હરિવંશ · અધ્યાય 36

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ સંહૃષ્ટઃ શક્રસ્ ત્રિદશવર્ધનઃ
સંદિદેશાગ્રતઃ સોમં યુદ્ધાય શિશિરાયુધમ્ ॥

ગચ્છ સોમ સહાયત્વં કુરુ પાશધરસ્ય વૈ
અસુરાણાં વિનાશાય જયાર્થં ચ દિવૌકસામ્ ॥

ત્વમ્ અપ્રતિમવીર્યશ્ ચ જ્યોતિષાં ચેશ્વરેશ્વરઃ
ત્વન્મયં સર્વલોકાનાં રસં રસવિદો વિદુઃ ॥

ક્ષયવૃદ્ધિસ્ તવ વ્યક્તા સાગરે ખે ચ મણ્ડલે
પરિવર્તસ્ય્ અહોરાત્રં કાલં જગતિ યોજયન્ ॥

લોકચ્છાયામયં લક્ષ્મ તવાઙ્કે શશસંસ્થિતમ્
ન વિદુઃ સોમ દેવાશ્ ચ યે ચ નક્ષત્રયોગિનઃ ॥

ત્વમ્ આદિત્યપથાદ્ ઊર્ધ્વં જ્યોતિષાં ચોપરિ સ્થિતઃ
તમઃ પ્રોત્સાર્ય વપુષા ભાસયસ્ય્ અખિલં જગત્ ॥

શ્વેતભાનુર્ હિમતનુર્ જ્યોતિષામ્ અધિપઃ શશી
અબ્દકૃત્ કાલયોગાત્મા ઈજ્યો યજ્ઞરસો ઽવ્યયઃ ॥

ઓષધીશઃ ક્રિયાયોનિર્ અબ્જયોનિર્ અનુષ્ણભાક્
શીતાંશુર્ અમૃતાધારશ્ ચપલઃ શ્વેતવાહનઃ ॥

ત્વં કાન્તિઃ કાન્તવપુષાં ત્વં સોમઃ સોમવૃત્તિનામ્
સૌમ્યસ્ ત્વં સર્વભૂતાનાં તિમિરઘ્નસ્ ત્વમ્ ઋક્ષરાટ્ ॥

તદ્ ગચ્છ ત્વં સહાનેન વરુણેન વરૂથિના
શમયસ્વાસુરીં માયાં યયા દહ્યામ સંયુગે ॥

યન્ મા વદસિ યુદ્ધાર્થે દેવરાજ વરપ્રદ
એષ વર્ષામિ શિશિરં દૈત્યમાયાપકર્ષણમ્ ॥

એતાન્ મચ્છીતનિર્દગ્ધાન્ પશ્યસ્વ હિમવેષ્ટિતાન્
વિમાયાન્ વિમદાંશ્ ચૈવ દૈત્યસંઘાન્ મહાહવે ॥

તતો હિમકરોત્સૃષ્ટાઃ સબાષ્પા હિમવૃષ્ટયઃ
વેષ્ટયન્તિ સ્મ તાન્ ઘોરાન્ દૈત્યાન્ મેઘગણા ઇવ ॥

તૌ પાશશુક્લાંશુધરૌ વરુણેન્દૂ મહારણે
જઘ્નતુર્ હિમપાતૈશ્ ચ પાશપાતૈશ્ ચ દાનવાન્ ॥

દ્વાવ્ અમ્બુનાથૌ સમરે તૌ પાશહિમયોધિનૌ
મૃધે ચેરતુર્ અમ્ભોભિઃ ક્ષુબ્ધાવ્ ઇવ મહાર્ણવૌ ॥

તાભ્યામ્ આપ્લાવિતં સૈન્યં તદ્ દાનવમ્ અદૃશ્યત
જગત્સંવર્તકામ્ભોદૈઃ પ્રવૃત્તૈર્ ઇવ સંવૃતમ્ ॥

તાવ્ ઉદ્યતાંશુપાશૌ તુ શશાઙ્કવરુણાવ્ ઉભૌ
તાં માયાં શમયામ્ આસ્તાં દેવૌ દૈતેયનિર્મિતામ્ ॥

શીતાંશુજલનિર્દગ્ધાઃ પાશૈશ્ ચ પ્રસિતા મૃધે
ન શેકુશ્ ચલિતું દૈત્યા વિશિરસ્કા ઇવાદ્રયઃ ॥

શીતાંશુનિહતાસ્ તે તુ પેતુર્ દૈત્યા હિમાર્દિતાઃ
હિમપ્લાવિતસર્વાઙ્ગા નિરુષ્માણ ઇવાગ્રયઃ ॥

તેષાં તુ દિવિ દૈત્યાનાં વિપરીતપ્રભાણિ હ
વિમાનાનિ વિચિત્રાણિ પ્રપતન્ત્ય્ ઉત્પતન્તિ ચ ॥

