હરિવંશ · અધ્યાય 61

મહે પ્રતિહતે શક્રઃ સક્રોધસ્ ત્રિદશેશ્વરઃ
સંવર્તકં નામ ગણં તોયદાનામ્ અથાબ્રવીત્ ॥

ભો બલાહકમાતઙ્ગાઃ શ્રૂયતાં મમ ભાષિતમ્
યદિ વો મત્પ્રિયં કાર્યં રાજભક્તિપુરસ્કૃતમ્ ॥

એતે વૃન્દાવન ગતા દામોદરપરાયણાઃ
નન્દગોપાદયો ગોપા વિદ્વિષન્તિ મમોત્સવમ્ ॥

આજીવો યઃ પરસ્ તેષાં ગોપત્વં ચ યતઃ સ્મૃતમ્
તા ગાવઃ સપ્તરાત્રેણ પીડ્યન્તાં વૃષ્ટિમારુતૈઃ ॥

ઐરાવતગતશ્ ચાહમ્ સ્વયમ્ એવામ્બુ દારુણમ્
સ્રક્ષ્યામિ વૃષ્ટિં વાતં ચ વજ્રાશનિસમપ્રભમ્ ॥

ભવદ્ભિશ્ ચણ્ડવર્ષેણ ચરતા મારુતેન ચ
હતાસ્ તાઃ સવ્રજા ગાવસ્ ત્યક્ષ્યન્તિ ભુવિ જીવિતમ્ ॥

એવમ્ આજ્ઞાપયામ્ આસ સ સર્વાઞ્ જલદાન્ પ્રભુઃ
પ્રત્યાહતે વૈ કૃષ્ણેન શાસને પાકશાસનઃ ॥

તતસ્ તે જલદાઃ કૃષ્ણા ઘોરનાદા ભયાવહાઃ
આકાશં છાદયામાસુઃ સર્વતઃ પર્વતોપમાઃ ॥

વિદ્યુત્સંપાતજનનાઃ શક્રચાપવિભૂષિતાઃ
તિમિરાવૃતમ્ આકાશં ચક્રુસ્ તે જલદાસ્ તદા ॥

ગજા ઇવાન્યે સંસક્તાઃ કેચિન્ મકરવર્ચસઃ
નાગા ઇવાન્યે ગગને ચેરુર્ જલદપુંગવાઃ ॥

તે ઽન્યોન્યવપુષા બદ્ધા નાગયૂથાયુતોપમાઃ
દુર્દિનં વિપુલં ચક્રુશ્ છાદયન્તો નભસ્ તલમ્ ॥

નૃહસ્તનાગહસ્તાનાં વેણૂનાં ચૈવ સર્વશઃ
સ્થૂલનાગોરુહસ્તાનાં સતતં સર્વતોદિશમ્ ।
ધારાભિસ્ તુલ્યરૂપાભિર્ વવૃષુસ્ તે બલાહકાઃ ॥

સમુદ્રં મેનિરે તં હિ ખમ્ આરૂઢં નૃચક્ષુષઃ
દુર્વિગાહ્યમ્ અપર્યન્તમ્ અગાધં દુર્દિનં મહત્ ॥

ન સંપતન્તિ ખગમા દુદ્રુવુર્ મૃગજાતયઃ
પર્વતાભેષુ મેઘેષુ ખે નદત્સુ સમન્તતઃ ॥

સુપ્તસૂર્યેન્દુસદૃશે મેઘૈર્ નભસિ દારુણૈહ્
અતિવૃષ્ટેન લોકસ્ય વિરૂપમ્ અભવદ્ વપુઃ ॥

મેઘૌઘૈર્ નિષ્પ્રભાકારમ્ અદૃશ્યગ્રહતારકમ્
ચન્દ્રસૂર્યાંશુરહિતં ખં બભૂવાતિનિષ્પ્રભમ્ ॥

વારિણા મેઘમુક્તેન મુચ્યમાનેન ચાસકૃત્
મેઘયુક્તેન વાતેન ઘૂર્ણિતમ્ વિશ્વતોમુખમ્ ।
આબભૌ સર્વતસ્ તત્ર ભૂમિસ્ તોયમયી યથા ॥

