હરિવંશ · અધ્યાય 51

કાલે ગચ્છતિ સૌમ્યૌ તૌ દારકૌ કૃતનામકૌ
પઞ્ચ સંવત્સરાન્ પ્રાપ્તૌ શોભયાનૌ વ્રજં મુહુઃ ।
કૃષ્ણસંકર્ષણૌ ચોભૌ રિઙ્ગિનૌ સમપદ્યતામ્ ॥

તાવ્ અન્યોન્યગતૌ બાલૌ બાલ્યાદ્ એવૈકતાં ગતૌ
એકમન્ત્રધરૌ કાન્તૌ બાલચન્દ્રાર્કવર્ચસૌ ॥

એકનિર્માણનિર્યુક્તાવ્ એકશય્યાસનાશનૌ
એકવેષધરાવ્ એકં પુષ્યમાણૌ શિશુવ્રતમ્ ॥

એકકાર્યાન્તરગતાવ્ એકદેહૌ દ્વિધા કૃતૌ
એકચર્યૌ મહાવીર્યાવ્ એકસ્ય શિશુતાં ગતૌ ॥

એકપ્રમાણૌ લોકાનાં દેવવૃત્તાન્તમાનુષૌ
કૃત્સ્નસ્ય જગતો ગોપૌ સંવૃત્તૌ ગોપદારકૌ ॥

અન્યોન્યવ્યતિષક્તાભિઃ ક્રીડાભિર્ અભિશોભિતૌ
અન્યોન્યકિરણગ્રસ્તૌ ચન્દ્રસૂર્યાવ્ ઇવામ્બરે ॥

વિસર્પન્તૌ તુ સર્વત્ર સર્પભોગભુજાવ્ ઉભૌ
રેજતુઃ પાંશુદિગ્ધાઙ્ગૌ દૃપ્તૌ કલભકાવ્ ઇવ ॥

ક્વચિદ્ ભસ્મપ્રદિગ્ધાઙ્ગૌ કરીષપ્રોક્ષિતૌ ક્વચિત્
તૌ તત્ર પરિધાવેતાં કુમારાવ્ ઇવ પાવકી ॥

ક્વચિજ્ જાનુભિર્ ઉદ્ધૃષ્ટૈઃ સર્પમાણૌ વિરેજતુઃ
ક્રીડન્તૌ વત્સશાલાસુ શકૃદ્દિગ્ધાઙ્ગમૂર્ધજૌ ॥

શુશુભાતે શ્રિયા જુષ્ટાવ્ આનન્દજનનૌ પિતુઃ
જનં ચ વિપ્ર કુર્વાણૌ હસન્તૌ ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥

તૌ બાલકૌ લલિતકૌ મૂર્ધજવ્યાકુલેક્ષણૌ
રેજતુશ્ ચન્દ્રવદનૌ દારકૌ સુકુમારકૌ ॥

અતિપ્રસક્તૌ તૌ દૃષ્ટ્વા સર્વવ્રજવિચારિણૌ
નાશક્નુવદ્ વારયિતુમ્ નન્દગોપઃ સુદુર્મદૌ ॥

તતો યશોદા સંક્રુદ્ધા કૃષ્ણં કમલલોચનમ્
ઉવાચ શિશુરૂપેણ ચરન્તં જગતઃ પ્રભુમ્ ।
એહિ વત્સ પિબ સ્તન્યં દુર્વોઢું મમ સંપ્રતિ ॥
એતાવન્તમ્ ઇતઃ કાલં ક્વા ગતો ઽસિ ગૃહાદ્ બહિઃ ।
ઇત્ય્ આદાય કરે પુત્રં ગૃહાન્ નિર્વાસ્ય સા રુષા ।
આનાય્ય શકટીમૂલં ભર્ત્સયન્તી પુનઃ પુનઃ ॥

દામ્ના ચૈવોદરે બદ્ધ્વા પ્રત્યબન્ધદ્ ઉદૂખલે
યદિ શક્નોષિ ગચ્છેતિ તમ્ ઉક્ત્વા કર્મ સાકરોત્
વ્યગ્રાયામ્ તુ યશોદાયામ્ નિર્જગામ તતો ઽઙ્ગણાત્ ॥

શિશુલીલાં તતઃ કુર્વન્ કૃષ્ણો વિસ્માપયન્ વ્રજમ્
સો ઽઙ્ગણાન્ નિઃસૃતઃ કૃષ્ણઃ કર્ષમાણ ઉદૂખલમ્ ॥

સ યમાભ્યામ્ પ્રવૃદ્ધાભ્યામ્ અર્જુનાભ્યાં ચરન્ વને
નિશ્ચક્રામ શિશુર્ મધ્યાત્ કર્ષમાણ ઉદૂખલમ્ ॥

તત્ તસ્ય કર્ષતો બદ્ધમ્ તિર્યગ્ ગતમ્ ઉદૂખલમ્
લગ્નં તાભ્યાં સમૂલાભ્યામ્ અર્જુનાભ્યાં ચકર્ષ હ ॥

