હરિવંશ · અધ્યાય 77

ભર્તારં પતિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષીણપુણ્યમ્ ઇવ ગ્રહમ્
કંસપત્ન્યો હતં કંસં સમન્તાત્ પર્યવારયન્ ॥

તં મહીશયને સુપ્તં ક્ષિતિનાથં ગતાયુષમ્
ભાર્યાઃ સ્મ દૃષ્ટ્વા શોચન્તિ મૃગ્યો મૃગવધે યથા ॥

હા હતાઃ સ્મ મહાબાહો હતાષા હતબાન્ધવાઃ
વીરપ્ત્ન્યો હતે વીરે ત્વયિ વીરવ્રતપ્રિયે ॥

ઇમામ્ અવસ્થાં પશ્યન્ત્યઃ પશ્ચિમાં તવ નૈષ્ઠિકીમ્
કૃપણં રાજશાર્દૂલ વિલપામઃ સબાન્ધવાઃ ॥

છિન્નમૂલાઃ સ્મ સંવૃત્તાઃ પરિત્યક્તાઃ સ્મ શોભનૈઃ
ત્વયિ પઞ્ચત્વમ્ આપન્ને નાથે ઽસ્માકં મહાબલે ॥

કો નઃ પાંસુપરીતાઙ્ગ્યો રતિસંસર્ગલાલસાઃ
લતા ઇવ વિચેષ્ટન્ત્યઃ શયનીયાનિ નેષ્યતિ ॥

ઇદં તે સતતં સૌમ્ય હૃદ્યનિઃશ્વાસમારુતમ્
દહત્ય્ અર્કો મુખં કાન્તં નિસ્તોયમ્ ઇવ પઙ્કજમ્ ॥

ઇમૌ તે શ્રવણૌ શૂન્યૌ ન શોભેતે વિકુણ્ડલૌ
શિરોધરાયાં સંલીનૌ સતતં કુણ્ડલપ્રિય ॥

ક્વ તે સ મુકુટો વીર સર્વરત્નવિભૂષિતઃ
અત્યન્તં શિરસો લક્ષ્મીં યો દધાત્ય્ અર્કસપ્રભઃ ॥

અનેન સ્ત્રીકલત્રેણ તવાન્તઃપુરશોભિના
કથં દીનેન કર્તવ્યં ત્વયિ લોકાન્તરં ગતે ॥

નનુ નામ સ્ત્રિયઃ સાધ્વ્યઃ પ્રિયભોગેષ્વ્ અવઞ્ચિતાઃ
પતીનામ્ અપરિત્યજ્યાસ્ ત્વં તુ નસ્ ત્યજ્ય ગચ્છસિ ॥

અહો કાલો મહાવીર્યો યેન પર્યાયકર્મણા
અસ્માસુ પ્રેક્ષમાણાસુ ત્વમ્ આક્ષિપ્યાશુ નીયસે ।
કાલતુલ્યઃ સપત્નાનાં ત્વં ક્ષિપ્રમ્ અપનીયસે ॥

વયં દુઃખેષ્વ્ અનુચિતાઃ સુખેષ્વ્ એવ તુ યોજિતાઃ
કથં વત્સ્યામ વિધવા નાથ કાર્પણ્યમ્ આશ્રિતાઃ ॥

સ્ત્રીણાં ચારિત્રલુબ્ધાનાં પતિર્ એકઃ પરા ગતિઃ
ત્વં હિ નઃ સા ગતિશ્ છિન્ના કૃતાન્તેન બલીયસા ॥

વૈધવ્યેનાભિભૂતાઃ સ્મઃ શોકસંતપ્તમાનસાઃ
અહો કૃતાન્તસ્ય વશં ગન્તવ્યં સર્વજન્તુભિઃ ।
રોદિતવ્યે ધ્રુવે મગ્નાઃ ક્વ ગચ્છામસ્ ત્વયા વિના ॥

સહ ત્વયા ગતઃ કાલસ્ ત્વદઙ્કે ક્રીડિતં ગતમ્
ક્ષણેન ચ વિહીનાઃ સ્મ અનિત્યા હિ નૃણાં ગતિઃ ॥

અહો બત વિપન્નાઃ સ્મ વિપન્ને ત્વયિ માનદ
એકદુષ્કૃતકારિણ્યઃ સર્વાઃ વૈધવ્યલક્ષણાઃ ॥

ત્વયા સ્વર્ગપ્રતિચ્છન્દૈર્ લાલિતાઃ સ્મ રતિપ્રિયાઃ
ત્વયિ કામવશાઃ સર્વાઃ સ નસ્ ત્યજ્ય ક્વ ગચ્છસિ ॥

