હરિવંશ · અધ્યાય 38

પઞ્ચ તં નાભ્યવર્તન્ત વિપરીતેન કર્મણા
વેદો ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં શ્રીશ્ ચ નારાયણાશ્રયા ॥

સ તેષામ્ અનુપસ્થાનાત્ સક્રોધો દાનવેશ્વરઃ
વૈષ્ણવં પદમ્ અન્વિચ્છન્ યયૌ નારાયણાન્તિકમ્ ॥

સ દદર્શ સુપર્ણસ્થં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્
દાનવાનાં વિનાશાય ભ્રામયન્તં ગદાં શુભામ્ ॥

સજલામ્ભોદસદૃશં વિદ્યુત્સદૃશવાસસમ્
સ્વારૂઢં સ્વર્ણપત્રાઢ્યં શિખિનં કાશ્યપં ખગમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા દૈત્યવિનાશાય રણે સ્વસ્થમ્ અવસ્થિતમ્
દાનવો વિષ્ણુમ્ અક્ષોભ્યં બભાષે ક્ષુબ્ધમાનસઃ ॥

અયં સ રિપુર્ અસ્માકં પૂર્વેષાં દાનવર્ષિણામ્
અર્ણવાવાસિનશ્ ચૈવ મધોર્ વૈ કૈટભસ્ય ચ ॥

અયં સ વિગ્રહો ઽસ્માકમ્ અશામ્યઃ કિલ કથ્યતે
યેન નઃ સંયુગેષ્વ્ અદ્ય બહવો દાનવા હતાઃ ॥

અયં સ નિર્ઘૃણો યુદ્ધે સ્ત્રીબાલનિરપત્રપઃ
યેન દાનવનારીણાં સીમન્તોદ્ધરણં કૃતમ્ ॥

અયં સ વિષ્ણુર્ દેવાનાં વૈકુણ્ઠશ્ ચ દિવૌકસામ્
અનન્તો ભોગિનામ્ અપ્સુ સ્વયંભૂશ્ ચ સ્વયંભુવઃ ॥

અયં સ નાથો દેવાનામ્ અસ્માભિર્ વિપ્રકૃષ્યતામ્
અસ્ય ક્રોધં સમાસાદ્ય હિરણ્યકશિપુર્ હતઃ ॥

અસ્ય ચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય દેવા મખમુખે સ્થિતાઃ
આજ્યં મહર્ષિભિર્ દત્તમ્ અશ્નુવન્તિ ત્રિધા હુતમ્ ॥

અયં સ નિધને હેતુઃ સર્વેષાં દૈતવદ્વિષામ્
અસ્ય ચક્રં પ્રવિષ્ટાનિ કુલાન્ય્ અસ્માકમ્ આહવે ॥

અયં સ કિલ યુદ્ધેષુ સુરાર્થે ત્યક્તજીવિતઃ
સવિતુસ્ તેજસા તુલ્યં ચક્રં ક્ષિપતિ શત્રુષુ ॥

અયં સ કાલો દૈત્યાનાં કાલભૂતે મયિ સ્થિતે
અતિક્રાન્તસ્ય કાલસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ દુર્મતિઃ ॥

દિષ્ટ્યેદાનીં સમક્ષં મે વિષ્ણુર્ એષ સમાગતઃ
અદ્ય મદ્બાણનિષ્પિષ્ટો મય્ય્ એવ પ્રણમિષ્યતિ ॥

યાસ્યામ્ય્ અપચિતિં દિષ્ટ્યા પૂર્વેષામ્ અદ્ય સંયુગે
ઇમં નારાયણં હત્વા દાનવાનાં ભયાવહમ્ ॥

ક્ષિપ્રમ્ એવ વધિષ્યામિ રણે નારાયણં શૈરૈઃ
જાત્યન્તરગતો હ્ય્ એષ મૃધે બાધતિ દાનવાન્ ॥

એષો ઽન્તકઃ પુરા ભૂત્વા પદ્મનાભ ઇતિ સ્મૃતઃ
જઘાનૈકાર્ણવે ઘોરે તાવ્ ઉભૌ મધુકૈટભૌ ॥

દ્વિધાભૂતં વપુઃ કૃત્વા સિંહાર્ધં નરસંસ્થિતમ્
પિતરં મે જઘાનૈકો હિરણ્યકશિપું પુરા ॥

શુભં ગર્ભમ્ અધત્તૈનમ્ અદિતિર્ દેવતારણિઃ
યજ્ઞકાલે બલેર્ યો વૈ કૃત્વા વામનરૂપતામ્ ।
ત્રીંલ્ લોકાંશ્ ચ જહારૈષ ક્રમમાણસ્ ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ ॥

