હરિવંશ · અધ્યાય 67

અક્રૂરો ઽપિ યથાજ્ઞપ્તઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસઃ
જગામ રથમુખ્યેન મનસસ્ તુલ્યગામિના ॥

કૃષ્ણસ્યાપિ નિમિત્તાનિ શુભાન્ય્ અઙ્ગગતાનિ વૈ
પિતૃતુલ્યેન શંસન્તિ બાન્ધવેન સમાગમમ્ ॥

પ્રાગ્ એવ ચ નરેન્દ્રેણ માથુરેણૌગ્રસેનિના
કેશિનઃ પ્રેષિતો દૂતો વધાયોપેન્દ્રકારણાત્ ॥

સ તુ દૂતવચઃ શ્રુત્વા કેશી ક્લેશકરો નૃણામ્
વૃન્દાવનગતો ગોપાન્ બાધતે સ્મ દુરાસદઃ ॥

માનુષં માંસમ્ અશ્નાનઃ ક્રુદ્ધો દુષ્ટપરાક્રમઃ
દુર્દાન્તો વાજિદૈત્યો ઽસૌ કરોતિ કદનં મહત્ ॥

નિઘ્નન્ ગા વૈ સગોપાલા ગવાં પિશિતભોજનઃ
દુર્દમઃ કામચારી ચ કેસરી નિરવગ્રહઃ ॥

તદરણ્યં શ્મશાનાભં નૃણામ્ અસ્થિભિર્ આવૃતમ્
યત્રાસ્તે સ હિ દુષ્ટાત્મા કેશી તુરગદાનવઃ ॥

ખુરૈર્ દારયતે ભૂમિમ્ વેગેનારુજતે દ્રુમાન્
હેષિતૈઃ સ્પર્ધતે વાયુમ્ પ્લુતૈર્ લઙ્ઘ્યતે નભઃ ॥

અતિપ્રવૃદ્ધો મત્તશ્ ચ દુષ્ટાશ્વો વનગોચરઃ
આકમ્પિતસટો રૌદ્રઃ કંસસ્ય ચરિતાનુગઃ ॥

ઇરિણં તદ્વનં સર્વં તેન સૌદાસકર્મણા
કૃતં તુરગદૈત્યેન સર્વાન્ ગોપાઞ્ જિઘાંસતા ॥

તેન દુષ્ટપ્રચારેણ દૂષિતં તદ્વનં મહત્
ન નૃભિર્ ગોધનૈર્ વાપિ સેવ્યતે વનવૃત્તિભિઃ ॥

નિઃસંપાતઃ કૃતઃ પન્થાસ્ તેન તદ્વિષયાશ્રયઃ
મદાચ્ ચલિતવૃત્તેન નૃમાંસાન્ય્ અશ્નતા ભૃશમ્ ॥

નૃશબ્દાનુસરઃ ક્રુદ્ધઃ સ કદાચિદ્ દિનાગમે
જગામ ઘોષસંવાસં ચોદિતઃ કાલધર્મણા ॥

તં દૃષ્ટ્વા દુદ્રુવુર્ ગોપાઃ સ્ત્રિયશ્ ચ શિશુભિઃ સહ
ક્રન્દમાના જગન્નાથમ્ કૃષ્ણં નાથમ્ ઉપાશ્રિતાઃ ॥

તાસાં રુદિતશબ્દેન ગોપાનાં ક્રન્દિતેન ચ
દત્ત્વાભયં તુ કૃષ્ણો વૈ કેશિનં સો ઽભિદુદ્રુવે ॥

કેશી ચાભ્યુદ્યત ગ્રીવઃ પ્રકાશદશનેક્ષણઃ
હેષમાણો જવોદગ્રો ગોવિન્દાભિમુખો યયૌ ॥

તમ્ આપતન્તં સંપ્રેક્ષ્ય કેશિનં હયદાનવમ્
પ્રત્યુજ્જગામ ગોવિન્દસ્ તોયદઃ શશિનં યથા ॥

કેશિનસ્ તુ તમ્ અભ્યાશે દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણમ્ અવસ્થિતમ્
મનુષ્યબુદ્ધયો ગોપાઃ કૃષ્ણમ્ ઊચુર્ હિતૌષિણઃ ॥

