હરિવંશ · અધ્યાય 37

દાનવાનાં તુ પિપ્રીષુઃ કાલનેમિઃ સ દાનવઃ
વ્યવર્ધત મહાતેજાસ્ તપાન્તે જલદો યથા ॥

તં ત્રૈલોયાન્તરગતં દૃષ્ટ્વા તે દાનવેશ્વરાઃ
ઉત્તસ્થુર્ અપરિશ્રાન્તાઃ પ્રાપ્યેવામૃતમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તે વીતભયસંત્રાસા મયતારપુરોગમાઃ
તારકામયસંગ્રામે સતતં જિતકાશિનઃ ।
રેજુર્ આયોધનગતા દાનવા યુદ્ધકઙ્ક્ષિણઃ ॥

મન્ત્રમ્ અભ્યસ્યતં તેષાં વ્યૂહં ચ પરિધાવતામ્
પ્રેક્ષતાં ચાભવત્ પ્રીતિર્ દાનવં કાલનેમિનમ્ ॥

યે તુ તત્ર મયસ્યાસન્ મુખ્યા યુદ્ધપુરઃસરાઃ
તેઽપિ સર્વે ભયં ત્યક્ત્વા હૃષ્ટા યોદ્ધુમ્ ઉપસ્થિતાઃ ॥

મયસ્ તારો વરાહશ્ ચ હયગ્રીવશ્ ચ વીર્યવાન્
વિપ્રચિત્તિસુતઃ શ્વેતઃ ખરલમ્બાવ્ ઉભાવ્ અપિ ॥

અરિષ્ટો બલિપુત્રશ્ ચ કિશોરાષ્ટ્રૌ તથૈવ ચ
સ્વર્ભાનુશ્ ચામરપ્રખ્યો વક્ત્રયોધી મહાસુરઃ ॥

એતે ઽસ્ત્રવિદુષઃ સર્વે સર્વે તપસિ સંસ્થિતાઃ
દાનવાઃ કૃતિનો જગ્મુઃ કાલનેમિનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તે ગદાભિશ્ ચ ગુર્વીભિશ્ ચક્રૈશ્ ચ સપરશ્વઘૈઃ
કાલકલ્પૈશ્ ચ મુસલૈઃ ક્ષેપણીયૈશ્ ચ મુદ્ગરૈઃ ॥

અશ્મભિશ્ ચાટ્ટસદૃશૈર્ ગણ્ડશૈલૈશ્ ચ દંશિતૈઃ
પટ્ટિસૈર્ ભિણ્ડિપાલૈશ્ ચ પરિઘૈશ્ ચોત્તમાયસૈઃ ॥

ઘાતનીભિશ્ ચ ગુર્વીભિઃ શતઘ્નીભિસ્ તથૈવ ચ
યુગૈર્ યન્ત્રૈશ્ ચ નિર્મુક્તૈર્ અર્ગલૈશ્ ચાગ્રતાડિતૈઃ ॥

દોર્ભિશ્ ચાયતપીનાભિઃ પ્રાસૈઃ પાશૈશ્ ચ મુદ્ગરૈઃ
સર્પૈર્ લેલિહ્યમાનૈશ્ ચ વિસર્પદ્ભિશ્ ચ સાયકૈઃ ॥

વજ્રૈઃ પ્રહરણીયૈશ્ ચ દીપ્યદ્ભિશ્ ચાપિ તોમરૈઃ
વિકોશૈશ્ ચાસિભિસ્ તીક્ષ્ણૈઃ શૂલૈશ્ ચ શિતનિર્મલૈઃ ॥

તે વૈ સંદીપ્તમનસઃ પ્રગૃહીતોત્તમાયુધાઃ
કાલનેમિં પુરસ્કૃત્ય તસ્થુઃ સંગ્રામમૂર્ધનિ ॥

સા દીપ્તશસ્ત્રપ્રવરા દૈત્યાનાં શુશુભે ચમૂઃ
દ્યૌર્ નિમીલિતનક્ષત્રા ઘનનીલામ્બુદાગમે ॥

દેવતાનામ્ અપિ ચમૂર્ મુમુદે શક્રપાલિતા
દીપ્તા શીતોષ્ણતેજોભ્યાં ચન્દ્રભાસ્કરતેજસા ॥

વાયુવેગવતી સૌમ્યા તારાગણપતાકિની
તોયદાવિદ્ધવસના ગ્રહનક્ષત્રહાસિની ॥

યમેન્દ્રવરુણૈર્ ગુપ્તા ધનદેન ચ ધીમતા
સંપ્રદીપ્તાગ્નિપવના નારાયણપરાયણા ॥

સા સમુદ્રૌઘસદૃશી દિવ્યા દેવમહાચમૂઃ
રરાજાસ્ત્રવતી ભીમા યક્ષગન્ધર્વશાલિની ॥

તયોશ્ ચમ્વોસ્ તદાનીં તુ બભૂવ સ સમાગમઃ
દ્વાવાપૃથિવ્યોઃ સંયોગો યથા સ્યાદ્ યુગપર્યયે ॥