ભૂયસ્ ત્વ્ ઇદાનીં સમરે સંપ્રાપ્તે તારકામયે
મયા સહ સમાગમ્ય સદેવો વિનશિષ્યતિ ॥

સ એવમ્ ઉક્ત્વા બહુધા ક્ષિપન્ નારાયણં રણે
વાગ્ભિર્ અપ્રતિરૂપાભિર્ યુદ્ધમ્ એવાભ્યરોચયત્ ॥

ક્ષિપ્યમાણો ઽસુરેન્દ્રેણ ય ચુકોપ ગદાધરઃ
ક્ષમાબલેન મનસા સસ્મિતં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અલં દર્પબલં દૈત્ય સ્થિરં મત્ક્રોધજં બલમ્
હતસ્ ત્વં દર્પજૈર્ દોષૈઃ ક્ષમાં યો ઽતીત્ય ભાષસે ॥

અધમસ્ ત્વં મમ મતો ધિગ્ એતત્ તવ વાગ્બલમ્
ન તત્ર પુરુષાઃ સન્તિ યત્ર ગર્જન્તિ યોષિતઃ ॥

અહં ત્વાં દૈત્ય પશ્યામિ પૂર્વેષાં માર્ગગામિનમ્
પ્રજાપતિકૃતં સેતું કો ભિત્ત્વા સ્વસ્તિમાન્ વ્રજેત્ ॥

અદ્ય ત્વાં નાશયિષ્યામિ દેવવ્યાઘાતકારિણમ્
સ્વેષુ સ્વેષુ ચ સ્થાનેષુ સ્થાપયિષ્યામિ દેવતાઃ ॥

એવં બ્રુવતિ વાક્યં તુ મૃધે શ્રીવત્સધારિણિ
જહાસ દાનવઃ ક્રોધાદ્ ધસ્તાંશ્ ચક્રે ચ સાયુધાન્ ॥

સ બાહુશતમ્ ઉદ્યમ્ય સર્વાસ્ત્રગ્રહણં રણે
ક્રોધાદ્ રુધિરરક્તાક્ષો વિષ્ણોર્ વક્ષસ્ય્ અતાડયત્ ॥

દાનવાશ્ ચાપિ સમરે મયતારપુરોગમાઃ
ઉદ્યતાયુધનિસ્ત્રિંશાઃ સર્વે વિષ્ણુમ્ અભિદ્રવન્ ॥

સ તાડ્યમાનો ઽતિબલૈર્ દૈત્યૈઃ સર્વાયુધોદ્યતૈઃ
ન ચચાલ હરિર્ યુદ્ધે ઽકમ્પ્યમાન ઇવાચલઃ ॥

સંસક્તશ્ ચ સુપર્ણેન કાલનેમિર્ મહાસુરઃ
સર્વપ્રાણેન મહતીં ગદામ્ ઉદ્યમ્ય બાહુભિઃ
મુમોચ જ્વલિતાં ઘોરાં સંરબ્ધો ગરુડોપરિ ॥

કર્મણા તેન દૈત્યસ્ય વિષ્ણુર્ વિસ્મયમ્ આગમત્
સ તેન તાડિતઃ પક્ષી ચચાલ ચ પુનઃ પુનઃ ।
હરિણા વર્ધિતબલો ન મોહમ્ ઉપગચ્છતિ ।
યેન તસ્ય સુપર્ણસ્ય પતિતા મૂર્ધ્નિ સા ગદા ॥

સુપર્ણં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષતં ચ વપુર્ આત્મનઃ
ક્રોધાત્ સંરક્તનયનો વૈકુણ્ઠશ્ ચક્રમાદદે ॥

વ્યવર્ધત ચ વેગેન સુપર્ણેન સમં વિભુઃ
ભુજાશ્ ચાસ્ય વ્યવર્ધન્ત વ્યાપ્નુવન્તો દિશો દશ ॥

સ દિશઃ પ્રદિશશ્ ચૈવ ખં ચ ગાં ચૈવ પૂરયન્
વવૃધે સ પુનર્ લોકાન્ ક્રાન્તુકામ ઇવૌજસા ॥

તં જયાય સુરેન્દ્રાણાં વર્ધમાનં નભસ્તલે
ઋષયઃ સહ ગન્ધર્વૈસ્ તુષ્ટુવુર્ મધુસૂદનમ્ ॥

સ દ્યાં કિરીટેન લિખન્ સાભ્રમ્ અમ્બરમ્ અમ્બરૈઃ
પદ્ભ્યામ્ આક્રમ્ય વસુધાં દિશઃ પ્રચ્છાદ્ય બાહુભિઃ ॥

