હરિવંશ · અધ્યાય 31
પ્રશ્નભારો મહાંસ્ તાત ત્વયોક્તઃ શાર્ઙ્ગધન્વનિ
યથાશક્તિ તુ વક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં વૈષ્ણવં યશઃ ॥
વિષ્ણોઃ પ્રભાવશ્રવણે દિષ્ટ્યા તે મતિર્ ઉત્થિતા
હન્ત વિષ્ણોઃ સમસ્તાસ્ ત્વં શૃણુ દિવ્યાઃ પ્રવૃત્તયઃ ॥
સહસ્રાસ્યં સહસ્રાક્ષં સહસ્રચરણં ચ યમ્
સહસ્રશિરસં દેવં સહસ્રકરમ્ અવ્યયમ્ ॥
સહસ્રજિહ્વં ભાસ્વન્તં સહસ્રમુકુટં પ્રભુમ્
સહસ્રદં સહસ્રાદિં સહસ્રભુજમ્ અવ્યયમ્ ॥
સવનં હવનં ચૈવ હવ્યં હોતારમ્ એવ ચ
પાત્રાણિ ચ પવિત્રાણિ વેદિં દીક્ષાં ચરું સ્રુવમ્ ॥
સ્રુક્સોમશૂર્પમ્ ઉપભૃત્ પ્રોક્ષણીં દક્ષિણાયનમ્
અધ્વર્યું સામગં વિપ્રં સદસ્યં સદનં સવમ્ ॥
યૂપં સમિત્સ્રુવં દર્વીં ચમસોલૂખલાનિ ચ
પ્રાગ્વંશં યજ્ઞભૂમિં ચ હોતારં ચયનં ચ યત્ ॥
હ્રસ્વાન્ય્ અતિપ્રમાણાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ચાર્ઘ્યં ચ સ્થણ્ડિલાનિ કુશાંસ્ તથા ॥
મન્ત્રં યજ્ઞવહં વહ્નિં ભાગં ભાગવહં ચ યત્
અગ્રેભુજં સોમભુજં હુતાર્ચિષમ્ ઉદાયુધમ્
આહુર્ વેદવિદો વિપ્રા યં યજ્ઞં શાશ્વતં વિભુમ્ ॥
તસ્ય વિષ્ણોઃ સુરેશસ્ય શ્રીવત્સાઙ્કસ્ય ધીમતઃ
પ્રાદુર્ભાવસહસ્રાણિ સમતીતાન્ય્ અનેકશઃ
સર્વયજ્ઞમુખં દેવં સર્વયજ્ઞપ્રવર્તિનમ્ ।
ભૂયશ્ ચૈવ ભવિષ્યન્તીત્ય્ એવમ્ આહ પિતામહઃ ॥
યત્ પૃચ્છસિ મહારાજ દિવ્યાં પુણ્યાં કથાં શુભામ્
કિમર્થં ભગવાન્ વિષ્ણુર્ વસુદેવકુલે ઽભવત્ ॥
તત્ તે ઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સર્વમ્ અશેષતઃ
વાસુદેવસ્ય માહાત્મ્યં ચરિતં ચ મહાદ્યુતેઃ ॥
હિતાર્થં સુરમર્ત્યાનાં લોકાનાં પ્રભવાય ચ
બહુશઃ સર્વભૂતાત્મા પ્રાદુર્ભવતિ કાર્યતઃ
પ્રાદુર્ભાવાંશ્ ચ વક્ષ્યામિ પુણ્યાન્ દેવગુણૈર્ યુતાન્ ॥
સુપ્ત્વા યુગસહસ્રં સ પ્રાદુર્ભવતિ કાર્યવાન્
પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ દેવદેવો જગત્પતિઃ ॥
બ્રહ્મા ચ કપિલશ્ ચૈવ પરમેષ્ઠી તથૈવ ચ
દેવાઃ સપ્તર્ષયશ્ ચૈવ ત્ર્યમ્બકશ્ ચ મહાયશાઃ ॥
સનત્કુમારશ્ ચ મહાનુભાવો મનુર્ મહાત્મા ભગવાન્ પ્રજાકરઃ
પુરાણદેવો ઽથ પુરાણિ ચક્રે પ્રદીપ્તવૈશ્વાનરતુલ્યતેજાઃ ॥
યેન ચાર્ણવમધ્યસ્થૌ નષ્ટે સ્થાવરજંગમે
નષ્ટે દેવાસુરનરે પ્રનષ્ટોરગરાક્ષસે ॥
યોદ્ધુકામૌ સુદુર્ધર્ષૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ
હતૌ પ્રભવતા તેન તયોર્ દત્ત્વામિતં વરમ્ ॥
પુરા કમલનાભસ્ય સ્વપતઃ સાગરામ્ભસિ
પુષ્કરે યત્ર સંભૂતા દેવાઃ સર્ષિગણાઃ પુરા ॥