કૃષ્ણ તાત ન ખલ્વ્ એષ સહસા તે હયાધમઃ
ઉપસર્પ્યો ભવાન્ બાલઃ પાપશ્ ચૈષ દુરાસદઃ ॥

એષ કંસસ્ય સહજઃ પ્રાણસ્ તાત બહિશ્ચરઃ
ઉત્તમશ્ ચ હયેન્દ્રાણાં દાનવો ઽપ્રતિમો યુધિ ॥

ત્રાસનઃ પરસૈન્યાનાં તુરગાણાં મહાબલઃ
સ્વધ્યઃ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રથમઃ પાપકર્મણામ્ ॥

ગોપાનાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા વદતાં મધુસૂદનઃ
કેશિના સહ યુદ્ધાય મતિં ચક્રે ઽરિસૂદનઃ ॥

તતઃ સવ્યં દક્ષિણં ચ મણ્ડલાનિ પરિભ્રમન્
પદ્ભ્યામ્ ઉભાભ્યાં સ હયઃ ક્રોધેનારુજતે દ્રુમાન્ ॥

મુખે લમ્બસટે ચાસ્ય સ્કન્ધદેશે ઘનાવૃતે
વલયો ઽભ્રતરંગાભાઃ સુસ્રુવુઃ ક્રોધજં જલમ્ ॥

સ ફેનં વક્ત્રજં ચૈવ વવર્ષ રજસાવૃતમ્
હિમકાલે યથા વ્યોમ્નિ નીહારમ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥

ગોવિન્દમ્ અરવિન્દાક્ષં હેષિતોગારશીકરૈઃ
સ ફેનૈર્ ગાત્રનિર્ગીર્ણૈઃ પ્રોક્ષયામાસ સર્વતઃ ॥

ખુરોદ્ધરણમુક્તેન મધુરક્ષોદપાણ્ડુના
રજસા સ હયઃ કૃષ્ણં ચકારારુણમૂર્ધજમ્ ॥

પ્લુતવલ્ગિતપાદસ્ તુ તક્ષમાણો ધરાં ખુરૈઃ
દન્તાન્ નિર્દશમાનસ્ તુ કેશી કૃષ્ણમ્ ઉપાદ્રવત્ ॥

સ સંસક્તસ્ તુ કૃષ્ણેન કેશી તુરગસત્તમઃ
પુર્વાભ્યાં ચરણાભ્યાં વૈ કૃષ્ણં વક્ષસ્ય્ અતાડયત્ ॥

પુનઃ પુનશ્ ચ સ બલી પ્રાહિણોત્ પાર્શ્વતઃ ખુરાન્
કૃષ્ણસ્ય દાનવો ઘોરં પ્રહારમ્ અમિતૌજસઃ ।
વક્ત્રેણ ચાસ્ય ઘોરેણ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાયુધેન વૈ
અદશદ્ બાહુવિવરં કૃષ્ણસ્ય રુષિતો હયઃ ॥

સ લમ્બકેસરસટઃ કૃષ્ણેન સહ સંગતઃ
રરાજ કેશી મેઘેન સંસક્તઃ ખ ઇવાંશુમાન્ ॥

ઉરશ્ ચાસ્યોરસા હન્તુમ્ ઇયેષ બલવાન્ હયઃ
વેગેન વાસુદેવસ્ય ક્રોધાદ્ દ્વિગુણવિક્રમઃ ॥

તસ્યોત્સિક્તસ્ય બલવાન્ કૃષ્ણો ઽપ્ય્ અમિતવિક્રમઃ
બાહુમ્ આભોગિનં કૃત્વા મુખે ક્રુદ્ધઃ સમાદધત્ ॥

સ તં બાહુમ્ અશક્તો વૈ ખાદિતું ભોક્તુમ્ એવ વા
પુનર્ આભોગિનં બાહું તદ્વક્ત્રગતમ્ અઞ્જસા ।
કૃષ્ણઃ પ્રસારયામાસ લીલયા દાનવં હસન્ ।
દશનૈર્ મૂલનિર્મુક્તૈઃ સફેનં રુધિરં વમન્ ॥

