હરિવંશ · અધ્યાય 50

તત્ર તસ્યાસતઃ કાલઃ સુમહાન્ અત્યવર્તત
ગોવ્રજે નન્દગોપસ્ય બલ્લવત્વં પ્રકુર્વતઃ ॥

દારકૌ કૃતનામાનૌ વવૃધાતે સુખં ચ તૌ
જ્યેષ્ઠઃ સંકર્ષણો નામ યવીયાન્ કૃષ્ણ એવ તુ ॥

મેઘકૃષ્ણસ્ તુ કૃષ્ણો ઽભૂદ્ દેહાન્તરગતો હરિઃ
વ્યવર્ધત ગવાં મધ્યે સાગરસ્ય ઇવામ્બુદઃ ॥

શકટસ્ય ત્વ્ અધઃ સુપ્તં કદાચિત્ પુત્રગૃદ્ધિની
યશોદા તં સમુત્સૃજ્ય જગામ યમુનાં નદીમ્ ॥

શિશુલીલાં તતઃ કુર્વન્ સ્વહસ્તચરણૌ ક્ષિપન્
અઙ્ગુષ્ઠમ્ આસ્યે નિક્ષિપ્ય પાદાભ્યાં પરિચિક્ષિપન્ ।
હાસ્યં કુર્વઞ્ શિશુઃ કૃષ્ણો નેત્રાભ્યાં પરિવિભ્રમન્ ॥
કરં કરેણ સંપીડ્ય પાદં પાદેન પીડયન્ ।
અનેકાભિઃ સ લીલાભિર્ લોકાંસ્ તદ્ગતમાનસાન્ ।
કલ્મષં ક્ષાલયન્ વિષ્ણુસ્ તદ્ગતાસક્તચેતસામ્ ।
રુરોદ મધુરં કૃષ્ણઃ પાદાવ્ ઊર્ધ્વં પ્રસારયન્ ॥

સ તત્રૈકેન પાદેન શકટં પર્યવર્તયત્
અઞ્જનેન પરિક્ષિપ્તં મુખમ્ ઉન્નમયન્ હરિઃ ।
ન્યુબ્જં પયોધરાકાઙ્ક્ષી ચકાર ચ રુરોદ ચ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તા યશોદા શીઘ્રગામિની
સ્નાતા પ્રસ્નવદિગ્ધાઙ્ગી બદ્ધવત્સેવ સૌરભી ॥

સા દદર્શ વિપર્યસ્તં શકટં વાયુના વિના
હાહેતિ કૃત્વા ત્વરિતા દારકં જગૃહે તદા ॥

ન સા બુબોધ તત્ તેન શકટં પરિવર્તિતમ્
સ્વસ્તિ મે દારકાયેતિ પ્રીત્યા ભીતા ચ સાભવત્ ॥

કિં નુ વક્ષ્યતિ તે પુત્ર પિતા પરમકોપનઃ
ત્વય્ય્ અધઃ શકટે સુપ્તે શકટે ચ વિલોડિતે ॥

કિં મે સ્નાનેન દુઃસ્નાનં કિં ચ મે ગમને નદીમ્
પર્યસ્તે શકટે પુત્ર યા ત્વા પશ્યામ્ય્ અપાવૃતમ્ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ગોભિર્ આજગામ વનેચરઃ
કાષાયે વાસસી બિભ્રન્ નન્દગોપો વ્રજાન્તિકમ્ ॥

સ દદર્શ વિપર્યસ્તં ભિન્નભાણ્ડઘટીઘટમ્
અપાસ્તધૂર્વિભગ્નાક્ષં શકટં ચક્રમાલિ વૈ ॥

ભીતસ્ ત્વરિતમ્ આગમ્ય સહસા સાશ્રુલોચનઃ
અપિ મે સ્વસ્તિ પુત્રાયેત્ય્ અસકૃદ્ વચનં વદન્ ॥

પિબન્તં સ્તનમ્ આલક્ષ્ય પુત્રં સ્વસ્થો ઽબ્રવીત્ પુનઃ
વૃષયુદ્ધં વિના કેન પર્યસ્તં શકટં મમ ॥

પ્રત્યુવાચ યશોદા તં ભીતા ગદ્ગદભાષિણી
ન વિજાનામ્ય્ અહં કેન શકટં પાતિતં ભુવિ ॥

અહં ગતા નદીમ્ આર્ય ચૈલપ્રક્ષાલનાર્થિની
આગતા ચ વિપર્યસ્તમ્ અપશ્યં શકટં ભુવિ ॥

તયોઃ કથયતોર્ એવમ્ અબ્રુવંસ્ તત્ર દારકાઃ
અનેન શિશુના યાનમ્ એતત્ પાદેન પાતિતમ્
અસ્માભિઃ સંપતદ્ભિસ્ તુ દૃષ્ટમ્ એતદ્ યદૃચ્છયા ॥

આશ્ચર્યમ્ ઇતિ તે સર્વે વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ
સ્વસ્થાને શકટં ચૈવ ચક્રબન્ધમ્ અકારયન્ ॥