વિનેદુર્ બર્હિણસ્ તત્ર સ્તોકકાલ્પરુતાઃ ખગાઃ
વિવૃદ્ધિં નિમ્નગા યાતાઃ પ્લવગાઃ સંપ્લવં ગતાઃ ॥

ગર્જિતેન ચ મેઘાનાં પર્જન્યનિનદેન ચ
તર્જિતાનીવ કમ્પન્તે તૃણાનિ તરુભિઃ સહ ॥

પ્રાપ્તો ઽન્તકાલો લોકાનાં પ્રાપ્તા ચૈકાર્ણવા મહી
ઇતિ ગોપગણા વાક્યં વ્યાહરન્તિ ભયાર્દિતાઃ ॥

હમ્ભારવૈઃ ક્રન્દમાના ન ચેલુઃ સ્તમ્ભિતોપમાઃ
નિષ્કમ્પસક્થિશ્રવણા નિષ્પ્રયત્નખુરાનનાઃ
હૃષ્ટલોમાર્દ્રતનવઃ ક્ષામકુક્ષિપયોધરાઃ ॥

કાશ્ચિત્ પ્રાણાન્ જહુઃ શ્રાન્તા નિપેતુઃ કાશ્ચિદ્ આતુરાઃ
કાશ્ચિત્ સવત્સાઃ પતિતા ગાવઃ શીકરવેજિતાઃ ॥

કાશ્ચિદ્ આક્રમ્ય ક્રોડેન વત્સાંશ્ તિષ્ઠન્તિ માતરઃ
વિમુખાઃ શ્રાન્તસક્થ્યશ્ ચ નિરાહારાઃ કૃશોદરાઃ ॥

પેતુર્ આર્તા વેપમાના ગાવો વર્ષપરાજિતાઃ
વત્સાશ્ ચોન્મુખકા બાલા દામોદર મુખાઃ સ્થિતાઃ
ત્રાહીતિ વદનૈર્ દીનૈઃ કૃષ્ણમ્ ઊચુર્ ઇવાર્તવત્ ॥

ગવાં તત્કદનં દૃષ્ટ્વા દુર્દિનાગમજં ભયમ્
ગોપાંશ્ ચાસન્નવદનાન્ કોપં કૃષ્ણઃ સમાદધે ॥

સ ચિન્તયિત્વા સંરબ્ધો દૃષ્ટો યોગો ગવામ્ ઇતિ
આત્માનમ્ આત્મના વાક્યમ્ ઇદમ્ આહ પ્રિયંવદઃ ॥

અદ્યાહમ્ ઇમમ્ ઉત્પાટ્ય સકાનનવનં ગિરિમ્
કલ્પયેયં ગવાં સ્થાનં વર્ષત્રાણાય દુર્ધરમ્ ॥

અયં ધૃતો મયા શૈલો ભૂમીગૃહનિભોપમઃ
ત્રાસ્યન્તે સવ્રજા ગાવો મદ્વશ્યશ્ ચ ભવિષ્યતિ ॥

એવં સ ચિન્તયિત્વા તુ વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વૈકેન હસ્તેન કૃત્વા ગોવર્ધનાચલમ્ ।
દધાર લીલયા કૃષ્ણશ્ છત્રાકમ્ ઇવ બાલકઃ ।
બાહ્વોર્ બલં દર્શયિષ્યન્ સમીપં તં મહીધરમ્
દોર્ભ્યાં ઉત્પાટયામાસ કૃષ્ણો ગિરિર્ ઇવાપરઃ ॥

સ ધૃતઃ સંગતો મેઘૈર્ ગિરિઃ સવ્યેન પાણિના
ગૃહભાવં ગતસ્ તત્ર ગૃહાકારેણ વર્ચસા ॥

ભૂમેર્ ઉત્પાટ્યમાનસ્ય તસ્ય શૈલસ્ય સાનુષુ
શિલાઃ પ્રશિથિલાશ્ ચેલુર્ નિષ્પેતુશ્ ચ સપાદપાઃ ॥

શિખરૈર્ ઘૂણમાનૈશ્ ચ સીદમાનૈશ્ ચ સર્વતઃ
વિધૃતૈશ્ ચોચ્છ્રિતૈઃ શૃઙ્ગૈર્ અગમઃ ખગમો ઽભવત્ ॥

