હરિવંશ · અધ્યાય 6

એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદ્ આત્મનો વા પરસ્ય વા
બહૂન્ વૈ પ્રાણિનો લોકે ભવેત્ તસ્યેહ પાતકમ્ ॥

સુખમ્ એધન્તિ બહવો યસ્મિંસ્ તુ નિહતે શુભે
તસ્મિન્ હતે નાસ્તિ ભદ્રે પાતકં નોપપાતકમ્ ॥

સો ઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં હનિષ્યામિ વસુંધરે
યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્ ॥

ત્વાં નિહત્યાદ્ય બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્
આત્માનં પ્રથયિત્વાહં પ્રજા ધારયિતા સ્વયમ્ ॥

સા ત્વં શાસનમ્ આસ્થાય મમ ધર્મભૃતાં વરે
સંજીવય પ્રજાઃ સર્વાઃ સમર્થા હ્ય્ અસિ ધારણે ॥

દુહિતૃત્વં ચ મે ગચ્છ તત એનમ્ અહં શરમ્
નિયચ્છેયં ત્વદ્વધાર્થમ્ ઉદ્યતં ઘોરદર્શનમ્ ॥

સર્વમ્ એતદ્ અહં વીર વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ
વત્સં તુ મમ તં પશ્ય ક્ષરેયં યેન વત્સલા ॥

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં ધર્મભૃતાં વર
યથા વિષ્યન્દમાનં મે ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયેત્ ॥

તત ઉત્સારયામાસ શિલાઃ શતસહસ્રશઃ
ધનુષ્કોટ્યા તદા વૈન્યસ્ તેન શૈલા વિવર્ધિતાઃ ॥

ન હિ પૂર્વવિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે
પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વા તદાભવત્ ॥

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ ન વણિક્પથઃ
નૈવ સત્યાનૃતં તત્ર ન લોભો ન ચ મત્સરઃ ।
વૈવસ્વતે ઽન્તરે તસ્મિન્ સાંપ્રતે સમુપસ્થિતે ।
વૈન્યાત્ પ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ ॥

યત્ર યત્ર સમં ત્વ્ અસ્યા ભૂમેર્ આસીત્ તદાનઘ
તત્ર તત્ર પ્રજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયન્ ॥

આહારઃ ફલમૂલાનિ પ્રજાનામ્ અભવત્ તદા
કૃચ્છ્રેણ મહતા યુક્ત ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમ ॥

સંકલ્પયિત્વા વત્સં તુ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુમ્
સ્વે પાણૌ પુરુષવ્યાઘ્ર દુદોહ પૃથિવીં તતઃ ॥

સસ્યજાતાનિ સર્વાણિ પૃથુર્ વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્
સસ્યાનિ તેન વૈ દુગ્ધા વૈન્યેનેયં વસુંધરા ।
તેનાન્નેન પ્રજાસ્ તાત વર્તન્તે ઽદ્યાપિ નિત્યશઃ ॥

ઋષિભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્ દુગ્ધ્હા વસુંધરા
વત્સઃ સોમો ઽભવત્ તેષાં દોગ્ધા ચાઙ્ગિરસઃ સુતઃ ॥

બૃહસ્પતિર્ મહાતેજાઃ પાત્રં છન્દાંસિ ભારત
ક્ષીરમ્ આસીદ્ અનુપમં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ॥

તતઃ પુનર્ દેવગણૈઃ પુરંદરપુરોગમૈઃ
કાઞ્ચનં પાત્રમ્ આદાય દુગ્ધેયં શ્રૂયતે મહી ॥

વત્સસ્ તુ મઘવાન્ આસીદ્ દોગ્ધા તુ સવિતા વિભુઃ
ક્ષીરમ્ ઊર્જસ્કરં ચૈવ યેન વર્તન્તિ દેવતાઃ ॥

પિતૃભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્ દુગ્ધા વસુંધરા
રાજતં પાત્રમ્ આદાય સ્વધામ્ અમિતવિક્રમૈઃ ॥

યમો વૈવસ્વતસ્ તેષામ્ આસીદ્ વત્સઃ પ્રતાપવાન્
અન્તકશ્ ચાભવદ્ દોગ્ધા કાલો લોકપ્રકાલનઃ ॥

નાગૈશ્ ચ શ્રૂયતે દુગ્ધા વત્સં કૃત્વા તુ તક્ષકમ્
અલાબુપાત્રમ્ આદાય વિષં ક્ષીરં નરોત્તમ ॥

તેષામ્ ઐરાવતો દોગ્ધા ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્
નાગાનાં ભરતશ્રેષ્ઠ સર્પાણાં ચ મહીપતે ॥

તેનૈવ વર્તયન્ત્ય્ ઉગ્રા મહાકાયા મહાબલાઃ
તદાહારાસ્ તદાચારાસ્ તદ્વીર્યાસ્ તદપાશ્રયાઃ ॥

અસુરૈઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્ દુગ્ધા વસુંધરા
આયસં પાત્રમ્ આદાય માયાઃ શત્રુનિબર્હણીઃ ॥