એષ પૌષ્કરકો નામ પ્રાદુર્ભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ
પુરાણં કથ્યતે યત્ર વેદશ્રુતિસમાહિતમ્ ॥
વારાહસ્ તુ શ્રુતિસુખઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ
યત્ર વિષ્ણુઃ સુરશ્રેષ્ઠો વારાહં રૂપમ્ આસ્થિતઃ ॥
વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુદન્તશ્ ચિતીમુખઃ
અગ્નિજિહ્વો દર્ભલોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ ॥
અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ
આજ્યનાસઃ સ્રુવસ્ તુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્ ॥
ધર્મસત્યમયઃ શ્રીમાન્ ક્રમવિક્રમસત્કૃતઃ
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ધીરઃ પશુજાનુર્ મહાવૃષઃ ॥
ઉદ્ગાત્રાન્ત્રો હોમલિઙ્ગઃ ફલબીજમહૌષધિઃ
વાય્વન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગ્ વિકૃતઃ સોમશોણિતઃ ॥
વેદિસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિર્ આચિતઃ ॥
દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો મહાન્
ઉપાકર્મેષ્ઠરુચકઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ
નાનાછન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ ।
છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃઙ્ગ ઇવોચ્છ્રિતઃ ॥
મહીં સાગરપર્યન્તાં સશૈલવનકાનનામ્
એકાર્ણવજલે ભ્રષ્ટામ્ એકાર્ણવગતિઃ પ્રભુઃ ॥
દંષ્ટ્રયા યઃ સમુદ્ધૃત્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા
સહસ્રશીર્ષો દેવાદિશ્ ચકાર જગતીં પુનઃ ॥
એવં યજ્ઞવરાહેણ ભૂત્વા ભૂતહિતાર્થિના
ઉદ્ધૃતા પૃથિવી દેવી સાગરામ્બુધરા પુરા ॥
વારાહ એષ કથિતો નારસિંહમ્ અતઃ શૃણુ
યત્ર ભૂત્વા મૃગેન્દ્રેણ હિરણ્યકશિપુર્ હતઃ ॥
પુરા કૃતયુગે રાજન્ સુરારિર્ બલદર્પિતઃ
દૈત્યાનામ્ આદિપુરુષશ્ ચકાર તપ ઉત્તમમ્ ॥
દશ વર્શસહસ્રાણિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ
જલોપવાસસ્ તસ્યાસીત્ સ્થાનમૌનદૃઢવ્રતઃ ॥
તતઃ શમદમાભ્યાં ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચાનઘ
બ્રહ્મા પ્રીતમનાસ્ તસ્ય તપસા નિયમેન ચ ॥
તં વૈ સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ સ્વયમ્ આગમ્ય ભૂપતે
વિમાનેનાર્કવર્ણેન હંસયુક્તેન ભાસ્વતા ॥
આદિત્યૈર્ વસુભિઃ સાધ્યૈર્ મરુદ્ભિર્ દૈવતૈઃ સહ
રુદ્રૈર્ વિશ્વસહાયૈશ્ ચ યક્ષરાક્ષસકિંનરૈઃ ॥
