રાવિતં ભુવિ ॥

સ્થાપિતં સત્સુ માહાત્મ્યં શઙ્કિતા રિપવઃ કૃતાઃ
સ્થાપિતો યાદવો વંશો ગર્વિતાઃ સુહૃદઃ કૃતાઃ ॥

સામન્તેષુ નરેન્દ્રેષુ પ્રતાપસ્ તે પ્રકાશિતઃ
મિત્રાણિ ત્વાં ભજિષ્યન્તિ સંશ્રયિષ્યન્તિ ચાર્થિનઃ ॥

પ્રકૃતયો ઽનુયાસ્યન્તિ સ્તોષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ
સંધિવિગ્રહમુખ્યાસ્ ત્વાં પ્રણમિષ્યન્તિ મન્ત્રિણઃ ॥

હસ્ત્યશ્વરથસંપૂર્ણં પદાતિગણસંકુલમ્
પ્રતિગૃહાણ કૃષ્ણેદં કંસસ્ય બલમ્ અવ્યયમ્ ॥

ધનં ધાન્યં ચ યત્ કિંચિદ્ રત્નાન્ય્ આચ્છાદનાનિ ચ
પ્રતીચ્છન્તુ નિયુક્તા વૈ ત્વદીયાઃ કૃષ્ણ પુરુષાઃ ।
સ્ત્રિયો હિરણ્યં વાસાંસિ યચ્ ચાન્યદ્ વસુ કિંચન ॥

એવં હિ વિહિતે યોગે પર્યાપ્તે કૃષ્ણ વિગ્રહે
પ્રતિષ્ઠિતાયાં મેદિન્યાં યદૂનાં શત્રુસૂદન ॥

શૃણુ તદ્ બ્રુવતાં વીર કૃપણાનામ્ ઇદં વચઃ
અસ્ય ત્વત્ક્રોધદગ્ધસ્ય કંસસ્યાશુભકર્મણઃ
તવ પ્રસાદાદ્ ગોવિન્દે પ્રેતકાર્યં ક્રિયતે હ ॥

અસ્ય કૃત્વા નરેન્દ્રસ્ય વિપન્નસ્યૌર્ધ્વદેહિકમ્
સસ્નુષો ઽહં સભાર્યશ્ ચ ચરિષ્યામિ મૃગૈઃ સહ ॥

પ્રેતસંસ્કારમાત્રેણ કૃતે બાન્ધવકર્મણિ
આનૃણ્યં લૌકિકં કૃષ્ણ ગતઃ કિલ ભવામ્ય્ અહમ્ ॥

અસ્યાગ્નિં પશ્ચિમં દત્ત્વા ચિત્તિસ્થાને વિધિં વિના
તોયપ્રદાનમાત્રેણ કંસસ્યાનૃણ્યમ્ આપ્નુયામ્ ॥

એતન્ મે કૃષ્ણ વિજ્ઞાપ્યં સ્નેહો ઽત્ર મમ યુજ્યતામ્
પ્રાપ્નોતુ સુગતિં તત્ર કૃપણઃ પશ્ચિમાં ક્રિયામ્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા વચસ્ તસ્ય કૃષ્ણઃ પરમહર્ષિતઃ
પ્રત્યુવાચોગ્રસેનં વૈ સાન્ત્વપૂર્વમ્ ઇદં વચઃ ॥

સદૃશં રાજશાર્દૂલ વૃત્તસ્ય ચ કુલસ્ય ચ
યત્ ત્વં એવંવિધં બ્રૂષે ગતે ઽર્થે દુરતિક્રમે ॥

