હરિવંશ · અધ્યાય 43

તે શ્રુત્વા પૃથિવીવાક્યં સર્વ એવ દિવૌકસઃ
તદર્થકૃત્યં સંચિન્ત્ય પિતામહમ્ અથાબ્રુવન્ ॥

ભગવન્ ક્રિયતામ્ અસ્યા ધરણ્યા ભારસંનતિઃ
શરીરકર્તા લોકાનાં ત્વં હિ લોકસ્ય ચેશ્વરઃ ॥

યત્ કર્તવ્યં મહેન્દ્રેણ યમેન વરુણેન ચ
યદ્ વા કાર્યં ધનેશેન સ્વયં નારાયણેન વા ॥

યદ્ વા ચન્દ્રમસા કાર્યં ભાસ્કરેણાનિલેન વા
આદિત્યૈર્ વસુભિર્ વાપિ રુદ્રૈર્ વા લોકભાવનૈઃ ॥

અશ્વિભ્યાં વા સુરાગ્ર્યાભ્યાં સાધ્યૈર્ વા ત્રિદિવાલયૈઃ
મરુદ્ભિર્ વા સુરશ્રેષ્ઠૈઃ પાવકેનાપિ ચ પ્રભો ।
બૃહસ્પત્યુશનોભ્યાં વા કાલેન કલિનાપિ વા ॥

મહેશ્વરેણ વા બ્રહ્મન્ વિશાખેન ગુહેન વા
યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વૈશ્ ચારણૈર્ વા મહોરગૈઃ ॥

પર્વતૈઃ શૈલમુખ્યૈર્ વા સાગરૈર્ વા મહોર્મિભિઃ
ગઙ્ગામુખાભિર્ દિવ્યાભિઃ સરિદ્ભિર્ વા સુરેશ્વર ॥

ક્ષિપ્રમ્ આજ્ઞાપય વિભો કથમ્ અંશઃ પ્રયુજ્યતામ્
યદિ તે પાર્થિવં કાર્યં કાર્યં પાર્થિવવિગ્રહે ॥

કથમ્ અંશાવતરણં કુર્મઃ સર્વે પિતામહ
અન્તરિક્ષગતા યે ચ પૃથિવ્યાં યે ચ પાર્થિવાઃ ॥

સદસ્યાનાં ચ વિપ્રાણાં પાર્થિવાનાં કુલેષુ ચ
અયોનિજાશ્ ચાપિ તનૂઃ સૃજામ જગતીતલે ॥

સુરાણામ્ એકકાર્યાણાં શ્રુત્વૈતન્ નિશ્ચિતં મહત્
દેવૈઃ પરિવૃતઃ પ્રાહ વાક્યં લોકપિતામહઃ ॥

રોચતે મે સુરશ્રેષ્ઠા યુષ્માકમ્ અપિ નિશ્ચયઃ
સૃજધ્વં સ્વશરીરાંશાંસ્ તેજસાત્મસમાન્ ભુવિ ॥

સર્વ એવ સુરશ્રેષ્ઠાસ્ તેજોભિર્ અવરોહત
ભાવયન્તો ભુવં દેવીં લબ્ધ્વા ત્રિભુવનશ્રિયમ્ ॥

પાર્થિવે ભારતે વંશે પૂર્વમ્ એવ વિજાનતા
પૃથિવ્યાં સંભવમ્ ઇમં શ્રૂયતાં યન્ મયા કૃતમ્ ॥

સમુદ્રે ઽહં સુરાઃ પૂર્વે વેલામ્ આસાદ્ય પશ્ચિમામ્
આસે સાર્ધં તનૂજેન કશ્યપેન મહાત્મના ॥

કથાભિઃ પૂર્વવૃત્તાભિર્ લોકવેદાનુગામિભિઃ
ઇતિવૃત્તૈશ્ ચ બહુભિઃ પુરાણપ્રભવૈર્ ગુણૈઃ ॥

કુર્વતસ્ તુ કથાસ્ તાસ્ તાઃ સમુદ્રઃ સહ ગઙ્ગયા
સમીપમ્ આજગામાશુ યુક્તસ્ તોયદમારુતૈઃ ॥

સ વીચિવિષમાં કુર્વન્ ગતિં વેગતરઙ્ગિણીમ્
યાદોગણવિચિત્રેણ સંછન્નસ્ તોયવાસસા ॥

શઙ્ખમુક્તામલતનુઃ પ્રવાલમણિભૂષણઃ
યુક્તશ્ ચન્દ્રમસા પૂર્ણઃ સાભ્રગમ્ભીરનિસ્વનઃ ॥

સ માં પરિભવન્ન્ એવ સ્વાં વેલાં સમતિક્રમન્
ક્લેદયામ્ આસ ચપલૈર્ લાવણૈર્ અમ્બુવિસ્રવૈઃ ॥