દિશાભિર્ વિદિશાભિશ્ ચ નદીભિઃ સાગરૈસ્ તથા
નક્ષત્રૈશ્ ચ મુહૂર્તૈશ્ ચ ખેચરૈશ્ ચ મહાગ્રહૈઃ ॥
દેવર્ષિભિસ્ તપોવૃદ્ધૈઃ સિદ્ધૈઃ સપ્તર્ષિભિસ્ તથા
રાજર્ષિભિઃ પુણ્યતમૈર્ ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોગણૈઃ ॥
ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્ વૃતઃ સર્વૈઃ સુરૈસ્ તથા
બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો દૈત્યં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥
પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ભક્તસ્ય તપસાનેન સુવ્રત
વરં વરય ભદ્રં તે યથેષ્ટં કામમ્ આપ્નુહિ ॥
ન દેવાસુરગન્ધર્વા ન યક્ષોરગરાક્ષ્સાઃ
ન માનુષાઃ પિશાચા વા હન્યુર્ માં દેવસત્તમ ॥
ઋષયો વા ન માં શાપૈઃ ક્રુદ્ધા લોકપિતામહ
શપેયુસ્ તપસા યુક્તા વરમ્ એતં વૃણોમ્ય્ અહમ્ ॥
ન શસ્ત્રેણ ન ચાસ્ત્રેણ ગિરિણા પાદપેન વા
ન શુષ્કેણ ન ચાર્દ્રેણ સ્યાન્ ન ચાન્યેન મે વધઃ ॥
ભવેયમ્ અહમ્ એવાર્કઃ સોમો વાયુર્ હુતાશનઃ
સલિલં ચાન્તરિક્ષં ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ ॥
અહં ક્રોધશ્ ચ કામશ્ ચ વરુણો વાસવો યમઃ
ધનદશ્ ચ ધનાધ્યક્ષો યક્ષઃ કિંપુરુષાધિપઃ ॥
એતે દિવ્યા વરાસ્ તાત મયા દત્તાસ્ તવાદ્ભુતાઃ
સર્વાન્ કામાન્ ઇમાંસ્ તાત પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ ॥
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ ભગવાઞ્ જગામાકાશમ્ એવ હ
વૈરાજં બ્રહ્મસદનં બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતમ્ ॥
તતો દેવાશ્ ચ નાગાશ્ ચ ગન્ધર્વા મુનયસ્ તથા
વરપ્રદાનં શ્રુત્વૈવ પિતામહમ્ ઉપસ્થિતાઃ ॥
વરદાનેન ભગવન્ વધિષ્યતિ સ નો ઽસુરઃ
તત્ પ્રસીદસ્વ ભગવન્ વધો ઽસ્ય પ્રવિચિન્ત્યતામ્ ॥
ભગવાન્ સર્વભૂતાનાં સ્વયંભૂર્ આદિકૃદ્ વિભુઃ
સ્રષ્ટા ચ હવ્યકવ્યાનામ્ અવ્યક્તઃ પ્રકૃતિર્ ધ્રુવઃ ॥
તતો લોકહિતં વાક્યં શ્રુત્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ
પ્રોવાચ ભગવાન્ વાક્યં સર્વાન્ દેવગણાંસ્ તદા ॥
અવશ્યં ત્રિદશાસ્ તેન પ્રાપ્તવ્યં તપસઃ ફલમ્
તપસો ઽન્તે ઽસ્ય ભગવાન્ વધં વિષ્ણુઃ કરિષ્યતિ ॥
એતચ્ છ્રુત્વા સુરાઃ સર્વે વાક્યં પઙ્કજજન્મનઃ
સ્વાનિ સ્થાનાનિ દિવ્યાનિ જગ્મુસ્ તે વૈ મુદા યુતાઃ ॥
લબ્ધમાત્રે વરે ચાપિ સર્વાઃ સો ઽબાધત પ્રજાઃ
હિરણ્યકશિપુર્ દૈત્યો વરદાનેન દર્પિતઃ ॥
આશ્રમેષુ મહાભાગાન્ મુનીન્ વૈ સંશિતવ્રતાન્