આસાં વિલપમાનાનાં કુરરીણામ્ ઇવ પ્રભો
પ્રતિવાક્યં જગન્નાથ દાતુમ્ અર્હસિ માનદ ॥

એવમ્ આર્તકલત્રસ્ય શ્રામ્યમાણેષુ બન્ધુષુ
ગમનં તે મહારાજ દારુણં પ્રતિભાતિ નઃ ॥

નૂનં કાન્તતરાઃ કાન્ત તસ્મિંલ્ લોકે વરસ્ત્રિયઃ
તતસ્ ત્વં પ્રસ્થિતો વીર વિહાયેમં ગૃહે જનમ્ ॥

કિં નુ તે કરુણં વીર ભાર્યાસ્વ્ એતાસુ ભૂમિપ
આર્તનાદં રુદન્તીષુ યન્ નેહાદ્યાવબુધ્યસે ॥

અહો નિષ્કરુણા યાત્રા નરાણામ્ ઔર્ધ્વદેહિકી
યે પરિત્યજ્ય દારાન્ સ્વાન્ નિરપેક્ષા વ્રજન્તિ હ ॥

અપતિત્વં સ્ત્રિયાઃ શ્રેયો ન તુ શૂરઃ સ્ત્રિયાઃ પતિઃ
સ્વર્ગસ્ત્રીણાં પ્રિયાઃ શુરાસ્ તેષામ્ અપિ ચ તાઃ પ્રિયાઃ ॥

અહો ક્ષિપ્રમ્ અદૃશ્યેન નયતા ત્વયા રણપ્રિયમ્
પ્રહૃતં નઃ કૃતાન્તેન સર્વાસામ્ અન્તરાત્મસુ ॥

હત્વા જરાસંધબલં જિત્વા યક્ષાંશ્ ચ સંયુગે
જરાસંધબલં જિત્વા હત્વા રાજ્ઞાં ચ સંયુગે ।
જિત્વા દેવગણં યુદ્ધે યક્ષાન્ અપિ ચ સંયુગે ।
કથં માનુષમાત્રેણ હતસ્ ત્વં જગતીપતે ॥

ઇન્દ્રેણ સહ સંગ્રામં કૃત્વા સાયકવિગ્રહમ્
અમર્ત્યૈર્ અજિતો યુદ્ધે મર્ત્યેનાસિ કથં હતઃ ॥

ત્વયા સાગરમ્ અક્ષોખ્યં વિક્ષોભ્ય શરવૃષ્ટિભિઃ
રત્નસર્વસ્વહરણં જિત્વા પાશધરં કૃતમ્ ॥

ત્વયા પૌરજનાસ્યાર્થે મન્દં વર્ષતિ વાસવે
સાયકૈર્ જલદાન્ ભિત્ત્વા બલાદ્ વર્ષં પ્રવર્તિતમ્ ॥

પ્રતાપાવનતાઃ સર્વે તવ તિષ્ઠન્તિ પાર્થિવાઃ
પ્રેષયાણા વરાર્હાણિ રત્નાન્ય્ આચ્છાદનાનિ ચ ॥

તવૈવં દેવકલ્પસ્ય દૃષ્ટવીર્યસ્ય શત્રુભિઃ
કથં પ્રાણાન્તિકં ઘોરમ્ ઈદૃશં ભયમ્ આગતમ્ ॥

પ્રાપ્તાઃ સ્મો વિધવાશબ્દં ત્વયિ નાથે નિપાતિતે
અપ્રમત્તાઃ પ્રમત્તાઃ સ્મ કૃતાન્તેન નિરાકૃતાઃ ॥

યદ્ય્ એવં નાથ ગન્તવ્યં યદિ વા વિસ્મૃતા વયમ્
વાક્યમાત્રેણ યાસ્યેતિ કર્તવ્યો નઃ પરિગ્રહઃ ॥

પ્રસીદ નાથ ભીતાઃ સ્મ પાદૌ તે યામ મૂર્ધભિઃ
અલં દૂરપ્રવાસેન નિવર્ત મથુરાધિપ ॥

અહો વીર કથં શેષે નિષણ્ણસ્ તૃણપાંસુષુ
શયાનસ્ય હિ તે ભૂમૌ કસ્માન્ નોદ્વિજતે મનઃ ॥

કેન સુપ્તપ્રહારો ઽયં દત્તો ઽસ્માકમ્ અતર્કિતઃ
પ્રહૃતં કેન સર્વાસુ નારીસ્વ્ એવં સુદારુણમ્ ॥

રુદિતાનુશયો નાર્યા જીવન્ત્યાઃ પરિદેવનમ્
કિં વયં સતિ ગન્તવ્યે સહ ભર્ત્રા રુદામહે ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે દીના કંસમાતા પ્રવેપતી
ક્વ મે વત્સઃ ક્વ મે પુત્ર ઇતિ રોરૂયતે ભૃશમ્ ॥