વિપાટિતાભ્યામ્ ઓષ્ઠાભ્યામ્ કટાભ્યાં વિદલીકૃતઃ
અક્ષિણી વિકૃતે ચક્રે વિસૃતે મુક્તબન્ધને ॥

નિરસ્તહનુર્ આવિષ્ટઃ શોણિતાસ્રાવિલેક્ષણઃ
ઉત્કર્ણો નષ્ટચેતાસ્ તુ સ કેશી બહ્વચેષ્ટત ॥

ઉત્પત્ય ચાસકૃત્ પાદૈઃ સકૃન્મૂત્રં સમુત્સૃજન્
સ્વિન્નાર્દ્રલોમા શ્રાન્તસ્ તુ નિર્યત્નચરણો ઽભવત્ ॥

કેશિવક્ત્રવિલગ્નસ્ તુ કૃષ્ણબાહુર્ અશોભત
વ્યાભુગ્ન ઇવ ઘર્માન્તે ચન્દ્રાર્ધકિરણૈર્ ઘનઃ ॥

કેશી ચ કૃષ્ણસંસક્તઃ શ્રાન્તગાત્રો વ્યરોચત
પ્રભાતાવનતશ્ ચન્દ્રઃ શ્રાન્તો મેરુમ્ ઇવાશ્રિતઃ ॥

તસ્ય કૃષ્ણભુજોદ્ધૂતાઃ કેશિનો દશના મુખાત્
કેશિનો વક્ત્રનિર્ધૂતા વિવિધા દશના ભુવિ ।
પેતુઃ શરદિ નિસ્તોયાઃ સિતાભ્રાવયવા ઇવ ॥

બાહુના કૃત્તદેહસ્ય કેશિનો રૂપમ્ આબભૌ
પશોર્ ઇવ મહાઘોરં નિહતસ્ય પિનાકિના ॥

દ્વિપાદપૃષ્ઠપુચ્છાર્ધે સ્રવણૈકાક્ષિનાસિકે
કેશિનસ્ તે દ્વિધા ભૂતે દ્વે અર્ધે રેજતુઃ ક્ષિતૌ ॥

કેશિદન્તક્ષતશ્ ચાપિ કૃષ્ણસ્ય શુશુભે ભુજઃ
વૃદ્ધસ્ તાલ ઇવારણ્યે ગજેન્દ્રદશનાઙ્કિતઃ ॥

તં હત્વા કેશિનં યુદ્ધે કલ્પયિત્વા ચ ભાગશઃ
કૃષ્ણઃ પદ્મપલાશાક્ષો હસંસ્ તત્રૈવ તસ્થિવાન્ ॥

તં હતં કેશિનં દૃષ્ટ્વા ગોપા ગોપસ્ત્રિયશ્ ચ તાઃ
બભૂવુર્ મુદિતાઃ સર્વે હતવિઘ્ના હતક્લમાઃ ॥

દામોદરં ચ શ્રીમન્તમ્ યથાસ્થાનં યથાવયઃ
અભ્યનન્દન્ પ્રિયૈર્ વાક્યૈઃ પૂજયન્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥

અહો તાત કૃતં કર્મ હતો ઽયં લોકકણ્ટકઃ
દૈત્યઃ ક્ષિતિચરઃ કૃષ્ણ હયરૂપં સમાસ્થિતઃ ॥

કૃતં વૃન્દાવનં ક્ષેમં સેવ્યં સર્વનૃપક્ષિણામ્
ઘ્નતા પાપમ્ ઇમં તાત કેશિનં હયમ્ આહવે ॥

હતા નો બહવો ગોપા ગાવો વત્સાશ્ ચ વત્સલાઃ
નૈકે ચાન્યે જનપદા હતાનેન દુરાત્મના ॥

એષ સંવર્તકં કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ કિલ પાપકૃત્
નૃલોકં નિર્નરં કૃત્વા ચર્તુકામો યથાસુખમ્ ॥

નૈતસ્ય પ્રમુખે સ્થાતું કશ્ચિચ્ છક્તો જિજીવિષુઃ
અપિ દેવસમૂહેષુ કિં પુનઃ પૃથિવીતલે ॥