ધાત્રી કંસસ્ય ભોજસ્ય પૂતનેતિ પરિશ્રુતા
પૂતના નામ શકુની થોરા પ્રાણભયંકરી ।
આજગામાર્ધરાત્રે વૈ પક્ષૌ ક્રોધાદ્ વિધુન્વતી ।
તસ્મૈ સ્તનં દુર્જરવીર્યમ્ ઉલ્બણં ।
ઘોરાઙ્કમ્ આદાય શિશોર્ દદાવ્ અથ ।
ગાઢં કરાભ્યાં ભગવાન્ પ્રપીડ્ય ।
પ્રાણૈઃ સમં રોષસમન્વિતો ઽપિબત્ ॥
સા મુઞ્ચ મુઞ્ચ બાલમ્ ઇતિ પ્રભાષિણી ।
નિષ્પીડ્યમાનાખિલજીવમર્મણિ ।
વિવૃત્ય નેત્રે ચરણૌ ભુજૌ મુહુર્ ।
વિક્લિન્નગાત્રા ક્ષિપતી રુરોદ હ ॥
તસ્યાઃ સ્વનેનાતિગભીરરંહસા ।
સાદ્રિર્ મહી દ્યૌશ્ ચ ચચાલ સગ્રહા ।
રસા દિશશ્ ચ પ્રતિનેદિરે જનાઃ ।
પેતુઃ ક્ષિતૌ વજ્રનિપાતશઙ્કયા ॥
નિશાચરીત્થં વ્યથિતસ્તના વ્યસુર્ ।
વિસ્તાર્ય કેશાંશ્ ચરણૌ ભુજાવ્ અપિ ।
પ્રસાર્ય ગોષ્ઠે નિજરૂપમ્ આશ્રિતા ।
વજ્રાહતો વૃત્ર ઇવાપતન્ નૃપ ॥
પતમાનો ઽપિ તદ્દેહસ્ ત્રિગવ્યૂત્યન્તરદ્રુમાન્ ।
ચૂર્ણયામ્ આસ રાજેન્દ્ર મહદ્ આસીત્ તદ્ અદ્ભુતમ્ ॥
ઈષામાત્રોગ્રદંષ્ટ્રાસ્યં ગિરિકન્દરનાસિકમ્ ।
ગણ્ડશૈલસ્તનં રૌદ્રં પ્રકીર્ણારુણમૂર્ધજમ્ ।
અન્ધકૂપગભીરાક્ષં પુલિનારોહભીષણમ્ ।
બદ્ધસેતુભુજોર્વઙ્ઘ્રિ શૂન્યતોયહ્રદોદરમ્ ।
બાલં ચ તસ્યા ઉરસિ ક્રીડન્તમ્ અકુતોભયમ્ ।
ગોપ્યસ્ તૂર્ણં સમભ્યેત્ય જગૃહુર્ જાતસંભ્રમાઃ ॥
યશોદારોહિણીભ્યાં તાઃ સમં બાલસ્ય સર્વતઃ ।
રક્ષામ્ વિદધિરે સમ્યગ્ ગોપુચ્છભ્રમણાદિભિઃ ॥
ગોમૂત્રેણ સ્નાપયિત્વા પુનર્ ગોરજસાર્ભકમ્ ।
રક્ષાં ચક્રુશ્ ચ શકૃતા દ્વાદશાઙ્ગેષુ નામભિઃ ।
તતો ઽર્ધરાત્રસમયે શકુનિઃ પ્રત્યદૃશ્યત ॥

વ્યાઘ્રગમ્ભીરનિર્ઘોષા વ્યાહરન્તી પુનઃ પુનઃ
નિલિલ્યે શકટાક્ષે સા પ્રસ્નવોત્પીડવર્ષિણી ॥

દદૌ સ્તનં ચ કૃષ્ણાય તત્ર સુપ્તજને નિશિ
તસ્યાઃ સ્તનં પપૌ કૃષ્ણઃ પ્રાણૈઃ સહ નનાદ ચ ॥

તેન શબ્દેન વિત્રસ્તાસ્ તતો બુબુધિરે જનાઃ
સ નન્દગોપો ગોપાશ્ ચ યશોદા ચ સુવિક્લવા ॥

તે તામ્ અપશ્યન્ પતિતાં વિસંજ્ઞાં વિપયોધરામ્
શકુનિં નિહતાં ભૂમૌ વજ્રેણેવ વિદારિતામ્ ॥

ઇદં કિં ન્વ્ ઇતિ સંત્રસ્તાઃ કસ્યેદં કર્મ ચેતિ ચ
નન્દગોપં પુરસ્કૃત્ય ગોપાસ્ તં પર્યવારયન્ ॥

ગતેષુ તેષુ ગોપેષુ વિસ્મિતેષુ યથાગૃહમ્
યશોદાં નન્દગોપસ્ તુ પપ્રચ્છાગતસંભ્રમઃ ॥

કો ઽયં વિધિર્ ન જાનામિ વિસ્મયો મે મહાન્ અયમ્
પુત્રસ્ય મે ભયં ભીરુ ભીરુત્વં સમુપાગતમ્ ॥

યશોદા ત્વ્ અબ્રવીદ્ ભીતા નાર્ય જાનામિ કિં ન્વ્ ઇદમ્
દારકેણ સહાનેન સુપ્તા શબ્દેન બોધિતા ॥

યશોદાયામ્ અજાનન્ત્યાં નન્દગોપઃ સબાન્ધવઃ
કંસાદ્ ભયં ચકારોગ્રં વિસ્મયં ચ જગામ હ ॥