સાપશ્યત્ તં હતં પુત્રં નિપીતં શશિનં યથા
હૃદયેન વિદીર્ણેન શ્રામ્યમાણા પુનઃ પુનઃ ॥

પુત્રં સમભિવીક્ષન્તી હા હતાસ્મીતિ વાશતી
હા હતાસ્મીતિ વાશન્તી પપાત ભુવિ દુઃખિતા ।
સ્નુષાણામ્ આર્તનાદેન વિલલાપ રુરોદ ચ ॥

સા તસ્ય વદનં દીનમ્ ઉત્સઙ્ગે પુત્રગૃદ્ધિની
કૃત્વા પુત્રેતિ કરુણં વિલલાપાર્તયા ગિરા ॥

પુત્ર શૂરવ્રતે યુક્ત જ્ઞાતીનાં નન્દિવર્ધન
કિમ્ ઇદં ત્વરિતં તાત પ્રસ્થાનં કૃતવાન્ અસિ ॥

પ્રસુપ્તશ્ ચાસિ વિવૃતે કિં પુત્ર શયનં વિના
તાત નૈવંવિધા ભૂમૌ શેરતે કૃતલક્ષણાઃ ॥

રાવણેન પુરા ગીતઃ શ્લોકો ઽયં સાધુસંમતઃ
બલજ્યેષ્ઠેન લોકેષુ રાક્ષસાનાં સમાગમે ॥

એવમ્ ઊર્જિતવીર્યસ્ય મમ દેવનિઘાતિનઃ
બાન્ધવેભ્યો ભયં ઘોરમ્ અનિવાર્યં ભવિષ્યતિ ॥

તથૈવ જ્ઞાતિલુબ્ધસ્ય મમ પુત્રસ્ય ધીમતઃ
જ્ઞાતિભ્યો ભયમ્ ઉત્પન્નં શરીરાન્તકરં મહત્ ॥

સા પતિં ભૂપતિં વૃદ્ધમ્ ઉગ્રસેનં વિચેતસમ્
ઉવાચ રુદતી વાક્યં વિવત્સા સૌરભી યથા ॥

એહ્ય્ એહિ રાજન્ ધર્માત્મન્ પશ્ય પુત્રં જનેશ્વરમ્
શયાનં વીરશયને વજ્રાહતમ્ ઇવાચલમ્ ॥

અસ્ય કુર્મો મહારાજ નિર્યાણસદૃશીં ક્રિયામ્
પ્રેતત્વમ્ ઉપપન્નસ્ય ગતસ્ય યમસાદનમ્ ॥

વીરભોજ્યાનિ રાજ્યાનિ વયં ચાપિ પરાજિતાઃ
ગચ્છ વિજ્ઞાપ્યતાં કૃષ્ણઃ કંસસંસ્કારકારણાત્ ॥

મરણાન્તાનિ વૈરાણિ શાન્તે શાન્તિર્ ભવિષ્યતિ
પ્રેતકાર્યાણિ કાર્યાણિ મૃતઃ કિમ્ અપરાધ્યતે ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા પતિં ભોજં કેશાન્ આરુજ્ય દુઃખિતા
પુત્રસ્ય મુખમ્ ઈક્ષન્તી વિલલાપૈવ સા ભૃશમ્ ॥

ઇમાસ્ તે કિં કરિષ્યન્તિ ભાર્યા રાજન્ સુખોચિતાઃ
ત્વાં પતિં સુપતિં પ્રાપ્ય યા વિપન્નમનોરથાઃ ॥

ઇમં તે પિતરં વૃદ્ધં કૃષ્ણસ્ય વશવર્તિનમ્
કથં દ્રક્ષ્યામિ શુષ્યન્તં કાસારસલિલં યથા ॥

અહં તે જનની પુત્ર કિમર્થં નાભિભાષસે
પ્રસ્થિતો દીર્ઘમ્ અધ્વાનં પરિત્યજ્ય્ય પ્રિયં જનમ્ ॥

અહો વીરાલ્પભાગ્યાયાઃ કૃતાન્તેનાનિવર્તિના
આચ્છિદ્ય મમ મન્દાયા નીયસે નયકોવિદ ॥

દાનમાનગૃહીતાનિ તૃપ્તાન્ય્ એતાનિ તે ગુણૈઃ
નામાનિ ચ ગૃહીતાનિ સમ્યગ્વૃત્તાનિ તૈર્ ગુણૈઃ ।
રુદન્તિ તવ ભૃત્યાનાં કુલાનિ કુલયૂથપ ॥

ઉત્તિષ્ઠ નરશાર્દૂલ દીર્ઘબાહો મહાબલ
ત્રાહિ દીનં જનં સર્વં પુરમ્ અન્તઃપુરં તથા ॥

રુદતીનામ્ ભૃશાર્તાનાં કંસસ્ત્રીણાં સવિસ્તરમ્
જગામાસ્તં દિનકરઃ સંધ્યારાગેણ રઞ્જિતઃ ॥