હરિવંશ · અધ્યાય 40

ઋષિભિઃ પૂજિતસ્ તૈસ્ તુ વિવેશ હરિર્ ઈશ્વરઃ
પૌરાણં બ્રહ્મસદનં દિવ્યં નારાયણાશ્રમમ્ ॥

સ તત્ર વિવિશે હૃષ્ટસ્ તાન્ આમન્ત્ર્ય સદોગતાન્
પ્રણમ્ય ચાદિદેવાય બ્રહ્મણે પદ્મયોનયે ॥

સ્વેન નામ્ના પરિજ્ઞાતં સ તં નારાયણાશ્રમમ્
પ્રવિશન્ન્ એવ ભગવાન્ આયુધાનિ વ્યસર્જયત્ ॥

સ તત્રામ્બુપતિપ્રખ્યં દદર્શાલયમ્ આત્મનઃ
સ્વધિષ્ઠિતં ભૂતગણૈઃ શાશ્વતૈશ્ ચ મહર્ષિભિઃ ॥

સંવર્તકામ્બુદોપેતં નક્ષત્રસ્થાનસંકુલમ્
તિમિરૌઘપરિક્ષિપ્તમ્ અપ્રધૃષ્યં સુરાસુરૈઃ ॥

ન તત્ર વિષયો વાયોર્ નેન્દોર્ નાપિ વિવસ્વતઃ
વપુષા પદ્મનાભસ્ય સ દેશસ્ તેજસા વૃતઃ ॥

સ તત્ર પ્રવિશન્ન્ એવ જટાભારં સમુદ્વહન્
સ સહસ્રશિરા ભૂત્વા શયનાયોપચક્રમે ॥

લોકાનામ્ અન્તકાલજ્ઞા કાલી નયનશાલિની
ઉપતસ્થે મહાત્માનં નિદ્રા તં કાલરૂપિણી ॥

સ શિશ્યે શયને દિવ્યે સમુદ્રામ્ભોદશીતલે
હરિર્ એકાર્ણવોક્તેન વ્રતેન વ્રતિનાં વરઃ ॥

તં શયાનં મહાત્માનં ભવાય જગતઃ પ્રભુમ્
ઉપાસાં ચક્રિરે વિષ્ણું દેવાઃ સર્ષિગણાસ્ તદા ॥

તસ્ય સુપ્તસ્ય શુશુભે નાભિમધ્યાત્ સમુત્થિતમ્
આદ્યસ્ય સદનં પદ્મં બ્રહ્મણઃ સૂર્યસંનિભમ્ ॥

બ્રહ્મસૂત્રોદ્યતકરઃ સ્વપન્ન્ એવ મહામુનિઃ
આવર્તયતિ લોકાનાં સર્વેષાં કાલપર્યયમ્ ॥

વિવૃતાત્ તસ્ય વદનાન્ નિઃશ્વાસપવનેરિતાઃ
પ્રજાનાં પઙ્ક્તયો હ્ય્ ઓઘૈર્ નિષ્પતન્તિ વિશન્તિ ચ ॥

તે સૃષ્ટાઃ પ્રાણિનામ્ ઓઘા વિભક્તા બ્રહ્મણા સ્વયમ્
ચતુર્ધા સ્વાં ગતિં જગ્મુઃ કૃતાન્તોક્તેન કર્મણા ॥

ન તં વેદ સ્વયં બ્રહ્મા નાપિ બ્રહ્મર્ષયો ઽવ્યયાઃ
વિષ્ણું નિદ્રામયં યોગં પ્રવિષ્ટં તમસાવૃતમ્ ॥

તે તુ બ્રહ્મર્ષયઃ સર્વે પિતામહપુરોગમાઃ
ન વિદુસ્ તં ક્વચિત્ સુપ્તં ક્વચિદ્ આસીનમ્ આસને ॥

જાગર્તિ કો ઽત્ર કઃ શેતે કઃ શ્વસન્ કશ્ ચ નેઙ્ગતે
કો ભોગવાન્ કો દ્યુતિમાન્ કૃષ્ણાત્ કૃષ્ણતરશ્ ચ કઃ ॥

વિમૃશન્તિ સ્મ તં દેવં દિવ્યાભિર્ ઉપપત્તિભિઃ
વાક્યૈર્ બ્રહ્મપદૈશ્ ચાપિ પ્રમાણૈઃ સર્વલક્ષણૈઃ ।
ન ચૈનં શેકુર્ અન્વેષ્ટું કર્મતો જન્મતો ઽપિ વા ॥

કથાભિસ્ તત્પ્રદિષ્ટાભિર્ યે તસ્ય ચરિતં વિદુઃ
પુરાણં તં પુરાણેષુ ઋષયઃ સંપ્રચક્ષતે ॥

શ્રૂયતે ચાસ્ય ચરિતં દેવેષ્વ્ અપિ પુરાતનમ્
મહાપુરાણાત્ પ્રભૃતિ પરં તસ્ય ન વિદ્યતે ॥

યચ્ ચાસ્ય વેદ વેદો ઽપિ ચરિતં સ્વપ્રભાવજમ્
તેનેમાઃ શ્રુતયો વ્યાપ્તા વૈદિકા લૌકિકાશ્ ચ યાઃ ॥

ભવકાલે ભવત્ય્ એષ લોકાનાં ભૂતભાવનઃ
દાનવાનામ્ અભાવાય જાગર્તિ મધુસૂદનઃ ॥

યદૈનં વીક્ષિતું દેવા ન શેકુઃ સુપ્તમ્ અચ્યુતમ્
તતઃ સ્વપિતિ ઘર્માન્તે જાગર્તિ જલદક્ષયે ॥