વિરોચનસ્ તુ પ્રાહ્રાદિર્ વત્સસ્ તેષામ્ અભૂત્ તદા
ઋત્વિગ્ દ્વિમૂર્ધા દૈત્યાનાં મધુર્ દોગ્ધા મહાબલઃ ॥

તયૈતે માયયાદ્યાપિ સર્વે માયાવિનો ઽસુરાઃ
વર્તયન્ત્ય્ અમિતપ્રજ્ઞાસ્ તદ્ એષામ્ અમિતં બલમ્ ॥

યક્ષૈશ્ ચ શ્રૂયતે રાજન્ પુનર્ દુગ્ધા વસુંધરા
આમપાત્રે મહારાજ પુરાન્તર્ધાનમ્ અક્ષયમ્ ॥

વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા યક્ષૈઃ પુણ્યજનૈસ્ તથા
દોગ્ધા રજતનાભસ્ તુ પિતા મણિવરસ્ય યઃ ।
યક્ષાત્મજો મહાતેજાસ્ ત્રિશીર્ષઃ સુમહાતપાઃ ।
દોગ્ધા તુ ધનદઃ સ્વામિન્ન્ એવં તૈશ્ ચ વસુંધરા ।
તેન તે વર્તયન્તીહ પરમર્ષિર્ ઉવાચ હ ॥

રાક્ષસૈશ્ ચ પિશાચૈશ્ ચ પુનર્ દુગ્ધા વસુંધરા
શાવં કપાલમ્ આદાય પ્રજા ભોક્તું નરર્ષભ ॥

દોગ્ધા રજતનાભસ્ તુ તેષામ્ આસીત્ કુરૂદ્વહ
વત્સઃ સુમાલી કૌરવ્ય ક્ષીરં રુધિરમ્ એવ ચ ॥

તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ ચૈવામરોપમાઃ
વર્તયન્તિ પિશાચાશ્ ચ ભૂતસંઘાસ્ તથૈવ ચ ॥

પદ્મપત્રે પુનર્ દુગ્ધા ગન્ધર્વૈઃ સાપ્સરોગણૈઃ
વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા શુચીન્ ગન્ધાન્ નરોત્તમ ॥

તેષાં ચ સુરુચિસ્ ત્વ્ આસીદ્ દોગ્ધા ભરતસત્તમ
ગન્ધર્વરાજો ઽતિબલો મહાત્મા સૂર્યસંનિભઃ ॥

શૈલૈશ્ ચ શ્રૂયતે દુગ્ધા પુનર્ દેવી વસુંધરા
ઓષધીર્ વૈ મૂર્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

વત્સસ્ તુ હિમવાન્ આસીદ્ દોગ્ધા મેરુર્ મહાગિરિઃ
પાત્રં તુ શૈલમ્ એવાસીત્ તેન શૈલાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

દુગ્ધેયં વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ શ્રૂયતે ચ વસુંધરા
પાલાશં પાત્રમ્ આદાય ચ્છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્ ॥

સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ પાવની ચ વસુંધરા
ચરાચરસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિર્ એવ ચ
સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી સર્વસસ્યપ્રરોહિણી ॥

આસીદ્ ઇયં સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા
મધુકૈટભયોઃ કૃત્સ્ના મેદસાભિપરિપ્લુતા ॥

તતો ઽભ્યુપગમાદ્ રાજ્ઞઃ પૃથોર્ વૈન્યસ્ય ભારત
દુહિતૃત્વમ્ અનુપ્રાપ્તા દેવી પૃથ્વીતિ ચોચ્યતે ॥

પૃથુના પ્રવિભક્તા ચ શોધિતા ચ વસુંધરા
સસ્યાકરવતી સ્ફીતા પુરપત્તનમાલિની ॥

એવંપ્રભાવો વૈન્યઃ સ રાજાસીદ્ રાજસત્તમ
નમસ્યશ્ ચૈવ પૂજ્યશ્ ચ ભૂતગ્રામૈર્ ન સંશયઃ ॥

બ્રાહ્મણૈશ્ ચ મહાભાગૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ
પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદઃ સ સનાતનઃ ॥

પાર્થિવૈશ્ ચ મહાભાગૈઃ પાર્થિવત્વમ્ અભીપ્સુભિઃ
આદિરાજો નમસ્કાર્યઃ પૃથુર્ વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥

યોધૈર્ અપિ ચ વિક્રાન્તૈઃ પ્રાપ્તુકામૈર્ જયં યુધિ
આદિરાજો નમસ્કાર્યો યોધાનાં પ્રથમો નૃપઃ ॥

યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્
સ ઘોરરૂપાન્ સંગ્રામાન્ ક્ષેમી તરતિ કીર્તિમાન્ ॥

વૈશ્યૈર્ અપિ ચ વિત્તાઢ્યૈર્ વૈશ્યવૃત્તિમ્ અનુષ્ઠિતૈઃ
પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ ॥

તથૈવ શૂદ્રૈઃ શુચિભિસ્ ત્રિવર્ણપરિચારિભિઃ
પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યઃ શ્રેયઃ પરમ્ અભીપ્સુભિઃ ॥

એતે વત્સવિશેષાશ્ ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમ્ એવ ચ
પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ કિં ભૂયો વર્ણયામિ તે ॥