હરિવંશ · અધ્યાય 75

પ્રવિશન્તં તુ વેગેન મારુતાવલ્ગિતામ્બરમ્
પૂર્વજં પુરતઃ કૃત્વા કૃષ્ણં કમલલોચનમ્ ॥

ગજદન્તકૃતોલ્લેખં સુભુજં દેવકીસુતમ્
લીલાકૃતાઙ્ગદં વીરં મદેન રુધિરેણ ચ ॥

વલ્ગમાનં યથા સિંહં ગર્જમાનં યથા ઘનમ્
બાહુશબ્દપ્રહારેણ ચાલયન્તં વસુંધરામ્ ॥

ઔગ્રસેનિઃ સમાલોક્ય દન્તિદન્તોદ્યતાયુધમ્
કૃષ્ણં ભૃશાયસ્તમુખઃ સરોષં સમુદૈક્ષત ॥

ભુજાસક્તેન શુશુભે ગજદન્તેન કેશવઃ
ચન્દ્રાર્ધબિમ્બસંયુક્તો યથૈકશિખરો ગિરિઃ ॥

વલ્ગમાને ગોવિન્દે સ કૃત્સ્નો રઙ્ગસાગરઃ
જનૌઘપ્રતિનાદેન પૂર્યમાણ ઇવાબભૌ ॥

કંસેનાપિ સમાજ્ઞપ્તશ્ ચાણૂરઃ પૂર્વમ્ એવ તુ
યોધવ્યં સહ કૃષ્ણેન ત્વયા યત્નવતેતિ વૈ ॥

સ રોષેણ તુ ચાણૂરઃ કષાયીકૃતલોચનઃ
અભ્યવર્તત યુદ્ધાય અપાં પૂર્ણો યથા ઘનઃ ॥

અવઘુષ્ટે સમાજે તુ નિઃશબ્દસ્તિમિતે જને
યાદવાસ્ તત્ર સહિતા ઇદં વચનમ્ અબ્રુવન્ ॥

બાહુયુદ્ધમ્ ઇદં રઙ્ગે સપ્રાશ્નિકમ્ અકાતરમ્
ક્રિયાબલસમાજ્ઞાતમ્ અશસ્ત્રં નિર્મિતં પુરા ॥

અદ્ભિશ્ ચાપિ શ્રમો નિત્યં વિનેયઃ કાલદર્શિભિઃ
કરીષેણ ચ મલ્લસ્ય સતતં પ્રક્રિયા સ્મૃતા ॥

સ્થિતો ભૂમિગતશ્ ચૈવ યો યથામાર્ગતઃ સ્થિતઃ
સ્થિતૌ ભૂમિગતૌ ચૈવ યથા તૌ માર્ગમ્ આસ્થિતૌ ।
નિયુધ્યતશ્ ચ પર્યાયઃ પ્રાશ્નિકૈઃ સમુદાહૃતઃ ॥

બાલો વા યદિ વા મધ્યઃ સ્થવિરો વા કૃશો ઽપિ વા
બલસ્થો વા સ્થિતો રઙ્ગે જ્ઞેયઃ કક્ષ્યાન્તરેણ વૈ ॥

બલતશ્ ચ ક્રિયાતશ્ ચ બાહુયુદ્ધવિધિર્ યુધિ
નિર્ઘાતાનન્તરં કિંચિન્ ન કર્તવ્યં વિજાનતા ॥

તદ્ ઇદં પ્રસ્તુતં રઙ્ગે યુદ્ધં કૃષ્ણાન્ધ્રમલ્લયોઃ
બાલઃ કૃષ્ણો મહાન્ અન્ધ્રસ્ તત્ર ન સ્યાદ્ વિચારણા ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દઃ સમાજે સમવર્તત
પ્રાવલ્ગત ચ ગોવિન્દો વાક્યં ચેદમ્ ઉવાચ હ ॥

અહં બાલો મહાન્ અન્ધ્રો વપુષા પર્વતોપમઃ
યુદ્ધં મમ સહાનેન રોચતે બાહુશાલિના ॥

યુદ્ધવ્યતિક્રમઃ કશ્ચિન્ ન ભવિષ્યતિ મત્કૃતઃ
ન હ્ય્ અહં બાહુયોધાનાં દૂષયિષ્યામિ યન્ મતમ્ ॥

યો ઽયં કરીષધર્મશ્ ચ તોયધર્મશ્ ચ રઙ્ગજઃ
કષાયસ્ય ચ સંસર્ગઃ સમયો હ્ય્ એષ કલ્પિતઃ ॥

સંયમઃ સ્થિરતા શૌર્યં વ્યાયામઃ મત્ક્રિયા બલમ્
રેઙ્ગે ચ નિયતા સિદ્ધિર્ એતદ્ યુદ્ધમુખે વ્રતમ્ ॥

યદ્ અયં બાહુભિર્ યુદ્ધં સવૈરં કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
અત્ર વૈ નિગ્રહઃ કાર્યસ્ તોષયિષ્યામ્ય્ અહં જગત્ ॥

કરૂષેષુ પ્રસૂતો ઽયં ચાણૂરો નામ નામતઃ
બાહુયોધી સરીરેણ કર્મભિશ્ ચાનુચિન્ત્યતામ્ ॥

એતેન બહવો મલ્લા નિહતા યુદ્ધદુર્મદાઃ
રઙ્ગપ્રતાપકામેન મલ્લમાર્ગશ્ ચ દૂષિતઃ ॥

સસ્ત્રસિદ્ધિસ્ તુ યોધાનાં સંગ્રામે શસ્ત્રયોધિનામ્
રઙ્ગસિદ્ધિસ્ તુ મલ્લાનાં પ્રતિમલ્લનિઘાતજા ॥