સ સૂર્યકરતુલ્યાભં સહસ્રારમ્ અરિક્ષયમ્
દીપ્તાગ્નિસદૃશં ઘોરં દર્શનીયં સુદર્શનમ્ ॥

સુવર્ણરેણુપર્યન્તં વજ્રનાભં ભયાવહમ્
મેદોસ્થિમજ્જારુધિરૈઃ સિક્તં દાનવસંભવૈઃ ॥

અદ્વિતીયં પ્રહારેષુ ક્ષુરપર્યન્તમણ્ડલમ્
સ્રગ્દામમાલાવિતતં કામગં કામરૂપિણમ્ ॥

સ્વયં સ્વયંભુવા સૃષ્ટં ભયદં સર્વવિદ્વિષામ્
મહર્ષિરોષૈર્ આવિષ્ટં નિત્યમ્ આહવદર્પિતમ્ ॥

ક્ષેપણાદ્યસ્ય મુહ્યન્તિ લોકાઃ સસ્થાણુજંગમાઃ
ક્રવ્યાદાનિ ચ ભૂતાનિ તૃપ્તિં યાન્તિ મહામૃધે ॥

તમ્ અપ્રતિમકર્માણં સમાનં સૂર્યવર્ચસા
ચક્રમ્ ઉદ્યસ્ય સમરે ક્રોધદીપ્તો ગદાધરઃ ॥

સંમુષ્ણન્ દાનવં તેજઃ સમરે સ્વેન તેજસા
ચિચ્છેદ બાહૂંશ્ ચક્રેણ શ્રીધરઃ કાલનેમિનઃ ॥

તચ્ ચ વક્ત્રશતં ઘોરં સાગ્નિચૂર્ણાટ્ટહાસિ યત્
તસ્ય દૈત્યસ્ય ચક્રેણ પ્રમમાથ બલાદ્ ધરિઃ ॥

સ ચ્છિન્નબાહુર્ વિશિરા ન પ્રાકમ્પત દાનવઃ
કબન્ધાવસ્થિતઃ સંખ્યે વિશાખ ઇવ પાદપઃ ॥

તં વિતત્ય મહાપક્ષૌ વાયોઃ કૃત્વા સમં જવમ્
ઉરસા પાતયામ્ આસ ગરુડઃ કાલનેમિનમ્ ॥

સ તસ્ય દેહો વિમુખો વિશાખઃ ખાત્ પરિભ્રમન્
નિપપાત દિવં ત્યક્ત્વા ક્ષોભયન્ ધરણીતલમ્ ॥

તસ્મિન્ નિપતિતે દૈત્યે દેવાઃ સર્ષિગણાસ્ તદા
સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ વૈકુણ્ઠં સમેતાઃ પ્રત્યપૂજયન્ ॥

અપરે યે તુ દૈત્યા વૈ યુદ્ધે દૃષ્ટપરાક્રમાઃ
તે સર્વે બાહુભિર્ વ્યાપ્તા ન શેકુશ્ ચલિતું રણે ॥

કાંશ્ચિત્ કેશેષુ જગ્રાહ કાંશ્ચિત્ કણ્ઠે ન્યપીડયત્
પાટયન્ કસ્યચિદ્ વક્ત્રં મધ્યે કાંશ્ચિદ્ અગૃહ્યત ॥

તે ગદાચક્રનિર્દગ્ધા ગતસત્ત્વા ગતાસવઃ
ગગનાદ્ ભ્રષ્ટસર્વાઙ્ગા નિપેતુર્ ધરણીતલે ॥

તેષુ સર્વેષુ દૈત્યેષુ હતેષુ પુરુષોત્તમઃ
તસ્થૌ શક્રપ્રિયં કૃત્વા કૃતકર્મા ગદાધરઃ ॥

તસ્મિન્ વિમર્દે નિર્વૃત્તે સંગ્રામે તારકામયે
તં દેશમ્ આજગામાશુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

સર્વૈર્ બ્રહ્મર્ષિભિઃ સાર્ધં ગન્ધર્વૈઃ સાપ્સરોગણૈઃ
દેવદેવો હરિં દેવં પૂજયન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

કૃતં દેવ મહત્કર્મ સુરાણાં શલ્યમ્ ઉદ્ધૃતમ્
વધેનાનેન દૈત્યાનાં વયં ચ પરિતોષિતાઃ ॥

યો ઽયં ત્વયા હતો વિષ્ણો કાલનેમિર્ મહાસુરઃ
ત્વમ્ એકો ઽસ્ય મૃધે હન્તા નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે ॥

એષ દેવાન્ પરિભવંલ્ લોકાંશ્ ચ સચરાચરાન્
ઋષીણાં કદનં કૃત્વા મામ્ અપિ પ્રતિગર્જતિ ॥

તદ્ અનેન તવોગ્રેણ પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ કર્મણા
યદ્ અયં કાલતુલ્યાભઃ કાલનેમિર્ નિપાતિતઃ ॥