તદ્યુદ્ધમ્ અભવદ્ ઘોરં દેવદાનવસંકુલમ્
ક્ષમાપરાક્રમમયં દર્પસ્ય વિનયસ્ય ચ ॥

નિશ્ચક્રમુર્ બલાભ્યાં તુ તાભ્યાં ભીમાઃ સુરાસુરાઃ
પૂર્વાપરાભ્યાં સંરબ્ધાઃ સાગરાભ્યામ્ ઇવામ્બુદાઃ ॥

તાભ્યાં બલાભ્યાં સંહૃષ્ટાશ્ ચેરુસ્ તે દેવદાનવાઃ
વનાભ્યાં પાર્વતીયાભ્યાં પુષ્પિતાભ્યાં યથા ગજાઃ ॥

સમાજઘ્નુસ્ તતો ભેરીઃ શઙ્ખાન્ દધ્મુશ્ ચ નૈકશઃ
સ દ્યાં દિવં ભુવં ચૈવ દિશશ્ ચ સમપૂરયત્ ॥

જ્યાઘાતતલનિર્ઘોષો ધનુષાં કૂજિતાનિ ચ
દુંદુભીનાં ચ નિનદા દૈત્યમ્ અન્તર્દધુઃ સ્વનમ્ ॥

તે ઽન્યોન્યમ્ અભિસંપેતુઃ પાતયન્તઃ પરસ્પરમ્
બભઞ્જુર્ બાહુભિર્ બાહૂન્ દ્વંદ્વમ્ અન્યે યુયુત્સવઃ ॥

દેવતાસ્ ત્વ્ અશનીર્ ઘોરાઃ પરિઘાંશ્ ચોત્તમાયસાન્
સસર્જુર્ આજૌ નિસ્ત્રિંશાન્ ગદા ગુર્વીશ્ ચ દાનવાઃ ॥

ગદાનિપાતૈર્ ભગ્નાઙ્ગા બાણૈશ્ ચ શકલીકૃતાઃ
પરિપેતુર્ ભૃશં કેચિન્ ન્યુબ્જાઃ કેચિચ્ ચ જજ્ઞિરે ॥

તતો રથૈઃ સતુરગૈર્ વિમાનૈશ્ ચાશુગામિભિઃ
સમીયુસ્ તે સુસંરબ્ધા રોષાદ્ અન્યોન્યમ્ આહવે ॥

સંવર્તમાનાઃ સમરે વિવર્તન્તસ્ તથાપરે
રથા રથૈર્ નિરુધ્યન્તે પદાતાશ્ ચ પદાતિભિઃ ॥

તેષાં રથાનાં તુમુલઃ સ શબ્દઃ શબ્દવાહિનામ્
નભઃ સ્વસ્વાન હિ યથા નભસ્યે જલદસ્વનૈઃ ॥

બભઞ્જિરે રથાન્ કેચિત્ કેચિત્ સંમૃદિતા રથૈઃ
સંબાધમ્ એકે સંપ્રાપ્ય ન શેકુશ્ ચલિતું રથાઃ ॥

અન્યોન્યમ્ અન્યે સમરે દોર્ભ્યામ્ ઉત્ક્ષિપ્ય દર્પિતાઃ
સંહ્રાદમાનાભરણા જઘ્નુસ્ તત્રાસિચર્મિણઃ ॥

અસ્ત્રૈર્ અન્યે વિનિર્ભિન્ના રક્તં વેમુર્ હતા યુધિ
ક્ષરજ્જલાનાં સદૃશા જલદાનાં સમાગમે ॥

તદસ્ત્રશસ્ત્રગ્રથિતં ક્ષિપ્તોત્ક્ષિપ્તગદાવિલમ્
દેવદાનવસંક્ષુબ્ધં સંકુલં યુદ્ધમ્ આબભૌ ॥

તદ્દાનવમહામેઘં દેવાયુધવિરાજિતમ્
અન્યોન્યબાણવર્ષં તદ્ યુદ્ધદુર્દિનમ્ આબભૌ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ક્રુદ્ધઃ કાલનેમિઃ સ દાનવઃ
વ્યવર્ધત સમુદ્રૌઘૈઃ પૂર્યમાણ ઇવામ્બુદઃ ॥

તસ્ય વિદ્યુચ્ચલાપીડાઃ પ્રદીપ્તાશનિવર્ષિણઃ
ગાત્રાન્ નાગશિરઃપ્રખ્યા વિનિષ્પેતુર્ બલાહકાઃ ॥