સત્યધર્મરતાન્ દાન્તાન્ પુરા ધર્ષિતવાંસ્ તુ સઃ ॥
દેવાંસ્ ત્રિભુવનસ્થાંશ્ ચ પરાજિત્ય મહાસુરઃ
ત્રૈલોક્યં વશમ્ આનીય સ્વર્ગે વસતિ દાનવઃ ॥
યદા વરમદોન્મત્તો ન્યવસદ્ દાનવો ભુવિ
યજ્ઞિયાન્ અકરોદ્ દૈત્યાન્ અયજ્ઞીયાશ્ ચ દેવતાઃ ॥
આદિત્યાશ્ ચ તતઃ સાધ્યા વિશ્વે ઽથ વસવસ્ તથા
મરુતો ઽપ્સરસશ્ ચૈવ ગન્ધર્વા બ્રહ્મવિદ્દ્વિજાઃ ।
ઋષિનાગાઃ સુપર્ણાશ્ ચ યે ચાન્યે ઽપ્ય્ એવમાદયઃ ।
શરણ્યં શરણં વિષ્ણુમ્ ઉપતસ્થુર્ મહાબલમ્ ॥
દેવં બ્રહ્મમયં યજ્ઞં બ્રહ્મદેવં સનાતનમ્
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્ય પ્રભું લોકનમસ્કૃતમ્
નારાયણં વિભુઃ દેવાઃ શરણ્યં શરણ્યં ગતાઃ ॥
ત્રાયસ્વ નો ઽદ્ય દેવેશ હિરણ્યકશિપોર્ વધાત્
ત્વં હિ ન પરમો દેવસ્ ત્વં હિ ન પરમો ગુરુઃ
ત્વં હિ નઃ પરમો ધાતા બ્રહ્માદીનાં સુરોત્તમ ॥
ઉત્ફુલ્લામ્બુજપત્રાક્ષ શત્રુપક્ષભયાવહ
ક્ષયાય દિતિવંશસ્ય શરણં ત્વં ભવસ્વ નઃ ॥
ભયં ત્યજધ્વમ્ અમરા અભયં વો દદામ્ય્ અહમ્
તથૈવ ત્રિદિવં દેવાઃ પ્રતિપદ્યત માચિરમ્ ॥
એષો ઽહં સગણં દૈત્યં વરદાનેન દર્પિતમ્
અવધ્યમ્ અમરેન્દ્રાણાં દાનવેન્દ્રં નિહન્મિ તમ્ ॥
એવમ્ ઉક્ત્વા સ ભગવાન્ વિસૃજ્ય ત્રિદશેશ્વરાન્
હિરણ્યકશિપો રાજન્ન્ આજગામ હરિઃ સભામ્ ॥
નરસ્ય કૃત્વાર્ધતનું સિંહસ્યાર્ધતનું તથા
નારસિંહેન વપુષા પાણિં સંસ્પૃશ્ય પાણિના ॥
જીમૂતઘનસંકાશો જીમૂતઘનનિસ્વનઃ
જીમૂતઘનદીપ્તૌજા જીમૂત ઇવ વેગવાન્ ॥
દૈત્યં સો ઽતિબલં દૃપ્તં દૃપ્તશાર્દૂલવિક્રમમ્
દૃપ્તૈર્ દૈત્યગણૈર્ ગુપ્તં હતવાન્ એકપાણિના ॥
નૃસિંહ એષ કથિતો ભૂયો ઽયં વામનો ઽપરઃ
યત્ર વામનમ્ આશ્રિત્ય રૂપં દૈત્યવિનાશનમ્ ॥
બલેર્ બલવતો યજ્ઞે બલિના વિષ્ણુના પુરા
વિક્રમૈસ્ ત્રિભિર્ અક્ષોભ્યાઃ ક્ષોભિતાસ્ તે મહાસુરાઃ ॥
વિપ્રચિત્તિઃ શિબિઃ શઙ્કુર્ અયઃશઙ્કુસ્ તથૈવ ચ
અયઃશિરા અશ્વશિરા હયગ્રીવશ્ ચ વીર્યવાન્
વેગવાન્ કેતુમાન્ ઉગ્રઃ સોગ્રવ્યગ્રો મહાસુરઃ ॥
પુષ્કરઃ પુષ્કલશ્ ચૈવ સાશ્વો ઽશ્વપતિર્ એવ ચ
પ્રહ્રાદો ઽશ્વશિરાઃ કુમ્ભઃ સંહ્રાદો ગગનપ્રિયઃ ॥
અનુહ્રાદો હરિહરૌ વરાહઃ સંહરો રુજઃ
વેપનશ્ ચ મહારથઃ ।
બૃહત્કીર્તિર્ મહાજિહ્વઃ ।
શરભઃ શલભશ્ ચૈવ કુપનઃ કોપનઃ ક્રથઃ ॥
બૃહત્કીર્તિર્ મહાજિહ્વઃ શઙ્કુકર્ણો મહાસ્વનઃ
દીર્ઘજિહ્વો ઽર્કનયનો મૃદુપાદો મૃદુપ્રિયઃ ॥
વાયુર્ ગવિષ્ઠો નમુચિઃ શમ્બરો વિક્ષરો મહાન્
ચન્દ્રહન્તા ક્રોધહન્તા ક્રોધવર્ધન એવ ચ ॥
કાલકઃ કાલકેયશ્ ચ વૃત્રઃ ક્રોધો વિરોચનઃ