તસ્મિન્ સુપ્તે ન વર્તન્તે મન્ત્રપૂતાઃ ક્રતુક્રિયાઃ
શરત્પ્રવૃત્તયજ્ઞો હિ જાગર્તિ મધુસૂદનઃ ॥

તદ્ ઇદં વાર્ષિકં ચક્રં કારયત્ય્ અમ્બુદેશ્વરઃ
વૈષ્ણવં કર્મ કુર્વાણઃ સુપ્તે વિષ્ણૌ પુરંદરઃ ॥

યા હ્ય્ એષા ગહ્વરી માયા નિદ્રેતિ જગતિ સ્થિતા
અકસ્માદ્ દ્વેષિણી ઘોરા કાલરાત્રિર્ મહીક્ષિતામ્ ॥

અસ્યાસ્ તનુસ્ તમોદ્વારા નિશાદિવસનાશિની
જીવિતાર્ધહરી ઘોરા સર્વપ્રાણભૃતાં ભુવિ ॥

નૈતયા કશ્ચિદ્ આવિષ્ટો જૃમ્ભમાણો મુહુર્ મુહુઃ
શક્તઃ પ્રસહિતું વેગં મજ્જન્ન્ ઇવ મહાર્ણવે ॥

અન્નજા ભુવિ મર્ત્યાનાં શ્રમજા વા કથંચન
નૈશા ભવતિ લોકસ્ય નિદ્રા સર્વસ્ય લૌકિકી ॥

સ્વપ્નાન્તે ક્ષીયતે હ્ય્ એષા પ્રાયશો ભુવિ દેહિનામ્
મૃત્યુકાલે ચ ભૂતાનાં પ્રાણાન્ નાશયતે ભૃશમ્ ॥

દેવેષ્વ્ અપિ દધારૈનાં નાન્યો નારાયણાદ્ ઋતે
સખી સર્વહરસ્યૈષા માયા વિષ્ણુશરીરજા ॥

સૈષા નારાયણમુખે દૃષ્ટા કમલલોચના
લોકાન્ અલ્પેન કાલેન ભજતે ભૂતમોહિની ॥

એવમ્ એષા હિતાર્થાય લોકાનાં કૃષ્ણવર્ત્મના
ધ્રિયતે સેવનીયેન પતિનેવ પતિવ્રતા ॥

સ તયા નિદ્રયા છન્નસ્ તસ્મિન્ નારાયણાશ્રમે
શેતે સ્મ હિ તદા વિષ્ણુર્ મોહયઞ્ જગદ્ અવ્યયઃ ॥

તસ્ય વર્ષસહસ્રાણિ શયાનસ્ય મહાત્મનઃ
જગ્મુઃ કૃતયુગં ચૈવ ત્રેતા ચૈવ યુગોત્તમમ્ ॥

સ તુ દ્વાપરપર્યન્તે દૃષ્ટ્વા લોકાન્ સુદુઃખિતાન્
પ્રાબુધ્યત મહાતેજાઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ ॥

જહીહિ નિદ્રાં સહજાં ભુક્તપૂર્વામ્ ઇવ સ્રજમ્
ઇમે તે બ્રહ્મણા સાર્ધં દેવા દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

ઇમે ત્વાં બ્રહ્મવિદુષો બ્રહ્મસંસ્તવવાદિનઃ
વર્ધયન્તિ હૃષીકેશ ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥

એતેષામ્ આત્મભૂતાનાં ભૂતાનાં ભૂતભાવન
શૃણુ વિષ્ણો શુભાં વાચં ભૂવ્યોમાગ્ન્યનિલામ્ભસામ્ ॥

ઇમે ત્વા સપ્ત મુનયઃ સહિતા મુનિમણ્ડલૈઃ
સ્તુવન્તિ દેવ દિવ્યાભિર્ ગેયાભિર્ ગીર્ભિર્ અઞ્જસા ॥

ઉત્તિષ્ઠ શતપત્રાક્ષ પદ્મનાભ મહાદ્યુતે
કારણં કિંચિદ્ ઉત્પન્નં દેવાનાં કાર્યગૌરવાત્ ॥

સ સંક્ષિપ્ય જગત્ સર્વં તિમિરૌઘં વિદારયન્
ઉદતિષ્ઠદ્ ધૃષીકેશઃ શ્રિયા પરમયા જ્વલન્ ॥

સ દદર્શ સુરાન્ સર્વાન્ સમેતાન્ સપિતામહાન્
વિવક્ષતઃ પ્રક્ષુભિતાઞ્ જગદર્થે સમાગતાન્ ॥

તાન્ ઉવાચ હરિર્ દેવાન્ નિદ્રાવિશ્રાન્તલોચનઃ
તત્ત્વદૃષ્ટાર્થયા વાચા ધર્મહેત્વર્થયુક્તયા ॥

કુતો વો વિગ્રહો દેવાઃ કુતો વો ભયમ્ આગતમ્
કસ્ય વા કેન વા કાર્યં કિં વા મયિ ન વર્તતે ॥

ન ખલ્વ્ અકુશલં લોકે વર્તતે દાનવોત્થિતમ્
નૃણામ્ આયાસજનનં શીઘ્રમ્ ઇચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

એષ બ્રહ્મવિદાં મધ્યે વિહાય શયનોત્તમમ્
શિવાય ભવતામ્ અર્થે સ્થિતઃ કિં કરવાણિ વઃ ॥