રણે વિજયમાનસ્ય કીર્તિર્ ભવતિ શાશ્વતી
હતસ્યાપિ રણે સસ્ત્રૈર્ નાકપૃષ્ઠં વિધીયતે ॥

રણે હ્ય્ ઉભયતઃ સિદ્ધિર્ હતસ્યાપિ ઘ્નતો ઽપિ વા
સા હિ પ્રાણાન્તિકા યાત્રા મહદ્ભિઃ સાધુ પૂજિતા ॥

અયં તુ માર્ગો બલતઃ ક્રિયાતશ્ ચ વિનિઃસૃતઃ
મૃતસ્ય રઙ્ગે કઃ સ્વર્ગો જયતો વા કુતો રતિઃ ॥

યે તુ કેચિત્ સ્વદોષેણ રાજ્ઞઃ પણ્ડિતમાનિનઃ
યોત્સ્યામ બાલા બલિભિર્ બાહુભિઃ સહ સંકટે ।
એવમ્ ઉક્ત્વા તતઃ કૃષ્ણશ્ ચાણૂરં સમપદ્યત ।
આસ્ફોટ્ય બાહૂ રાજેન્દ્ર ચાણૂરઃ કૃષ્ણમ્ અભ્યયાત્ ॥
તાવ્ ઉભૌ સિંહવિક્રાન્તૌ મત્તાવ્ ઇવ મહાગજૌ ।
યુયુધાતે તદાન્યોન્યમ્ એભિર્ મલ્લપરિશ્રમૈઃ ।
પ્રતાપાર્થે હતા મલ્લા મલ્લહન્તુર્ વધો હિ સઃ ॥

એવં સંજલ્પતામ્ એવ તાભ્યાં યુદ્ધં સુદારુણમ્
ઉભાભ્યામ્ અભવદ્ ઘોરં વારણાભ્યાં યથા વને ॥

કૃતપ્રતિકૃતૈશ્ ચિત્રૈર્ બાહુભિશ્ ચ સસંકટૈઃ
સંનિપાતાવધૂતૈશ્ ચ પ્રમાથોન્મથનૈસ્ તથા ॥

ક્ષેપણૈર્ મુષ્ટિભિશ્ ચૈવ વરાહોદ્ભૂતનિસ્વનૈઃ
કીલૈર્ વજ્રનિપાતૈશ્ ચ પ્રસૃષ્ટાભિસ્ તથૈવ ચ ॥

શલાકાનખપાતૈશ્ ચ પાદોદ્ધૂતૈશ્ ચ દારુણૈઃ
જાનુભિશ્ ચાસ્મનિર્ઘોષૈઃ શિરોભિશ્ ચાવઘટ્ટિતૈઃ ॥

તદ્ યુદ્ધમ્ અભવદ્ ઘોરમ્ અસસ્ત્રં બાહુતેજસા
બલપ્રાણેન શૂરાણાં સમાજોત્સવસંનિધૌ ॥

સંરજ્યત જનઃ સર્વઃ સોત્ક્રુષ્ટનિનદોત્થિતઃ
સાધુ વાદાંશ્ ચ મઞ્ચેષુ ઘોષયન્ત્ય્ અપરે જનાઃ ॥

તતઃ પ્રસ્વિન્નવદનઃ કૃષ્ણપ્રણિહિતેક્ષણઃ
ન્યવારયત તૂર્યાણિ કંસઃ સવ્યેન પાણિના ॥

પ્રતિષિદ્ધેષુ તૂર્યેષુ મૃદઙ્ગાદિષુ તેષુ વૈ
ખે સંગતાન્ય્ અવાદ્યન્ત દેવતૂર્યાણ્ય્ અનેકશઃ ॥

યુધ્યમાને હૃષીકેશે પુણ્ડરીકનિભેક્ષણે
સ્વયમ્ એવ પ્રવાદ્યન્ત તૂર્યઘોષાશ્ ચ સર્વશઃ ॥

અન્તર્ધાનગતા દેવા વિમાનૈઃ કામરૂપિભિઃ
ચેરુર્ વિદ્યાધરૈઃ સાર્ધં કૃષ્ણસ્ય જયકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

જયસ્વ કૃષ્ણ ચાણૂરં દાનવં મલ્લદેહિનમ્
ઇતિ સપ્તર્ષયઃ સર્વે ઊચુશ્ ચૈવ નભોગતાઃ ॥

ચાણૂરેણ ચિરં કાલં ક્રીડિત્વા દેવકીસુતઃ
બલમ્ આહારયામાસ કંસસ્યાભાવદર્શિવાન્ ॥

તતશ્ ચચાલ વસુધા મઞ્ચાશ્ ચૈવ જુઘૂર્ણિરે
મુકુતાચ્ ચાપિ કંસસ્ય પપાત મણિર્ ઉત્તમઃ ॥

દોર્ભ્યામ્ આનમ્ય કૃષ્ણસ્ તુ ચાણૂરં પૂર્ણજીવિતમ્
પ્રાહરન્ મુષ્ટિના મૂર્ધ્નિ વક્ષસ્યાહત્ય જાનુના ॥

નિઃસૃતે સાશ્રુરુધિરે તસ્ય નેત્રે સબન્ધને
તાપનીયે યથા ઘણ્ટે વક્ષ્યોપરિ વિલમ્બિતે ॥

સ પપાત ચ રઙ્ગસ્ય મધ્યે નિઃસૃતલોચનઃ
ચાણૂરો વિગતપ્રાણો જીવિતાન્તે મહીતલે ॥

દેહેન તસ્ય રઙ્ગસ્ય ચાણૂરસ્ય ગતાયુષઃ
સંનિરુદ્ધો મહામાર્ગઃ સ શૈલેનેવ લક્ષ્યતે ॥