ચલત્પ્રસ્રવણૈઃ પાર્શ્વૈર્ મેઘૌઘૈર્ એકતાં ગતૈઃ
ભિદ્યમાનાશ્મનિચયશ્ ચચાલ ધરણીધરઃ ॥

ન મેઘાનાં પ્રવૃષ્ટાનાં ન શૈલસ્યાશ્મવર્ષિણઃ
વાયોશ્ ચ ઘૂર્ણમાનસ્ય વિદ્યુતાં ભ્રમતામ્ અપિ ।
વિષ્ણુતેજોભિભૂતાનામ્ અદૃશ્યન્ત વપૂંષિ ચ ।
વિવિદુસ્ તે જના રૂપં વાયોસ્ તસ્ય ચ ગર્જતઃ ॥

મેઘૈઃ શિખરસંધાનૈર્ જલપ્રસ્રવણાન્વિતૈઃ
મિશ્રીકૃત ઇવાભાતિ ગિરિર્ ઉદ્દામબર્હિણઃ ॥

આપ્લુતો ઽયં ગિરિઃ પક્ષૈર્ ઇતિ વિદ્યાધરોરગાઃ
ગન્ધર્વઋષયશ્ ચૈવ વાચો મુઞ્ચન્તિ સુસ્વરાઃ ॥

સ કૃષ્ણતલવિન્યસ્તો મુક્તમૂલઃ ક્ષિતેસ્ તલાત્
રીતીર્ નિર્વર્તયામાસ કાઞ્ચનાઞ્ જનરાજતીઃ ॥

કાનિચિચ્ છાદિતાનીવ સંકીર્ણાર્ધાનિ કાનિચિત્
ગિરેર્ મેઘં પ્રવિષ્ટાનિ તસ્ય શૃઙ્ગાણિ ચાભવન્ ॥

ગિરિણા કમ્પ્યમાનેન કમ્પિતાનાં તુ શાખિનામ્
પુષ્પમ્ ઉચ્ચાવચં ભૂમૌ વ્યશીર્યત સમન્તતઃ ॥

નિઃસૃતાઃ પૃથુમૂર્ધાનઃ સ્વસ્તિકાર્ધવિભૂષિતાઃ
દ્વિજિહ્વપતયઃ ક્રુદ્ધાઃ ખેચરાઃ ખે સમન્તતઃ ॥

આર્તિં જગ્મુઃ ખગગણા વર્ષેણ ચ ભયેન ચ
ઉત્પત્યોત્પત્ય ગગનાત્ પુનઃ પેતુર્ અવાઙ્મુખાઃ ॥

રેજુશ્ ચારોષિતાઃ સિંહાઃ સજલા ઇવ તોયદાઃ
ગર્ગરા ઇવ મથ્યન્તો નેદુઃ શાર્દૂલપુંગવાઃ ॥

વિષમૈશ્ ચ સમીભૂતૈઃ સમૈશ્ ચાત્યન્તદુર્ગમૈઃ
વ્યાવૃત્તદેહઃ સ ગિરી રમ્ય એવોપલક્ષ્યતે ॥

અભિવૃષ્ટસ્ય તૈર્ મેઘૈસ્ તસ્ય રૂપં બભૂવ હ
સ્તમ્ભિતસ્યેવ રુદ્રેણ ત્રિપુરસ્ય વિહાયસિ ॥

બાહુદણ્ડેન કૃષ્ણસ્ય વિધૃતં સુમહત્ તદા
નીલાભ્રપટલચ્ છન્નં તદ્ગિરિચ્છત્રમ્ આબભૌ ॥

સ્વપ્નાયમાનો જલદૈર્ નિમીલિતગુહામુખઃ
બાહૂપધાને કૃષ્ણસ્ય પ્રસુપ્ત ઇવ ખે ગિરિઃ ॥

નિર્વિહંગરુતૈર્ વૃક્ષૈર્ નિર્મયૂરરુતૈર્ વનૈઃ
નિરાલમ્બ ઇવાભાતિ ગિરિઃ સ શિખરૈર્ વૃતઃ ॥

પર્યસ્તૈર્ ઘૂર્ણમાનૈશ્ ચ પ્રચલદ્ભિશ્ ચ સાનુભિઃ
સજ્વરાણીવ શૈલસ્ય વનાનિ શિખરાણિ ચ ॥