તં ચ દેશં વ્યવસિતઃ સમુદ્રો ઽદ્ભિર્ વિમર્દિતુમ્
ઉક્તઃ સંરબ્ધયા વાચા શાન્તો ઽસીતિ તતો મયા ॥

શાન્તો ઽસીત્ય્ ઉક્તમાત્રસ્ તુ તનુત્વં સાગરો ગતઃ
સંહતોર્મિતરઙ્ગૌઘઃ સ્થિતો રાજશ્રિયા જ્વલન્ ॥

ભૂયશ્ ચૈવ મયા શપ્તઃ સમુદ્રઃ સહ ગઙ્ગયા
સકારણાં મતિં કૃત્વા યુષ્માકં હિતકામ્યયા ॥

યસ્માત્ ત્વં રાજતુલ્યેન વપુષા સમુપસ્થિતઃ
ગચ્છાર્ણવ મહીપાલો રાજૈવ ત્વં ભવિષ્યસિ ॥

તત્રાપિ સહજાં લીલાં ધારયન્ સ્વેન તેજસા
ભવિષ્યસિ નૃણાં ભર્તા ભારતાનાં કુલોદ્વહઃ ॥

શાન્તો ઽસીતિ મયોક્તસ્ ત્વં યચ્ ચાસિ તનુતાં ગતઃ
સુતનુર્ યશસા લોકે શંતનુસ્ ત્વં ભવિષ્યસિ ॥

ઇયમ્ અપ્ય્ આયતાપાઙ્ગી ગઙ્ગા સર્વાઙ્ગશોભના
ઇયમ્ અપ્ય્ આગતા ગઙ્ગા તવાર્થે વરવર્ણિની ।
રૂપિણી વૈ સરિચ્ છ્રેષ્ઠા તત્ર ત્વામ્ ઉપયાસ્યતિ ॥

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ માં ક્રુદ્ધઃ સો ઽભિગમ્યાઋણવો ઽબ્રવીત્
માં પ્રભો દેવદેવેશ કિમર્થં શપ્તવાન્ અસિ ॥

અહં તવ વિધેયાત્મા ત્વત્કૃતસ્ ત્વત્પરાયણઃ
અશપો ઽસદૃશૈર્ વાક્યૈર્ આત્મજં માં કિમ્ આત્મના ॥

ભગવંસ્ ત્વત્પ્રસાદેન વેગાત્ પર્વણિ વર્ધિતઃ
યદ્ય્ અહં ચલિતો બ્રહ્મન્ કો ઽત્ર દોષો મમાત્મનઃ ॥

ક્ષિપ્તાભિઃ પવનેનાદ્ભિઃ સ્પૃષ્ટો યદ્ય્ અસિ પર્વણિ
અત્ર મે ભગવન્ કિં નુ વિદ્યતે શાપકારણમ્ ॥

ઉદ્ધૂતૈશ્ ચ મહાવાતૈઃ પ્રવૃદ્ધૈશ્ ચ બલાહકૈઃ
પર્વણા ચેન્દુયુક્તેન ત્રિભિઃ ક્ષુબ્ધો ઽસ્મિ કારણૈઃ ॥

એવં યદ્ય્ અપરાદ્ધો ઽહં કારણૈસ્ ત્વત્પ્રવર્તિતૈઃ
ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ મે બ્રહ્મઞ્ શાપો ઽયં વિનિવર્ત્યતામ્ ॥

એવં મયિ નિરાલમ્બે શાપાચ્ છિથિલતાં ગતે
કારુણ્યં કુરુ દેવેશ પ્રમાણં યદ્ય્ અવેક્ષસે ॥

અસ્યાશ્ ચ દેવ ગઙ્ગાયા ગાં ગતાયાસ્ તવાજ્ઞયા
મદ્દોષાત્ સમદોષાયાઃ પ્રસાદં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

તમ્ અહં શ્લક્ષ્ણયા વાચા મહાર્ણવમ્ અથાબ્રુવમ્
અકારણજ્ઞં દેવાનાં ત્રસ્તં શાપાનિલેરિતમ્ ॥

શાન્તિં વ્રજ ન ભેતવ્યં પ્રસન્નો ઽસ્મિ મહામતે
શાપે ઽસ્મિન્ સરિતાં નાથ ભવિષ્યં શૃણુ કારણમ્ ॥

ત્વં ગચ્છ ભારતે વંશે સ્વદેહં સ્વેન તેજસા
આધત્સ્વ સરિતાં નાથ ત્યક્ત્વેમાં સાગરીં તનુમ્ ॥