પ્રાપ્સ્યતે નૃપ સંસ્કારં કંસઃ પ્રેતગતે ઽપિ સન્
કુલે મહતિ તે જન્મ વેદાન્ વિદિતવાન્ અસિ ।
કથં ન જ્ઞાયતે તાત નિયતિર્ દુરતિક્રમા ॥
સ્થાવરાણાં ચ ભૂતાનાં જઙ્ગમાનાં ચ પાર્થિવ ।
પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ કાલેન પરિપચ્યતે ॥
શ્રુતવન્તો ઽર્થવન્તશ્ ચ દાતારઃ પ્રિયદર્શનાઃ ।
બ્રહ્મણ્યા નયસંપન્ના દીનાનુગ્રહકારિણઃ ॥
લોકપાલસમાસ્ તાત મહેન્દ્રસમવિક્રમાઃ ।
ક્ષિતિપાલાઃ કૃતાન્તેન નીયન્તે નૃપસત્તમ ॥
ધાર્મિકાઃ સર્વભાવજ્ઞાઃ પ્રજાપાલનતત્પરાઃ ।
ક્ષત્રધર્મપરા દાન્તાઃ કાલેન નિધનં ગતાઃ ॥
સ્વયમ્ એવ કૃતં કર્મ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ।
પ્રાપ્તે કાલે તુ તત્ કર્મ દૃશ્યતે સર્વદેહિનામ્ ॥
એષા હ્ય્ અન્તર્હિતા માયા દુર્વિજ્ઞેયા સુરૈર્ અપિ ।
યથાયં મુહ્યતે લોકો હ્ય્ અત્ર કર્મૈવ કારણમ્ ॥
કાલેનાભિહતઃ કંસઃ પૂર્વકર્મપ્રચોદિતઃ ।
ન હ્ય્ અયં કારણં તત્ર કાલઃ કર્મ ચ કારણમ્ ॥
સૂર્યસોમમયં તાત કૃત્સ્નં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
કાલેન નિધનં ગત્વા કાલેનૈવ ચ જાયતે ।
કાલસ્ તુ સર્વભૂતાનાં નિગ્રહે પ્રગ્રહે રતઃ ।
તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ કાલસ્ય વશગાનિ વૈ ॥
સ્વદોષેણૈવ દગ્ધસ્ય સૂનોસ્ તવ નરાધિપ ।
નાહં વૈ કારણં તત્ર કાલસ્ તત્ર તુ કારણમ્ ॥
અથ વાહં ભવિષ્યામિ કારણં નાત્ર સંશયઃ ।
પલાયનપરઃ કાલઃ કિં કરિષ્યત્ય્ અકારણમ્ ।
કાલસ્ તુ બલવાન્ રાજન્ દુર્વિજ્ઞેયા હિ સા ગતિઃ ॥
પરાવરવિશેષજ્ઞા યાં યાન્તિ સમદર્શિનઃ ।
ગતિઃ કાલસ્ય સા યેન સર્વં કાલસ્ય ગોચરમ્ ।
બ્રવીમિ યદ્ અહં તાત તદ્ અનુષ્ઠીયતાં વચઃ ॥

ન હિ રાજ્યેન મે કાર્યં નાપ્ય્ અહં રાજ્યલાલસઃ
ન ચાપિ રાજ્યલુબ્ધેન મયા કંસો નિપાતિતઃ ॥

કિં તુ લોકહિતાર્થાય કીર્ત્યર્થં ચ સુતસ્ તવ
વ્યઙ્ગભૂતઃ કુલસ્યાસ્ય સાનુજો વિનિપાતિતઃ ॥

અહં સ એવ ગોમધ્યે ગોપૈઃ સહ વનેચરઃ
પ્રીતિમાન્ વિચરિષ્યામિ કામચારી યથા ગજઃ ॥

એતાવચ્ છતશો ઽપ્ય્ એવં સત્યેન પ્રબ્રવીમિ તે
ન મે કાર્યં નૃપત્વેન વિજ્ઞાપ્યં ક્રિયતામ્ ઇદમ્ ॥

ભવાન્ રાજાસ્તુ મે માન્યો યદૂનામ્ અગ્રણીઃ પ્રભુઃ
વિજયાયાભિષિચ્યસ્વ સ્વરાજ્યે રાજસત્તમ ॥

યદિ તે મત્પ્રિયં કાર્યં યદિ વા નાસ્તિ તે વ્યથા
મયા નિસૃષ્ટં રાજ્યં સ્વં ચિરાય પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥

વ્રીડિતાધોમુખં તં તુ રાજાનં યદુસંસદિ
અભિષેકેણ ગોવિન્દો યોજયામ્ આસ યોગવિત્ ॥

સ બદ્ધમુકુટઃ શ્રીમાન્ ઉગ્રસેનો મહીપતિઃ
ચકાર સહ કૃષ્ણેન કંસસ્ય નિધનક્રિયામ્ ॥

તં સર્વે યાદવા મુખ્યા રાજાનં કૃષ્ણશાસનાત્
અનુજગ્મુઃ પુરીમાર્ગે દેવા ઇવ શતક્રતુમ્ ॥

રજન્યાં તુ પ્રભાતાયાં તતઃ સૂર્યે ચિરોદિતે
પશ્ચિમં કંસસંસ્કારં ચક્રુસ્ તે યદુપુંગવાઃ ॥

શિબિકાયાં સમારોપ્ય કંસદેહં યથાક્રમમ્
નૈષ્ઠિકેન વિધાનેન ચક્રુસ્ તે તસ્ય સત્ક્રિયામ્ ॥

સ નીતો યમુનાતીરમ્ ઉત્તરં નૃપતેઃ સુતઃ
સંસ્કૃતશ્ ચ યથાન્યાયં નૈધનેન ચિતાગ્નિના ॥

તથૈવ ભ્રાતરં ચાસ્ય સુનામાનં મહાભુજમ્
સંસ્કારં લમ્ભયામ્ આસુઃ સહ કૃષ્ણેન યાદવાઃ ॥

તાભ્યાં તે સલિલં ચક્રુર્ વૃષ્ણ્યન્ધકમહારથાઃ
અક્ષયં ચાપિ પ્રેતેભ્યો ભાષમાણાઃ પ્રતસ્થિરે ॥

તયોસ્ તે સલિલં દત્ત્વા યાદવા દીનમાનસાઃ
પુરસ્કૃત્યોગ્રસેનં વૈ વિવિષુર્ મથુરાં પુરીમ્ ॥