તાવ્ અર્જુનૌ કૃષ્યમાણૌ તેન બાલેન રંહસા
સમૂલવિટપૌ ભગ્નૌ સ તુ મધ્યે જહાસ વૈ ॥

નિદર્શનાર્થં ગોપાનાં દિવ્યં સ્વબલમ્ આસ્થિતઃ
તદ્ દામ તસ્ય બાલસ્ય પ્રભાવાદ્ અભવદ્ દૃઢમ્ ॥

યમુનાતીરમાર્ગસ્થા ગોપ્યસ્ તં દદૃશુઃ શિશુમ્
ક્રન્દન્ત્યો વિસ્મયન્ત્યશ્ ચ યશોદાનિકટં યયુઃ ॥

તાસ્ તુ સંભ્રાન્તવદના યશોદામ્ ઊચુર્ અઙ્ગનાઃ
એહ્ય્ આગચ્છ યશોદેતિ સંભ્રમે કિં વિલમ્બસે ॥

યૌ તાવ્ અર્જુનવૃક્ષૌ તુ વ્રજે સત્યોપયાચિતૌ
તાવ્ એતૌ તવ પુત્રસ્ય પતિતાવ્ ઉપરિ દ્રુમૌ ।
પુત્રસ્યોપરિ તાવ્ એતૌ પતિતૌ તે મહીરુહૌ ॥

દૃઢેન દામ્ના તત્રૈવ બદ્ધો વત્સ ઇવોદરે
જહાસ મધ્યે વૃક્ષાભ્યાં તવ પુત્રઃ સ બાલકઃ ॥

ઉત્તિષ્ઠ ગચ્છ દુર્મેધે મૂઢે પણ્ડિતમાનિનિ
પુત્રમ્ આનય જીવન્તું મુક્તં મૃત્યુમુખાદ્ ઇવ ॥

સા ભીતા સહસોત્થાય હાહાકારં પ્રકુર્વતી
તં દેશમ્ અગમદ્ યત્ર પતિતૌ તૌ મહાદ્રુમૌ ॥

દદર્શ તાભ્યાં સા મધ્યે દ્રુમાભ્યામ્ આત્મજં શિશુમ્
દામ્ના નિબદ્ધમ્ ઉદરે કર્ષમાણમ્ ઉદૂખલમ્ ॥

સગોપીગોપવૃદ્ધશ્ ચ સયુવા ચ વ્રજસ્ તદા
પર્યગચ્છત્ તતો દ્રષ્ટું ગોપેષુ મહદ્ અદ્ભુતમ્ ॥

જજલ્પુસ્ તે યથાકામં ગોપા વનવિચારિણઃ
જજલ્પુર્ જાતસંભ્રાન્તા સર્વે વિસ્મિતચેતસઃ ।
કેનેમૌ પાતિતૌ વૃક્ષૌ ઘોષસ્યૈવાગ્રપાદપૌ ॥

વિના વાતં વિના વર્ષં વિદ્યુત્પ્રપતનં વિના
વિના હસ્તિકૃતં દોષમ્ કેનેમૌ પાતિતૌ દ્રુમૌ ॥

અહો બત ન શોભેતાં વિમૂલાવ્ અર્જુનાવ્ ઇમૌ
ઇમૌ નિપતિતૌ ભૂમૌ વિતોયૌ જલદાવ્ ઇવ ॥

નન્દગોપ પ્રસન્નૌ તે દ્રુમાવ્ એવંગતાવ્ અપિ
યત્ર તે દારકો મુક્તો વિમૂલાભ્યામ્ અવિક્ષતઃ ॥

ઔત્પાતિકમ્ ઇદં ઘોષે તૃતીયં વર્તતે ત્વ્ ઇહ
પૂતનાયા નિપાતશ્ ચ દ્રુમયોઃ શકટસ્ય ચ ॥

અસ્મિન્ સ્થાને નિવેશો ઽયં ઘોષસ્યાસ્ય ન વિદ્યતે
ઉત્પાતા હ્ય્ અત્ર દૃશ્યન્તે કથયન્તો નશોભનમ્ ॥

નન્દગોપસ્ તુ સહસા મુક્ત્વા કૃષ્ણમ્ ઉદૂખલાત્
નિવેશ્ય ચાઙ્કે સુચિરં મૃતં પુનર્ ઇવાગતમ્ ॥

તતો યશોદાં ગર્હન્ વૈ નન્દગોપો વિવેશ હ
સ ચ ગોપજનઃ સર્વો ઘોષમ્ એવ જગામ હ ॥

સ ચ તેનૈવ નામ્ના તુ કૃષ્ણો વૈ દામબન્ધનાત્
યેન દામ્ના નિબદ્ધો ઽસાવ્ ઉદરે સુદૃઢં વ્રજે ।
ઘોષે દામોદર ઇતિ ગોપીભિઃ પરિગીયતે ॥

એતદ્ આશ્ચર્યભૂતં હિ બાલસ્યાસીદ્ વિચેષ્ટિતમ્
કૃષ્ણસ્ય ભરતશ્રેષ્ઠ ઘોષે નિવસતસ્ તદા ॥