મહોદધે મહીપાલસ્ તત્ર રાજશ્રિયા વૃતઃ
પાલયંશ્ ચતુરો વર્ણાન્ રંસ્યસે સલિલેશ્વર ॥

ઇયં ચ ત્વાં સરિચ્ છ્રેષ્ઠા બિભ્રતી માનુષીં તનુમ્
તત્ કાલરમણીયાઙ્ગી ગઙ્ગા પરિચરિષ્યતિ ॥

અનયા સહ જાહ્નવ્યા મોદમાનો મમાજ્ઞયા
ઇમં સલિલસંક્લેદં વિસ્મરિષ્યસિ સાગર ॥

ત્વરતા ચૈવ કર્તવ્યં ત્વયેદં દેવશાસનમ્
પ્રાજાપત્યેન વિધિના ગઙ્ગયા સહ સાગર ॥

વસવઃ પ્રચ્યુતાઃ સ્વર્ગાત્ પ્રવિષ્ટાશ્ ચ રસાતલમ્
તેષામ્ ઉત્પાદનાર્થાય ત્વં મયા વિનિયોજિતઃ ॥

અષ્ટૌ તાઞ્ જાહ્નવીગર્ભાન્ અપત્યાર્થં દદામ્ય્ અહમ્
વિભાવસોસ્ તુલ્યગુણાન્ સુરાણાં પ્રીતિવર્ધનાન્ ॥

ઉત્પાદ્ય ત્વં વસૂઞ્ શીઘ્રં કૃત્વા કુરુકુલં મહત્
પ્રવેષ્ટાસિ તનું ત્યક્ત્વા પુનઃ સાગર સાગરીમ્ ॥

એવમ્ એતન્ મયા પૂર્વં હિતાર્થં વઃ સુરોત્તમાઃ
ભવિષ્યં પશ્યતા ભારં પૃથિવ્યાઃ પાર્થિવાત્મકમ્ ॥

તદ્ એષ શંતનોર્ વંશઃ પૃથિવ્યાં રોપિતો મયા
વસવો યત્ર ગઙ્ગાયાં ઉત્પન્નાસ્ ત્રિદિવૌકસઃ ॥

અદ્યાપિ ભુવિ ગાઙ્ગેયસ્ તત્રૈવ વસુર્ અષ્ટમઃ
સપ્તેમે વસવઃ પ્રાપ્તાઃ સ એકઃ પરિલમ્બતે ॥

દ્વિતીયાયાં સ્ત્રિયાં સૃષ્ટા દ્વિતીયા શંતનોસ્ તનુઃ
વિચિત્રવીર્યો દ્યુતિમાન્ આસીદ્ રાજા પ્રતાપવાન્ ॥

વૈચિત્રવીર્યૌ દ્વાવ્ એવ પાર્થિવૌ ભુવિ સાંપ્રતમ્
પાણ્ડુશ્ ચ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ ચ વિખ્યાતૌ પુરુષર્ષભૌ ॥

તત્ર પાણ્ડોઃ શ્રિયા જુષ્ટે દ્વે ભાર્યે યૌવનસ્થિતે
શુભે કુન્તી ચ માદ્રી ચ દેવયોષોપમે ભુવિ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞસ્ તુ ભાર્યૈકા તુલ્યચારિણી
ગાન્ધારી ભુવિ વિખ્યાતા ભર્તુર્ નિત્યં વ્રતે સ્થિતા ॥

અત્ર વો ઽંશા વિભજ્યન્તાં વિપક્ષઃ પક્ષ એવ ચ
પુત્રાણાં હિ તયો રાજ્ઞોર્ ભવિતા વિગ્રહો મહાન્ ॥

તેષાં વિમર્દે દાયાદ્યે નૃપાણાં ભવિતા ક્ષયઃ
યુગાન્તપ્રતિમં ચૈવ ભવિષ્યતિ મહદ્ ભયમ્ ॥

સબલેષુ નરેન્દ્રેષુ શાતયત્સ્વ્ ઇતરેતરમ્
વિવિક્તપુરરાષ્ટ્રૌઘા ક્ષિતિઃ શૈથિલ્યમ્ એષ્યતિ ॥

દ્વાપરસ્ય યુગસ્યાન્તે મયા દૃષ્ટં પુરાતને
ક્ષયં યાસ્યન્તિ શસ્ત્રેણ પાર્થિવાઃ સહ વાહનૈઃ ॥

તત્રાવશિષ્ટાન્ મનુજાન્ સુપ્તાન્ નિશિ વિચેતસઃ
ધક્ષ્યતે શંકરસ્યાંશઃ પાવકેનાસ્ત્રતેજસા ॥