તાન્ પાશહસ્તગ્રથિતાંશ્ છાદિતાઞ્ શીતરશ્મિભિઃ
મયો દદર્શ માયાવી દાનવાન્ દિવિ દાનવઃ ॥

સ શિલાજાલવિતતાં ગણ્ડશૈલાટ્ટહાસિનીમ્
પાદપોત્કટકૂટાગ્રાં કન્દરાકીર્ણકાનનામ્ ॥

સિંહવ્યાઘ્રગજાકીર્ણાં નદન્તીં દ્વિપયૂથપૈઃ
ઈહામૃગગણાકીર્ણાં પવનાઘૂર્ણિતદ્રુમામ્ ॥

નિર્મિતાં સ્વેન પુત્રેણ ક્રૌઞ્ચેન દિવિ કામગામ્
પ્રથિતાં પાર્વતીં માયાં સસૃજે સ સમન્તતઃ ॥

સાશ્મશબ્દૈઃ શિલાવર્ષૈઃ પ્રપતદ્ભિશ્ ચ પાદપૈઃ
નિજઘ્ને દેવસંઘાંસ્ તાન્ દાનવાંશ્ ચાપ્ય્ અજીવયત્ ॥

નૈશાકરી વારુણી ચ માયે ઽન્તર્દધતુસ્ તતઃ
અશ્મભિશ્ ચાયસઘનૈઃ કિરદ્દેવગણાન્ રણે ॥

સાશ્મસંઘાતવિષમા દ્રુમપર્વતસંકટા
અભવદ્ દ્યૌર્ અસંહાર્યા પૃથિવી પર્વતૈર્ ઇવ ॥

નાનાહતો ઽશ્મભિઃ કશ્ચિચ્ છિલાભિશ્ ચાપ્ય્ અતાડિતઃ
નાનિરુદ્ધો દ્રુમગણૈર્ દેવો ઽદૃશ્યત સંયુગે ॥

તદ્ અસંસ્રસ્તધનુષં ભગ્નપ્રહરણાવિલમ્
નિષ્પ્રયત્નં સુરાનીકં વર્જયિત્વા ગદાધરમ્ ॥

સ હિ યુદ્ધગતઃ શ્રીમાન્ ઈશો ન સ્મ વ્યકમ્પત
સહિષ્ણુત્વાજ્ જગત્સ્વામી ન ચુક્રોધ ગદાધરઃ ॥

કાલજ્ઞઃ કાલમેઘાભઃ સમીક્ષન્ કાલમ્ આહવે
દેવાસુરવિમર્દં સ દ્રષ્ટુકામો જનાર્દનઃ ॥

તતો ભગવતાદિષ્ટૌ રણે પાવકમારુતૌ
માયાયા મયસૃષ્ટાયાઃ પ્રવૃદ્ધાયાઃ શમાય વૈ ।
તતઃ પ્રવૃદ્ધાવ્ અન્યોન્યં પ્રવૃદ્ધજ્વાલવેગિનૌ ।
ચોદિતૌ વિષ્ણુવાક્યેન તૌ માયામ્ અપકર્ષતામ્ ॥

તાભ્યામ્ ઉદ્ભ્રાન્તમેઘાભ્યાં પ્રવૃદ્ધાભ્યાં મહામૃધે
દગ્ધા સા પાર્વતી માયા ભસ્મભૂતા નનાશ હ ॥

સો ઽનલો ઽનિલસંયુક્તઃ સો ઽનિલશ્ ચાનલાકુલઃ
દૈત્યસેનાં દદહતુર્ યુગાન્તેષ્વ્ ઇવ મૂર્ચ્છિતૌ ॥

વાયુઃ પ્રધાવિતસ્ તત્ર પશ્ચાદ્ અગ્નિશ્ ચ મારુતાત્
ચેરતુર્ દાનવાનીકે ક્રીડન્તાવ્ અનિલાનલૌ ॥

ભસ્માવયવભૂતેષુ પ્રપતત્સૂત્પતત્સુ ચ
દાનવાનાં વિમાનેષુ વિમાનેષુ સમન્તતઃ ॥

વાતસ્કન્ધાપવિદ્ધેષુ કૃતકર્મણિ પાવકે
માયાવધે વિનિર્વૃત્તે સ્તૂયમાને ગદાધરે ॥

નિષ્પ્રયત્નેષુ દૈત્યેષુ ત્રૈલોક્યે મુક્તબન્ધને
સંપ્રહૃષ્ટેષુ દેવેષુ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ સર્વશઃ ॥