અથાહાન્તર્હિતો વિપ્રો નારદઃ ખગમો મુનિઃ
પ્રીતો ઽસ્મિ વિષ્ણો દેવેશ કૃષ્ણ કૃષ્ણેતિ ચાસકૃત્ ॥

યદ્ ઇદં દુષ્કરં કર્મ કૃતં કેશિજિઘાંસયા
ત્વય્ય્ એવ કેવલં યુક્તમ્ ત્રિદિવે ત્ર્યમ્બકે ઽપિ વા ॥

અહં યુદ્ધોત્સુકસ્ તાત તર્પિતેનાન્તરાત્મના
ઇદં નરહયં યુદ્ધમ્ દર્ષ્ટું સ્વર્ગાદ્ ઇહાગતઃ ॥

પૂતનાનિધનાદીનિ કર્માણિ તવ દૃષ્ટવાન્
અહં ત્વ્ અનેન ગોવિન્દ કર્મણા પરિતોષિતઃ ॥

હયસ્યાસ્ય મહેન્દ્રો ઽપિ બિભેતિ બલસૂદનઃ
કુર્વાણસ્ય વપુર્ ઘોરમ્ કેશિનો દુષ્ટચેતસઃ ॥

યત્ ત્વયા પાટિતો દ્વૈધં ભુજેનાયતપર્વણા
એષો ઽસ્ય મૃત્યુર્ અન્તાય વિહિતો વિશ્વયોનિના ॥

યસ્માત્ ત્વયા હતઃ કેશી તસ્માન્ મચ્છાસનં શૃણુ
કેશવો નામ નામ્ના ત્વં ખ્યાતો લોકે ભવિષ્યસિ ॥

સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ ભવતો લોકે સાધયામ્ય્ અહમ્ આશુગઃ
કૃત્યશેષં ચ તે કાર્યં શક્તસ્ ત્વમ્ અસિ માચિરમ્ ॥

ત્વયિ કાર્યાન્તરગતે નરા ઇવ દિવૌકસઃ
વિડમ્બયન્તઃ ક્રીડન્તિ લીલાં ત્વદ્બલમ્ આશ્રિતાઃ ॥

અભ્યાશે વર્તતે કાલો ભારતસ્યાહવોદધેઃ
હસ્તપ્રાપ્તાનિ યુદ્ધાનિ રાજ્ઞાં ત્રિદિવગામિનામ્ ॥

પન્થાનઃ શોધિતા વ્યોમ્નિ વિમાનારોહિણોર્ધ્વગાઃ
અવકાશા વિભજ્યન્તે શક્રલોકે મહીક્ષિતામ્ ॥

ઉગ્રસેનસુતે શાન્તે પદસ્થે ત્વયિ કેશવ
અભિતસ્ તન્ મહદ્યુદ્ધં ભવિષ્યતિ મહીક્ષિતામ્ ॥

ત્વાં ચાપ્રતિમકર્માણં સંશ્રયિષ્યન્તિ પાર્થિવાઃ
ભેદકાલે નરેન્દ્રાણાં પક્ષગ્રાહો ભવિષ્યસિ ॥

ત્વયિ રાજાસનસ્થે હિ રાજશ્રીં વહતિ પ્રભો
શ્રિયં ત્યક્ષ્યન્તિ રાજાનસ્ ત્વત્પ્રભાવાન્ ન સંશયઃ ॥

એષ મે કૃષ્ણ સંદેશઃ શ્રુતિભિઃ ખ્યાતિમ્ એષ્યસિ
દેવતાનાં દિવિસ્થાનાં જગતશ્ ચ જગત્પતે ॥

દૃષ્ટં મે ભવતઃ કર્મ દૃષ્ટશ્ ચાસિ મયા પ્રભો
કંસે ભૂયઃ સમેષ્યામિ શાસિતે સાધયામ્ય્ અહમ્ ॥

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવસંગીતયોગિનઃ
તથેતિ સ સમાભાષ્ય પુનર્ ગોપાન્ સમાસદત્ ।
ગોપાન્ કૃષ્ણઃ સમાસાદ્ય વ્રજમ્ એવ વિવેષ હ ॥