ઉત્તમાઙ્ગગતાસ્ તસ્ય મેઘાઃ પવનવાહનાઃ
ત્વર્યમાણા મહેન્દ્રેણ તોયં મુમુચુર્ અક્ષયમ્ ॥

સ લમ્બમાનઃ કૃષ્ણસ્ય ભુજાગ્રે સઘનો ગિરિઃ
ચક્રારૂઢ ઇવાભાતિ દેશો નૃપતિપીડિતઃ ॥

સ મેઘનિચયસ્ તસ્થૌ ગિરિં તં પરિવાર્ય હ
પુરં પુરસ્કૃત્ય યથા સ્ફીતો જનપદો મહાન્ ॥

નિવેશ્ય તં કરે શૈલં તુલયિત્વા ચ સસ્મિતમ્
પ્રોવાચ ગોપ્તા ગોપાનાં પ્રજાપતિર્ ઇવ સ્થિતઃ ॥

એતદ્ દેવૈર્ અસંભાવ્યં દિવ્યેન વિધિના મયા
કૃતં ગિરિગૃહં ગોપા નિવાતશરણં ગવામ્ ॥

ક્ષિપ્રં વિશન્તુ યૂથાનિ ગવામ્ ઇહ હિ શાન્તયે
નિવાતેષુ ચ દેશેષુ નિવસન્તુ યથાસુખમ્
યથાવ્રજં યથાયૂથં યથાસારં ચ વૈ સુખમ્ ॥

વિભજ્યતામ્ અયં દેશઃ કૃતો વર્ષનિવારણઃ
શૈલોત્પાટનભૂર્ એષા મહતી નિર્મિતા મયા
યુથશશ્ ચ વિભજ્યાથ વસધ્વં ગોપસત્તમાઃ ।
પઞ્ચક્રોશપ્રમાણેન ક્રૌશૈકં વિસ્તરો મહાન્ ।
ત્રૈલોક્યમ્ અપ્ય્ ઉત્સહતે ગ્રસિતું કિં પુનર્ વ્રજમ્ ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દો ગવાં હમ્ભારવાશ્રિતઃ
ગોપાનાં તુમુલો જજ્ઞે મેઘનાદશ્ ચ બાહ્યતઃ ॥

પ્રવિશન્તિ તતો ગાવો ગોપૈર્ યૂથપ્રકલ્પિતાઃ
તસ્ય શૈલસ્ય વિપુલં પ્રદરં ગહ્વરોદરમ્ ॥

કૃષ્ણો ઽપિ મૂલે શૈલસ્ય શૈલસ્તમ્ભ ઇવોચ્છ્રિતઃ
દધારૈકેન હસ્તેન શૈલં પ્રિયમ્ ઇવાતિથિમ્ ॥

તતો વ્રજસ્ય ભાણ્ડાનિ યુક્તાનિ શકટાનિ ચ
વિવિશુર્ વર્ષભીતાનિ તદ્ ગૃહં ગિરિનિર્મિતમ્ ॥

અતિદૈવં તુ કૃષ્ણસ્ય દૃષ્ટ્વા તત્ કર્મ વજ્રભૃત્
મિથ્યાપ્રતિજ્ઞો જલદાન્ વારયામાસ વૈ વિભુઃ ॥

સપ્તરાત્રે તુ નિર્વૃત્તે ધરણ્યાં વિગતોત્સવે
જગામ સંવૃતો મેઘૈર્ વૃત્રહા સ્વર્ગમ્ ઉત્તમમ્ ॥

નિવૃત્તે સપ્તરાત્રે તુ તિષ્યે સ્કન્ને શતક્રતૌ
ગતાભ્રે વિમલે વ્યોમ્નિ દિવસે દીપ્તભાસ્કરે ॥

ગાવસ્ તેનૈવ માર્ગેણ પરિજગ્મુર્ ગતશ્રમાઃ
ખં ચ સ્થાનં તતો ઘોષઃ પ્રત્યયાત્ પુનર્ એવ સઃ ॥

કૃષ્ણો ઽપિ તં ગિરિશ્રેષ્ઠં સ્વસ્થાને સ્થાવરાત્મવાન્
પ્રીતો નિવેશયામાસ ધ્રુવાય વરદો વિભુઃ ॥