જયે દશશતાક્ષસ્ય મયસ્ય ચ પરાજયે
દિક્ષુ સર્વાસુ શુદ્ધાસુ પ્રવૃત્તે ધર્મસંસ્તરે ॥

અપાવૃતે ચન્દ્રપથે સ્વયનસ્થે દિવાકરે
પ્રકૃતિસ્થેષુ લોકેષુ નૃષુ ચારિત્રબન્ધુષુ ॥

અભિન્નબન્ધને મૃત્યૌ હૂયમાને હુતાશને
યજ્ઞશોભિષુ દેવેષુ સ્વર્ગાર્થં દર્શયત્સુ ચ ॥

લોકપાલેષુ સર્વેષુ દિક્ષુ સંયાનવર્તિષુ
ભાવે તપસિ શુદ્ધાનામ્ અભાવે પાપકર્મણામ્ ॥

દેવપક્ષે પ્રમુદિતે દૈત્યપક્ષે વિષીદતિ
ત્રિપાદવિગ્રહે ધર્મે અધર્મે પાદવિગ્રહે ॥

અપાવૃતે મહાદ્વારે વર્તમાને ચ સત્પથે
સ્વધર્મસ્થેષુ વર્ણેષુ લોકે ઽસ્મિન્ન્ આશ્રમેષુ ચ ॥

પ્રજારક્ષણયુક્તેષુ ભ્રાજમાનેષુ રાજસુ
ગીયમાનાસુ ગાથાસુ દેવસંસ્તવનાદિષુ ।
પ્રશાન્તકલ્મષે લોકે શાન્તે તમસિ દારુણે ॥

અગ્નિમારુતયોસ્ તસ્મિન્ વૃત્તે સંગ્રામકર્મણિ
તન્મયા વિમલા લોકાસ્ તાભ્યાં જયકૃતક્રિયાઃ ॥

પૂર્વદેવભયં શ્રુત્વા મારુતાગ્નિભયં મહત્
કાલનેમિર્ ઇતિ ખ્યાતો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યત ॥

ભાસ્કરાકારમુકુટઃ શિઞ્જિતાભરણાઙ્ગદઃ
મન્દરોત્કીર્ણસંકાશો મહારજતસંવૃતઃ ॥

શતપ્રહરણોદગ્રઃ શતબાહુઃ શતાનનઃ
શતશીર્ષઃ સ્થિતઃ શ્રીમાઞ્ શતશૃઙ્ગ ઇવાચલઃ
કક્ષે મહતિ સંવૃદ્ધો નિદાઘ ઇવ પાવકઃ ॥

ધૂમ્રકેશો હરિશ્મશ્રુર્ દંષ્ટ્રાલૌષ્ઠપુટાનનઃ
ત્રૈલોક્યાન્તરવિસ્તારિ ધારયન્ વિપુલં વપુઃ ॥

બાહુભિસ્ તુલયન્ વ્યોમ ક્ષિપન્ પદ્ભ્યાં મહીધરાન્
ઈરયન્ મુખનિઃશ્વાસૈર્ વૃષ્ટિમન્તો બલાહકાન્ ॥

તિર્યગાયતરક્તાક્ષં મન્દરોદગ્રવક્ષસમ્
દિધક્ષન્તમ્ ઇવાયાન્તં સર્વાન્ દેવગણાન્ મૃધે ॥

તર્જયન્તં સુરગણાંશ્ છાદયન્તં દિશો દશ
સંવર્તકાલે તૃષિતં દૃપ્તં મૃત્યુમ્ ઇવોત્થિતમ્ ॥

સુતલેનોચ્છ્રયવતા વિપુલાઙ્ગુલિપર્વણા
લમ્બાભરણપૂર્ણેન કિંચિચ્ ચલિતવર્મણા ॥

ઉચ્છ્રિતેનાગ્રહસ્તેન દક્ષિણેન વપુષ્મતા
દાનવાન્ દેવનિહતાન્ ઉત્તિષ્ઠત ઇતિ બ્રુવન્ ॥

તં કાલનેમિં સમરે દ્વિષતાં કાલસંમિતમ્
વીક્ષન્તિ સ્મ સુરાઃ સર્વે ભયવિત્રસ્તલોચનાઃ ॥

તં સ્મ વીક્ષન્તિ ભૂતાનિ ક્રમન્તં કાલનેમિનમ્
ત્રિવિક્રમે વિક્રમન્તં નારાયણમ્ ઇવાપરમ્ ॥

સોચ્છ્રયન્ પ્રથમં પાદં મારુતાઘૂર્ણિતામ્બરમ્
પ્રાક્રામદસુરો યુદ્ધે ત્રાસયન્ સર્વદેવતાઃ ॥

સ મયેનાસુરેન્દ્રેણ પરિષ્વક્તઃ ક્રમન્ રણે
કાલનેમિર્ બભૌ દૈત્યઃ સવિષ્ણુર્ ઇવ મન્દરઃ ॥

અથ પ્રવિવ્યથુર્ દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ
દૃષ્ટ્વા કાલમ્ ઇવાયાન્તં કાલનેમિં ભયાવહમ્ ॥