હરિવંશ · અધ્યાય 56

સોપસૃત્ય નદીતીરં બદ્ધ્વા પરિકરં દૃઢમ્
આરોહચ્ ચપલઃ કૃષ્ણઃ કદમ્બશિખરં યુવા ॥

કૃષ્ણઃ કદમ્બશિખરાલ્ લમ્બમાનો ઽમ્બુદાકૃતિઃ
હ્રદમધ્યે ઽકરોચ્ છબ્દં નિપતન્ન્ અમ્બુજેક્ષણઃ ॥

સ કૃષ્ણેનાવપતતા ક્ષોભિતઃ સ મહાહ્રદઃ
સંપ્રાશિચ્યત વેગેન ભિદ્યમાન ઇવાર્ણવઃ ॥

તેન શબ્દેન સંક્ષુબ્ધં તત્સર્પભવનં મહત્
ઉત્તિષ્ઠદ્ ઉદકાત્ સર્પો રોષપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥

સ ચોરગપતિઃ ક્રુદ્ધો મેઘરાશિસમપ્રભઃ
તતો રક્તાન્તનયનઃ કાલિયઃ સમદૃશ્યત ॥

પઞ્ચાસ્યઃ પાવકોચ્છ્વાસશ્ ચલજ્જિહ્વો ઽનલાનનઃ
પૃતુભિઃ પઞ્ચભિર્ ઘોરૈઃ શિરોભિઃ પરિવારિતઃ ॥

પૂરયિત્વા હ્રદં સર્વં ભોગેનાનલવર્ચસા
સ્ફુરન્ન્ ઇવ સ રોષેણ જ્વલન્ન્ ઇવ ચ તેજસા ॥

ક્રોધેન તજ્જલં તસ્ય સર્વં શૃતમ્ ઇવાભવત્
પ્રતિશ્રોતાશ્ ચ ભીતેવ જગામ યમુના નદી
તસ્ય ક્રોધાગ્નિપૂર્ણેન વક્ત્રેણાભૂચ્ ચ મારુતઃ ॥

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં હ્રદગતં ક્રીડન્તં શિશુલીલયા
સધૂમાઃ પન્નગેન્દ્રસ્ય મુખાન્ નિશ્ચેરુર્ અર્ચિષઃ ॥

સૃજતા તેન રોષાગ્નિં સમીપે તીરજા દ્રુમાઃ
ક્ષણેન ભસ્મસાન્ નીતા યુગાન્તપ્રતિમેન વૈ ॥

તસ્ય પુત્રાશ્ ચ દારાશ્ ચ ભૃત્યાશ્ ચાન્યે મહોરગાઃ
વમન્તઃ પાવકં ઘોરં વક્ત્રેભ્યો વિષસંભવમ્
સધૂમાઃ પન્નગેન્દ્રાસ્ તે નિપેતુર્ અમિતૌજસઃ ॥

પ્રવેશિતશ્ ચ તૈઃ સર્પૈઃ સ કૃષ્ણો ભોગબન્ધનમ્
નિર્યત્નચરણાકારસ્ તસ્થૌ ગિરિર્ ઇવાચલઃ ॥

દદંશુર્ દશનૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ વિષોત્પીડજલાવિલૈઃ
તે કૃષ્ણં સર્પપતયો ન મમાર ચ વીર્યવાન્ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ભીતા ગોપાલાઃ સર્વ એવ તે
ક્રન્દમાના વ્રજં જગ્મુર્ બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા ॥

એષ મોહં ગતઃ કૃષ્ણો મગ્નો વૈ કાલિયહ્રદે
ભક્ષ્યતે સર્પરાજેન તદ્ આગચ્છત માચિરમ્ ॥

નન્દગોપાય વૈ ક્ષિપ્રં બલ્લવાય નિવેદ્યતામ્
એષ તે કૃષ્યતે પુત્રઃ સર્પેણેતિ મહાહ્રદે ॥

નન્દગોપસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા વજ્રપાતોપમં વચઃ
આર્તઃ સ્ખલિતવિક્રાન્તસ્ તં જગામ હ્રદોત્તમમ્ ॥

સબાલયુવતીવૃદ્ધઃ સ ચ સંકર્ષણો યુવા
આક્રીડં પન્નગેન્દ્રસ્ય જનસ્ તં સમુપાગમત્ ॥

નન્દગોપમુખા ગોપાસ્ તે સર્વે સાશ્રુલોચનાઃ
ઇદં કિં ત્વ્ ઇતિ સંભ્રાન્તાઃ કસ્યેદં કર્મ ચેતિ વૈ ।
હાહાકારં પ્રકુર્વન્તસ્ તસ્થુસ્ તીરે હ્રદસ્ય વૈ ॥

વ્રીડિતા વિસ્મિતાશ્ ચૈવ શોકાર્તાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ
કેચિત્ તુ કૃષ્ણ હા હેતિ હા ધિગ્ ઇત્ય્ અપરે પુનઃ
અપરે હા હતાઃ સ્મેતિ રુરુદુર્ ભૃશદુઃખિતાઃ ॥

સ્ત્રિયશ્ ચૈવ યશોદાં તામ્ હા હતાસીતિ ચુક્રુશુઃ
યા પશ્યસિ પ્રિયં પુત્રં સર્પરાજવશંગતં
સંદિતં સર્પભોગેન કૃષ્યમાણં યથા મૃગમ્ ॥

અશ્મસારમયં નૂનં હૃદયં તે ઽભિલક્ષ્યતે
પુત્રં કથમ્ ઇમં દૃષ્ટ્વા યશોદે નાવદીર્યતે ॥

દુઃખિતં બત પશ્યામો નન્દગોપં હ્રદાન્તિકે
ન્યસ્ય પુત્રમુખે દૃષ્ટિં નિશ્ચેતનમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