ગરિષ્ઠશ્ ચ વરિષ્ઠશ્ ચ પ્રલમ્બનરકાવ્ ઉભૌ ॥
ઇન્દ્રતાપનવાતાપી કેતુમાન્ બલદર્પિતઃ
અસિલોમા પુલોમા ચ બાષ્કલઃ પ્રમદો મદઃ ॥
ખસૃમઃ કાલવદનઃ કરાલઃ કેશિર્ એવ ચ
એકાક્ષશ્ ચન્દ્રહા રાહુઃ સંહ્રાદઃ સૃમરઃ સ્વનઃ ॥
શતઘ્નીચક્રહસ્તાશ્ ચ તથા પરિઘપાણયઃ
અશ્મયન્ત્રાયુધોપેતા ભિણ્ડિપાલાયુધાસ્ તથા ॥
શૂલોલૂખલહસ્તાશ્ ચ પરશ્વધધરાસ્ તથા
પાશમુદ્ગરહસ્તા વૈ તથા લગુડપાણયઃ ॥
મહાશિલાપ્રહરણાઃ શૂલહસ્તાશ્ ચ દાનવાઃ
નાનાપ્રહરણા ઘોરા નાનાવેષા મહાજવાઃ ॥
કૂર્મકુક્કુટવક્ત્રાશ્ ચ શશોલૂકમુખાસ્ તથા
ખરોષ્ટ્રવદનાશ્ ચૈવ વરાહવદનાસ્ તથા ॥
ભીમા મકરવક્ત્રાશ્ ચ ક્રોષ્ટુવક્ત્રાશ્ ચ દાનવાઃ
આખુદર્દુરવક્ત્રાશ્ ચ ઘોરા વૃકમુખાસ્ તથા ॥
માર્જારશશવક્ત્રાશ્ ચ મહાવક્ત્રાસ્ તથાપરે
નક્રમેષાનનાઃ શૂરા ગોજાવિમહિષાનનાઃ ॥
ગોધાશલ્યકવક્ત્રાશ્ ચ ક્રૌઞ્ચવક્ત્રાસ્ તથાપરે
ગરુડાનનાઃ ખડ્ગમુખા મયૂરવદનાસ્ તથા ॥
ગજેન્દ્રચર્મવસનાસ્ તથા કૃષ્ણાજિનામ્બરાઃ
ચીરસંવૃતગાત્રાશ્ ચ તથા વલ્કલવાસસઃ ॥
ઉષ્ણીષિણો મુકુટિનસ્ તથા કુણ્ડલિનો ઽસુરાઃ
કિરીટિનો લમ્બશિખાઃ કમ્બુગ્રીવાઃ સુવર્ચસઃ
નાનાવેષધરા દૈત્યા નાનામાલ્યાનુલેપનાઃ ॥
સ્વાન્ય્ આયુધાનિ સંગૃહ્ય પ્રદીપ્તાનીવ તેજસા
ક્રમમાણં હૃષીકેશમ્ ઉપાવર્તન્ત સર્વશઃ ॥
પ્રમથ્ય સર્વાન્દૈતેયાન્ પાદહસ્તતલૈસ્ તતઃ
રૂપં કૃત્વા મહાભીંઅં જહારાશુ સ મેદિનીમ્ ॥
તસ્ય વિક્રમતો ભૂમિં ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્તનાન્તરે
નભઃ પ્રક્રમમાણસ્ય નાભ્યાં કિલ સમાસ્થિતૌ ॥
પરમાક્રમમાણસ્ય જાનુભ્યાં તૌ વ્યવસ્થિતૌ
વિષ્ણોર્ અમિતવીર્યસ્ય વદન્ત્ય્ એવં દ્વિજાતયઃ ॥
હૃત્વા સ મેદિનીં કૃત્સ્નાં હત્વા ચાસુરપુંગવાન્
દદૌ શક્રાય વસુધાં વિષ્ણુર્ બલવતાં વરઃ ॥
એષ તે વામનો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ
વેદવિદ્ભિર્ દ્વિજૈર્ એતત્ કથ્યતે વૈષ્ણવં યશઃ ॥
ભૂયો ભૂતાત્મનો વિષ્ણોઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ
દત્તાત્રેય ઇતિ ખ્યાતઃ ક્ષમયા પરયા યુતઃ ॥
તેન નષ્ટેષુ દેવેષુ પ્રક્રિયાસુ મખેષુ ચ
ચાતુર્વર્ણ્યે ચ સંકીર્ણે ધર્મે શિથિલતાં ગતે ॥
અભિવર્ધતિ ચાધર્મે સત્યે નષ્ટે ઽનૃતે સ્થિતે
પ્રજાસુ શીર્યમાણાસુ ધર્મે ચાકુલતાં ગતે ॥
સયજ્ઞાઃ સક્રિયા વેદાઃ પ્રત્યાનીતા હિ તેન વૈ
ચાતુર્વર્ણ્યમ્ અસંકીર્ણં કૃતં તેન મહાત્મના ॥
તેન હેહયરાજસ્ય કાર્તવીર્યસ્ય ધીમતઃ
વરદેન વરો દત્તો દત્તાત્રેયેણ ધીમતા ॥