ક્રોધાન્ નિઃશ્વસતસ્ તસ્ય ભ્રૂભેદસ્વેદવર્ષિણઃ
સાગ્નિનિષ્પેષપવના મુખાન્ નિશ્ચેરુર્ અર્ચિષઃ ॥

તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં ચ ગગને વવૃધુસ્ તસ્ય બાહવઃ
પઞ્ચાસ્યાઃ કૃષ્ણવપુષો લેલિહન્ત ઇવોરગાઃ ॥

સો ઽસ્ત્રજાલૈર્ બહુવિધૈર્ ધનુર્ભિઃ પરિઘૈર્ અપિ
દિવ્યમ્ આકાશમ્ આવવ્રે પર્વતૈર્ ઉચ્છ્રિતૈર્ ઇવ ॥

સો ઽનિલોદ્ધૂતવસનસ્ તસ્થૌ સંગ્રામમૂર્ધનિ
સંધ્યાતપગ્રસ્તશિખઃ સાક્ષાન્ મેરુર્ ઇવાચલઃ ॥

ઊરુવેગપ્રતિક્ષિપ્તૈઃ શૈલશૃઙ્ગાગ્રપાદપૈઃ
અપાતયદ્ દેવગણાન્ વજ્રેણેવ મહાગિરીન્ ॥

બહુભિઃ શસ્ત્રનિસ્ત્રિંશૈશ્ ચ્છિન્નભિન્નશિરોરસઃ
ન શેકુશ્ ચલિતું દેવાઃ કાલનેમિહતા યુધિ ॥

મુષ્ટિભિર્ નિહતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ધિ વિદલીકૃતાઃ
યક્ષગન્ધર્વપતગાઃ પેતુઃ સહ મહોરગૈઃ ॥

તેન વિત્રાસિતા દેવાઃ સમરે કાલનેમિના
ન શેકુર્ યત્નવન્તો ઽપિ યત્નં કર્તું વિચેતસઃ ॥

તેન શક્રઃ સહસ્રાક્ષઃ સંદિતઃ શરબન્ધનૈઃ
ઐરાવતગતઃ સંખ્યે ચલિતું ન શશાક હ ॥

નિર્જલામ્ભોદસદૃશો નિર્જલાર્ણવસપ્રભઃ
નિર્વ્યાપારઃ કૃતસ્ તેન વિપાશો વરુણો મૃધે ॥

રણે વૈશ્રવણસ્ તેન પરિઘૈઃ કામરૂપિભિઃ
વિલપંલ્ લોકપાલેશસ્ ત્યાજિતો ધનદક્રિયામ્ ॥

યમઃ સર્વહરસ્ તેન મૃત્યુપ્રહરણો રણે
યામ્યામ્ અવસ્થામ્ અમરો નીતઃ સ્વાં દિશમ્ આવિશત્ ॥

સ લોકપાલાન્ ઉત્સાદ્ય હૃત્વા તેષાં ચ કર્મ તત્
દિક્ષુ સર્વાસુ દેહં સ્વં ચતુર્ધા વિદધે તદા ॥

સ નક્ષત્રપથં ગત્વા દિવ્યં સ્વર્ભાનુદર્શિતમ્
જહાર લક્ષ્મીં સોમસ્ય તં ચાસ્ય વિષયં મહત્ ॥

ચાલયામાસ દીપ્તાંશું સ્વર્ગદ્વારાત્ સ ભાસ્કરમ્
સાયનં ચાસ્ય વિષયં જહાર દિનકર્મ ચ ॥

સો ઽગ્નિં દેવમુખે દૃષ્ટ્વા ચકારાત્મમુખેશયમ્
વાયું ચ તરસા જિત્વા ચકારાત્મવશાનુગમ્ ॥

સ સમુદ્રાન્ સમાનીય સર્વાશ્ ચ સરિતો બલાત્
ચકારાત્મવશે વીર્યાદ્ દેહભૂતાશ્ ચ સિન્ધવઃ ॥

આપઃ સ વશગાઃ કૃત્વા દિવિજાતાશ્ ચ ભૂમિજાઃ
સ્થાપયામ્ આસ જગતીં સુગુપ્તાં ધરણીધરૈઃ ॥

સ સ્વયંભૂર્ ઇવાભાતિ મહાભૂતપતિર્ મહાન્
સર્વલોકમયો દૈત્યઃ સર્વલોકભયાવહઃ ॥

સ લોકપાલૈકવપુશ્ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહાત્મવાન્
પાવકાનિલસંઘાતો રરાજ યુધિ દાનવઃ ॥

પારમેષ્ઠ્યે સ્થિતઃ સ્થાને લોકાનાં પ્રભવાપ્યયે
તં તુષ્ટુવુર્ દૈત્યગણા દેવા ઇવ પિતામહમ્ ॥