તદાગચ્છસ્વ ભદ્રં તે ગચ્છામ દિવમ્ ઉત્તમમ્
બ્રહ્મર્ષયસ્ ત્વાં તત્રસ્થાઃ પ્રતીક્ષન્તે સદોગતાઃ ॥

કિં ચાહં તવ દાસ્યામિ વરં વરભૃતાં વર
સુરેષ્વ્ અપિ સદૈત્યેષુ વરાણાં વરદો ભવાન્ ॥

નિર્યાતયૈતત્ ત્રૈલોક્યં સ્ફીતં નિહતકણ્ટકમ્
અસ્મિન્ન્ એવ મૃધે વિષ્ણો શક્રાય સુમહાત્મને ॥

એવમ્ ઉક્તો ભગવતા બ્રહ્મણા હરિર્ ઈશ્વરઃ
દેવાઞ્ શક્રમુખાન્ સર્વાન્ ઉવાચ શુભયા ગિરા ॥

શ્રૂયતાં ત્રિદશાઃ સર્વે યાવન્તઃ સ્થ સમાગતાઃ
શ્રવણાવહિતૈર્ દેવૈઃ પુરસ્કૃત્ય પુરંદરમ્ ॥

અસ્મિન્ નઃ સમરે સર્વે કાલનેમિમુખા હતાઃ
દાનવા વિક્રમોપેતાઃ શક્રાદ્ અપિ મહત્તરાઃ ॥

અસ્મિન્ મહતિ સંક્રન્દે દ્વાવ્ એવ તુ વિનિઃસૃતૌ
વૈરોચનિશ્ ચ દૈત્યેન્દ્રઃ સ્વર્ભાનુશ્ ચ મહાગ્રહઃ ॥

તદ્ ઇષ્ટાં ભજતાં શક્રો દિશં વરુણ એવ ચ
યામ્યાં યમઃ પાલયતામ્ ઉત્તરાં ચ ધનાધિપઃ ॥

ઋક્ષૈઃ સહ યથાયોગં કાલં ચરતુ ચન્દ્રમાઃ
અબ્દં હ્ય્ ઋતુમુખં સૂર્યો ભજતામ્ અયનૈઃ સહ ॥

આજ્યભાગાઃ પ્રવર્તન્તાં સદસ્યૈર્ અભિપૂજિતાઃ
હૂયન્તામ્ અગ્નયો વિપ્રૈર્ વેદદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

દેવાશ્ ચ બલિહોમેન સ્વાધ્યાયેન મહર્ષયઃ
શ્રાદ્ધેન પિતરશ્ ચૈવ તૃપ્તિં યાન્તુ યથાસુખમ્ ॥

વાયુશ્ ચરતુ માર્ગસ્થસ્ ત્રિધા દીપ્યતુ પાવકઃ
ત્રયો વર્ણાશ્ ચ લોકાંસ્ ત્રીંસ્ તર્પયન્ત્વ્ આત્મજૈર્ ગુણૈઃ ॥

ક્રતવઃ સંપ્રવર્તન્તાં દીક્ષણીયૈર્ દ્વિજાતિભિઃ
દક્ષિણાશ્ ચાપિ વર્તન્તાં યથોક્તં સર્વસત્રિણામ્ ॥

ગાશ્ ચ સૂર્યો રસાન્ સોમો વાયુઃ પ્રાણાંશ્ ચ પ્રાણિષુ
તર્પયન્તઃ પ્રવર્તન્તાં શિવૈઃ સૌમ્યૈશ્ ચ કર્મભિઃ ॥

યથાવદ્ અનુપૂર્વેણ મહેન્દ્ર સલિલોદ્વહાઃ
ત્રૈલોક્યમાતરઃ સર્વાઃ સાગરં યાન્તુ નિમ્નગાઃ ॥

દૈત્યેભ્યસ્ ત્યજ્યતાં ભીતિઃ શાન્તિં વ્રજત દેવતાઃ
સ્વસ્તિ વો ઽસ્તુ ગમિષ્યામિ બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ॥

સ્વગૃહે સ્વર્ગલોકે વા સંગ્રામે વા વિશેષતઃ
વિસ્રમ્ભો વો ન ગન્તવ્યો નિત્યં ક્ષુદ્રા હિ દાનવાઃ ॥

છિદ્રેષુ પ્રહરન્ત્ય્ એતે ન ચૈષાં સંસ્થિતિર્ ધ્રુવા
સૌમ્યાનામ્ ઋજુભાવાનાં ભવતાં ચાર્જવા મતિઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા સુરગણાન્ વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ
જગામ બ્રહ્મણા સાર્ધં બ્રહ્મલોકં મહાયશાઃ ॥

એતદ્ આશ્ચર્યમ્ અભવત્ સંગ્રામે તારકામયે
દાનવાનાં ચ વિષ્ણોશ્ ચ યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