એતદ્ બાહુદ્વયં યત્ તે તત્ તે મમ કૃતે નૃપ
શતાનિ દશ બાહૂનાં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
પાલયિષ્યસિ કૃત્સ્નાં ચ વસુધાં વસુધેશ્વર
દુર્નિરીક્ષ્યો ઽરિવૃન્દાનાં યુદ્ધસ્થશ્ ચ ભવિષ્યસિ ॥
એષ તે વૈષ્ણવઃ શ્રીમાન્ પ્રાદુર્ભાવો ઽદ્ભુતઃ શુભઃ
કથિતો વૈ મહારાજ યથાશ્રુતમ્ અરિંદમ ।
ભૂયશ્ ચ જામદગ્ન્યો ઽયં પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ ॥
યત્ર બાહુસહસ્રેણ વિસ્મિતં દુર્જયં રણે
રામો ઽર્જુનમ્ અનીકસ્થં જઘાન નૃપતિં પ્રભુઃ ॥
રથસ્થં પાર્થિવં રામઃ પાતયિત્વાર્જુનં ભુવિ
ધર્ષયિત્વા યથાકામં ક્રોશમાનં ચ મેઘવત્ ॥
કૃત્સ્નં બાહુસહસ્રં ચ ચિચ્છેદ ભૃગુનન્દનઃ
પરશ્વધેન દીપ્તેન જ્ઞાતિભિઃ સહિતસ્ય વૈ ॥
કીર્ણા ક્ષત્રિયકોટીભિર્ મેરુમન્દરભૂષણા
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવી તેન નિઃક્ષત્રિયા કૃતા ॥
કૃત્વા નિઃક્ષત્રિયાં ચૈવ ભાર્ગવઃ સુમહાતપાઃ
સર્વપાપવિનાશાય વાજિમેધેન ચેષ્ટવાન્ ॥
તસ્મિન્ યજ્ઞે મહાદાને દક્ષિણાં ભૃગુનન્દનઃ
મારીચાય દદૌ પ્રીતઃ કશ્યપાય વસુંધરામ્ ॥
વારુણાંસ્ તુરગાઞ્ શુભ્રાન્ રથં ચ રથિનાં વરઃ
હિરણ્યમ્ અક્ષયં ધેનૂર્ ગજેન્દ્રાંશ્ ચ મહામતિઃ
દદૌ તસ્મિન્ મહાયજ્ઞે વાજિમેધે મહાયશાઃ ॥
અદ્યાપિ ચ હિતાર્થાય લોકાનાં ભૃગુનન્દનઃ
ચરમાણસ્ તપો દીપ્તં જામદગ્ન્યઃ પુનઃ પુનઃ
તિષ્ઠતે દેવવચ્ છ્રીમાન્ મહેન્દ્રે પર્વતોત્તમે ॥
એષ વિષ્ણોઃ સુરેશસ્ય શાશ્વતસ્યાવ્યયસ્ય ચ
જામદગ્ન્ય ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ ॥
ચતુર્વિંશે યુગે ચાપિ વિશ્વામિત્રપુરઃસરઃ
જજ્ઞે દશરથસ્યાથ પુત્રઃ પદ્માયતેક્ષણઃ ॥
કૃત્વાત્માનં મહાબાહુશ્ ચતુર્ધા પ્રભુર્ ઈશ્વરઃ
લોકે રામ ઇતિ ખ્યાતસ્ તેજસા ભાસ્કરોપમઃ ॥
પ્રસાદનાર્થં લોકસ્ય રક્ષસાં નિગ્રહાય ચ
ધર્મસ્ય ચ વિવૃદ્ધ્યર્થં જજ્ઞે તત્ર મહાયશાઃ
તમ્ અપ્ય્ આહુર્ મનુષ્યેન્દ્રં સર્વભૂતપતેસ્ તનુમ્ ॥
તસ્મૈ દત્તાનિ ચાસ્ત્રાણિ વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા
વધાર્થં દેવશત્રૂણાં દુર્ધરાણિ સુરૈર્ અપિ ॥
યજ્ઞવિઘ્નકરૌ યેન મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્
મારીચશ્ ચ સુબાહુશ્ ચ બલેન બલિનાં વરૌ
નિહતૌ ચ નિરાશૌ ચ કૃતૌ તેન મહાત્મના ॥
વર્તમાને મખે યેન જનકસ્ય મહાત્મનઃ
ભગ્નં માહેશ્વરં ચાપં ક્રીડતા લીલયા પુરા ॥
યઃ સમાઃ સર્વધર્મજ્ઞશ્ ચતુર્દશ વને ઽવસત્
લક્ષ્મણાનુચરો રામઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥
રૂપિણી યસ્ય પાર્શ્વસ્થા સીતેતિ પ્રથિતા જનૈઃ
પૂર્વોચિતત્વાદ્યા લક્ષ્મીર્ ભર્તારમ્ અનુગચ્છતિ ॥
ચતુર્દશ વને તપ્ત્વા તપો વર્ષાણિ રાઘવઃ
જનસ્થાને વસન્ કાર્યં ત્રિદશાનાં ચકાર સઃ ॥
સીતાયાઃ પદમ્ અન્વિચ્છન્ નિજઘાન મહામનાઃ
વિરાધં ચ કબન્ધં ચ રાક્ષસૌ ભીમવિક્રમૌ
જઘાન પુરુષવ્યાઘ્રૌ ગન્ધર્વૌ શાપવિક્ષતૌ ॥
હુતાશનાર્કાંશુતડિત્પ્રકાશૈઃ પ્રતપ્તજામ્બૂનદચિત્રપુઙ્ખૈઃ
સુરેન્દ્રવજ્રાશનિતુલ્યસારૈઃ શરૈઃ શરીરેષુ વિયોજિતૌ બલાત્ ॥
સુગ્રીવસ્ય કૃતે યેન વાનરેન્દ્રો મહાબલઃ
વાલી વિનિહતઃ સંખ્યે સુગ્રીવશ્ ચાભિષેચિતઃ ॥
દેવાસુરગણાનાં હિ યક્ષરાક્ષસપક્ષિણામ્
યત્રાવધ્યં રાક્ષસેન્દ્રં રાવણં યુધિ દુર્જયમ્ ॥
ગુપ્તં રાક્ષસકોટીભિર્ નીલાઞ્જનચયોપમમ્
ત્રૈલોક્યરાવણં ક્રૂરં રાક્ષસં રાક્ષસેશ્વરમ્ ॥
દુર્જરં દુર્ધરં દૃપ્તં શાર્દૂલસમવિક્રમમ્
દુર્નિરીક્ષ્યં સુરગણૈર્ વરદાનેન દર્પિતમ્ ॥
જઘાન સચિવૈઃ સાર્ધં સસૈન્યં રાવણં યુધિ
મહાભ્રઘનસંકાશં મહાકાયં મહાબલમ્ ॥
તમ્ આગસ્કારિણં ક્રૂરં પૌલસ્ત્યં પુરુષર્ષભઃ
સભ્રાતૃપુત્રસચિવં સસૈન્યં ક્રૂરનિશ્ચયમ્ ।
રાવણં નિજઘાનાશુ રામો ભૂતપતિઃ પુરા ॥
મધોશ્ ચ તનયો દૃપ્તો લવણો નામ દાનવઃ
હતો મધુવને ભીમો વરદત્તો મહાસુરઃ
સમરે યુદ્ધશૌણ્ડેન તથાન્યે ચાપિ રાક્ષસાઃ ॥
એતાનિ કૃત્વા કર્માણિ રામો ધર્મભૃતાં વરઃ
દશાશ્વમેધાઞ્ જારૂથ્યાન્ આજહાર નિરર્ગલાન્ ॥
નાશ્રૂયન્તાશુભા વાચો નાકુલં મારુતો વવૌ
ન વિત્તહરણં ચાસીદ્ રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
પર્યદેવન્ ન વિધવા નાનર્થશ્ ચાભવત્ તદા
સર્વમ્ આસીજ્ જગદ્દાન્તં રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
ન પ્રાણિનાં ભયં ચાસીજ્ જલાનલવિઘાતજમ્
ન ચ સ્મ વૃદ્ધા બાલાનાં પ્રેતકાર્યાણિ કુર્વતે ॥
બ્રહ્મ પર્યચ્ચરત્ ક્ષત્રં વિશઃ ક્ષત્રમ્ અનુવ્રતાઃ
શૂદ્રાશ્ ચૈવ હિ વર્ણાંસ્ ત્રીઞ્ શુશ્રૂષન્ત્ય્ અનહંકૃતાઃ ॥
નાર્યો નાત્યચરન્ ભર્તૄન્ ભાર્યાં નાત્યચરત્ પતિઃ
સર્વમ્ આસીજ્ જગદ્દાન્તં નિર્દસ્યુર્ અભવન્ મહી
રામ એકો ઽભવદ્ ભર્તા રામઃ પાલયિતાભવત્ ॥
આસન્ વર્ષસહસ્રાણિ તથા પુત્રસહસ્રિણઃ
અરોગાઃ પ્રાણિનશ્ ચાસન્ રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
દેવતાનામ્ ઋષીણાં ચ મનુષ્યાણાં ચ સર્વશઃ
પૃથિવ્યાં સહવાસો ઽભૂદ્ રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
ગાથા અપ્ય્ અત્ર ગાયન્તિ યે પુરાણવિદો જનાઃ