અન્તકપ્રતિમે તસ્મિન્ નિવૃત્તે ક્રૂરકર્મણિ
સમાપ્તમ્ ઇદમ્ આખ્યાસ્યે તૃતીયં દ્વાપરં યુગમ્ ॥

મહેશ્વરાંશે ઽપસૃતે તતો માહેશ્વરં યુગમ્
તિષ્યં પ્રપત્સ્યતે પશ્ચાદ્ યુગં દારુણમાનુષમ્ ॥

અધર્મપ્રાયપુરુષં સ્વલ્પધર્મપરિગ્રહમ્
ઉત્સન્નસત્યસંયોગં વર્ધિતાનૃતસંચયમ્ ॥

મહેશ્વરં કુમારં ચ દ્વૌ ચ દેવૌ સમાશ્રિતાઃ
ભવિષ્યન્તિ નરાઃ સર્વે લોકે નસ્થવિરાયુષઃ ॥

તદ્ એષ નિર્ણયઃ શ્રેષ્ઠઃ પૃથિવ્યાં પાર્થિવાન્તકઃ
અંશાવતરણં સર્વે સુરાઃ કુરુત માચિરમ્ ॥

ધર્મસ્યાંશો ઽથ કુન્ત્યાં વૈ માદ્ર્યાં ચ વિનિયુજ્યતામ્
વિગ્રહસ્ય કલિર્ મૂલં ગાન્ધાર્યાં વિનિયુજ્યતામ્ ॥

એતૌ પક્ષૌ ભવિષ્યન્તિ રાજાનઃ કાલચોદિતાઃ
જાતરાગાઃ પૃથિવ્યર્થે સર્વે સંગ્રામલાલસાઃ ॥

ગચ્છત્વ્ ઇયં વસુમતી સ્વાં યોનિં લોકધારિણી
સૃષ્ટો ઽયં નૈષ્ઠિકો રાજ્ઞામ્ ઉપાયો લોકવિશ્રુતઃ ॥

શ્રુત્વા પિતામહવચઃ સા જગામ યથાગતમ્
પૃથિવી સહ કાલેન વધાય પૃથિવીક્ષિતામ્ ॥

દેવાન્ અચોદયદ્ બ્રહ્મા નિગ્રહાર્થં સુરદ્વિષામ્
નરં ચૈવ પુરાણર્ષિં શેષં ચ ધરણીધરમ્ ॥

સનત્કુમારં સાધ્યાંશ્ ચ દેવાંશ્ ચાગ્નિપુરોગમાન્
વરુણં ચ યમં ચૈવ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તથા
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ રુદ્રાદિત્યાંસ્ તથાશ્વિનૌ ॥

તતો ઽંશાન્ અવનિં દેવાઃ સર્વ એવાવતારયન્
યથા તે કથિતં પૂર્વમ્ અંશાવતરણં મયા ॥

અયોનિજા યોનિજાશ્ ચ તે દેવાઃ પૃથિવીતલે
દૈત્યદાનવહન્તારઃ સંભૂતાઃ પુરુષેશ્વરાઃ
ક્ષીરિકાવૃક્ષસંઘાતા વજ્રસંહનનાસ્ તથા ॥

નાગાયુતબલાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ઓઘબલાન્વિતાઃ
ગદાપરિઘશક્તીનાં સહાઃ પરિઘબાહવઃ
ગિરિશૃઙ્ગપ્રહર્તારઃ સર્વે પરિઘયોધિનઃ ॥

વૃષ્ણિવંશે સમુત્પન્નાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
કુરુવંશે ચ દેવાસ્ તે પાઞ્ચાલેષુ ચ પાર્થિવાઃ ॥

યાજ્ઞિકાનાં સમૃદ્ધાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ યોનિષુ
સર્વાસ્ત્રજ્ઞા મહેષ્વાસા વેદવ્રતપરાયણાઃ ॥

આચાલયેયુઃ શૈલાંસ્ તે ક્રુદ્ધા ભિન્દ્યુર્ મહીતલમ્
ઉત્પતેયુર્ અથાકાશં ક્ષોભયેયુર્ મહોદધિમ્ ॥

એવમ્ આદિશ્ય તાન્ બ્રહ્મા ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુઃ
નારાયણે સમાવેશ્ય લોકાઞ્ શાન્તિમ્ ઉપાગમત્ ॥

ભૂયઃ શૃણુ યથા વિષ્ણુર્ અવતીર્ણો મહીતલમ્
પ્રજાનાં વૈ હિતાર્થાય પ્રભુઃ પ્રાણધનેશ્વરઃ ॥

યયાતિવંશજસ્યાથ વસુદેવસ્ય ધીમતઃ
કુલે પૂજ્યે યશસ્કામો જજ્ઞે નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