યશોદામ્ અનુગચ્છન્ત્યઃ સર્પાવાસમ્ ઇમં હ્રદમ્
પ્રવિશામો ન યાસ્યામઃ સર્વા દામોદરં વિના ॥

દિવસઃ કો વિના સૂર્યં વિના ચન્દ્રેણ કા નિશા
વિના વૃષેણ કા ગાવો વિના કૃષ્ણેન કો વ્રજઃ
વિના કૃષ્ણં ન યાસ્યામો વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ ॥

તાસાં વિલપિતં શ્રુત્વા તેષામ્ ચ વ્રજવાસિનામ્
વિલાપં નન્દગોપસ્ય યશોદાં રુદતીં તથા ।
એકભાવશરીરજ્ઞ એકદેહો દ્વિધાકૃતઃ
સંકર્ષણસ્ તુ સંક્રુદ્ધો બભાષે કૃષ્ણમ્ અવ્યયમ્ ॥

કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો ગોપાનાં નન્દિવર્ધન
દમ્યતામ્ એષ વૈ ક્ષિપ્રં સર્પરાજો વિષાયુધઃ ॥

ઇમે નો બાન્ધવાસ્ તાત ત્વાં મત્વા માનુષં પ્રભો
પરિદેવન્તિ કરુણમ્ સર્વે માનુષબુદ્ધયઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા રૌહિણેયસ્ય વાક્યં સંજ્ઞાસમીરિતમ્
વિક્રીડ્યાસ્ફોટયદ્ બાહૂ તદ્ ભિત્ત્વા ભોગબન્ધનમ્ ॥

તસ્ય પદ્ભ્યાં અથાક્રમ્ય ભોગરાશિં જલોક્ષિતમ્
શિરો ઽસ્ય કૃષ્ણો જગ્રાહ સ્વહસ્તેનાવનામ્ય ચ ॥

તસ્યારુરોહ સહસા મધ્યમં તન્ મહચ્ છિરઃ
સો ઽસ્ય મૂર્ધ્નિ સ્થિતઃ કૃષ્ણો નનર્ત રુચિરાઙ્ગદઃ ॥

મૃદ્યમાનઃ સ કૃષ્ણેન શ્રાન્તમૂર્ધા ભુજંગમઃ
અસ્યૈઃ સરુધિરોદ્ગારૈઃ કાતરં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અવિજ્ઞાનાન્ મયા કૃષ્ણ રોષો ઽયં સંપ્રદર્શિતઃ
દમિતો ઽહં હતવિષો વશગસ્ તે વરાનન ॥

તદાજ્ઞાપય કિં કુર્યાં સદારાપત્યબાન્ધવઃ
કસ્ય વા વશતાં યામિ જીવિતં મે પ્રદીયતામ્ ॥

પઞ્ચમૂર્ધાનતં દૃષ્ટ્વા સર્પં સર્પારિકેતનઃ
અક્રુદ્ધ એવ ભગવાન્ પ્રત્યુવાચોરગેશ્વરમ્ ॥

તવાસ્મિન્ યમુનાતોયે નૈવ સ્થાનં દદામ્ય્ અહમ્
ગચ્છાર્ણવજલં સર્પ સપુત્રઃ સહબાન્ધવઃ ॥

યશ્ ચેહ ભૂયો દૃશ્યેત સ્થલે વા યદિ વા જલે
તવ ભૃત્યસ્ તનૂજો વા ક્ષિપ્રં વધ્યઃ સ મે ભવેત્ ॥

શિવં ચાસ્ય જલસ્યાસ્તુ ત્વં ચ ગચ્છ મહાર્ણવમ્
સ્થાને ત્વ્ ઇહ ભવેદ્ દોષસ્ તવાન્તકરણો મહાન્ ॥

મત્પદાનિ ચ તે સર્પ દૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ સાગરે
ગરુદઃ પન્નગરિપુસ્ ત્વયિ ન પ્રહરિષ્યતિ ॥

ગૃહ્ય મૂર્ધ્ના તુ ચરણૌ કૃષ્ણસ્યોરગપુંગવઃ
પશ્યતામ્ એવ ગોપાનાં જગામાદર્શનં હ્રદાત્ ॥

નિર્જિતે તુ ગતે સર્પે કૃષ્ણમ્ ઉત્તીર્ય વિષ્ઠિતમ્
વિસ્મિતાસ્ તુષ્ટુવુર્ ગોપાશ્ ચક્રુશ્ ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

ઊચુઃ સર્વે સુસંપ્રીતા નન્દગોપં વનેચરાઃ
ધન્યો ઽસ્ય્ અનુગૃહીતો ઽસિ યસ્ય તે પુત્ર ઈદૃશઃ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ ગોપાનાં ગવાં ઘોષસ્ય ચાનઘ
આપત્સુ શરણં કૃષ્ણઃ પ્રભુશ્ ચાયતલોચનઃ ॥

જાતા શિવજલા સર્વા યમુના મુનિસેવિતા
સર્વૈસ્ તીર્થૈઃ સુખં ગાવો વિચરિષ્યન્તિ નઃ સદા ॥

વ્યક્તમ્ એવ વયં ગોપા વને યત્ કૃષ્ણમ્ ઈદૃશમ્
મહદ્ભૂતં ન જાનીમશ્ છન્નમ્ અગ્નિમ્ ઇવ વ્રજે ॥

એવં તે વિસ્મિતાઃ સર્વે સ્તુવન્તઃ કૃષ્ણમ્ અવ્યયમ્
જગ્મુર્ ગોપગણા ઘોષં દેવાશ્ ચૈત્રરથં યથા ॥