રામે નિબદ્ધાસ્ તત્ત્વાર્થા માહાત્મ્યં તસ્ય ધીમતઃ ॥
શ્યામો યુવા લોહિતાક્ષો દીપ્તાસ્યો મિતભાષિતા
આજાનબાહુઃ સુમુખઃ સિંહસ્કન્ધો મહાભુજઃ ॥
દશ વર્ષસહસ્રાણિ દશ વર્ષશતાનિ ચ
અયોધ્યાધિપતિર્ ભૂત્વા રામો રાજ્યમ્ અકારયત્ ॥
ઋક્સામયજુષાં ઘોષો જ્યાઘોષશ્ ચ મહાત્મનઃ
અવ્યુચ્છિન્નો ઽભવદ્ રાષ્ટ્રે દીયતાં ભુજ્યતામ્ ઇતિ ॥
સત્ત્વવાન્ ગુણસંપન્નો દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા
અતિ સૂર્યં ચ ચન્દ્રં ચ રામો દાશરથિર્ બભૌ ॥
ઈજે ક્રતુશતૈઃ પુણ્યૈઃ સમાપ્તવરદાક્ષિણૈઃ
હિત્વાયોધ્યાં દિવં યાતો રાઘવો ઽસૌમહાબલઃ ॥
એવમ્ એષ મહાબાહૂર્ ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ
રાવણં સગણં હત્વા દિવમ્ આચક્રમે પ્રભુઃ ॥
અપરઃ કેશવસ્યાયં પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ
વિખ્યાતો માથુરે કલ્પે સર્વલોકહિતાય વૈ ॥
યત્ર સાલ્વં ચ કંસં ચ મૈન્દં દ્વિવિદમ્ એવ ચ
અરિષ્ટં વૃષભં કેશિં પૂતનાં દૈત્યદારિકામ્ ॥
નાગં કુવલયાપીડં ચાણૂરં મુષ્ટિકં તથા
દૈત્યાન્ માનુષદેહસ્થાન્ સૂદયામ્ આસ વીર્યવાન્ ॥
છિન્નં બાહુસહસ્રં ચ બાણસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ
નરકશ્ ચ હતઃ સંખ્યે યવનશ્ ચ મહાબલઃ ॥
હૃતાનિ ચ મહીપાનાં સર્વરત્નાનિ તેજસા
દુરાચારાશ્ ચ નિહતાઃ પાર્થિવા યે મહીતલે ॥
એતે લોકહિતાર્થાય પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ
અતીતાઃ કથિતા રાજન્ કથ્યન્તે ચાપ્ય્ અનાગતાઃ ।
કલ્કી વિષ્ણુયશા નામ ભૂયશ્ ચોત્પત્સ્યતે પ્રભુઃ ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવો દિવ્યા દેવગુણૈર્ યુતાઃ
પ્રાદુર્ભાવાઃ પુરાણેષુ ગીયન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
યત્ર દેવા વિમુહ્યન્તિ પ્રાદુર્ભાવાનુકીર્તને
પુરાણં વર્તતે યત્ર વેદશ્રુતિસમાહિતમ્ ॥
એતદુદ્દેશમાત્રેણ પ્રાદુર્ભાવાનુકીર્તનમ્
કીર્તિતં કીર્તનીયસ્ય સર્વલોકગુરોઃ પ્રભોઃ ॥
પ્રીયન્તે પિતરસ્ તસ્ય પ્રાદુર્ભાવાનુકીર્તનાત્
વિષ્ણોર્ અમિતવીર્યસ્ય યઃ શૃણોતિ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
એતાસ્ તુ યોગેશ્વરયોગમાયાઃ શ્રુત્વા નરો મુચ્યતિ સર્વપાપૈઃ
ઋદ્ધિં સમૃદ્ધિં વિપુલાંશ્ ચ ભોગાન્ પ્રાપ્નોતિ શીઘ્રં ભગવત્પ્રસાદાત્ ॥
મૂળ પાઠ: Harivaṃśa constituted text with star passages · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0