હરિવંશ · અધ્યાય 30

વિસ્તરેણૈવ સર્વાણિ કર્માણિ રિપુઘાતિનઃ
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અશેષેણ હરેઃ કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ ॥

કર્મણામ્ આનુપૂર્વ્યા ચ પ્રાદુર્ભાવાશ્ ચ યે વિભોઃ
યા ચાસ્ય પ્રકૃતિર્ બ્રહ્મંસ્ તાં ચ વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

કથં ચ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સુરેશો ઽરિનિષૂદનઃ
વસુદેવકુલે ધીમાન્ વાસુદેવત્વમ્ આગતઃ ॥

અમરૈર્ આવૃતં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્ અલંકૃતમ્
દેવલોકં સમુત્સૃજ્ય મર્ત્યલોકમ્ ઇહાગતઃ ॥

દેવમાનુષયોર્ નેતા દ્યોર્ ભુવઃ પ્રભવો વિભુઃ
કિમર્થં દિવ્વ્યમ્ આત્માનં માનુષ્યે સંન્યયોજયત્ ॥

યશ્ ચક્રં વર્તયત્ય્ એકો માનુષાણામ્ અનામયમ્
માનુષ્યે સ કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રભૃતાં વરઃ ॥

ગોપાયનં યઃ કુરુતે જગતઃ સાર્વલૌકિકમ્
સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ ગોપત્વમ્ અગમદ્ વિભુઃ ॥

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દધાર ચકાર ચ
શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા ધૃતઃ ॥

યેન લોકાન્ ક્રમૈર્ જિત્વા ત્રિભિસ્ ત્રીંસ્ ત્રિદશેપ્સયા
સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ ત્રિવર્ગપ્રભવાસ્ ત્રયઃ ॥

યો ઽન્તકાલે જગત્ પીત્વા કૃત્વા તોયમયં વપુઃ
લોકમ્ એકાર્ણવં ચક્રે દૃશ્યાદૃશ્યેન વર્ત્મના ॥

યઃ પુરાણે પુરાણાત્મા વારાહં વપુર્ આસ્થિતઃ
વિષાણાગ્રેણ વસુધામ્ ઉજ્જહારારિસૂદનઃ ॥

યઃ પુરા પુરુહૂતાર્થે ત્રૈલોક્યમ્ ઇદમ્ અવ્યયમ્
દદૌ જિત્વા વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ ॥

યેન સૈંહં વપુઃ કૃત્વા દ્વિધા કૃત્વા ચ તત્ પુનઃ
પૂર્વદૈત્યો મહાવીર્યો હિરણ્યકશિપુર્ હતઃ ॥

યઃ પુરા હ્ય્ અનલો ભૂત્વા ઔર્વઃ સંવર્તકો વિભુઃ
પાતાલસ્થો ઽર્ણવગતં પપૌ તોયમયં હવિઃ ॥

સહસ્રચરણં બ્રહ્મન્ સહસ્રાંશું સહસ્રશઃ
સહસ્રશિરસં દેવં યમ્ આહુર્ વૈ યુગે યુગે ॥

નાભ્યરણ્યાં સમુત્પન્નં યસ્ય પૈતામહં ગૃહમ્
એકાર્ણવગતે લોકે તત્ પઙ્કજમ્ અપઙ્કજમ્ ॥

યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે
સર્વદેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ
ગરુડસ્થેન ચોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્ નિપાતિતઃ ॥

ઉત્તરાન્તે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધેઃ
યઃ શેતે શાશ્વતં યોગમ્ આસ્થાય તિમિરં મહત્ ॥

સુરારણિર્ ગર્ભમ્ અધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદ્ અદિતિઃ પુરાણમ્
શક્રં ચ યો દૈત્યગણાવરુદ્ધં ગર્ભાવસાને નકૃશં ચકાર ॥

પદાનિ યો લોકપદાનિ કૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્ સલિલાશયસ્થાન્
કૃત્વા ચ દેવાંસ્ ત્રિદિવસ્ય દેવાંશ્ ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમ્ એવ ॥

ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્યેણ કર્મણા
અગ્નિમ્ આહવનીયં ચ વેદીં ચૈવ કુશાન્ સ્રુવમ્ ॥

પ્રોક્ષણીયં ધ્રુવાં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ
અરાંસ્ ત્રીણિ ચ યશ્ ચક્રે હવ્યકવ્યપ્રદાન્ મખે ॥

હવ્યાદાંશ્ ચ સુરાંશ્ ચક્રે કવ્યાદાંશ્ ચ પિતૄન્ અપિ
ભાગાર્થે યજ્ઞવિધિના યોગજ્ઞો યજ્ઞકર્મણિ ॥

યૂપાન્ સમિત્ સ્રુચં સોમં પવિત્રં પરિધીન્ અપિ
યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞાંશ્ ચ ચયનાનલાન્
સદસ્યાન્ય્ અજમાનાંશ્ ચ મેધાદીંશ્ ચ ક્રતૂત્તમાન્ ॥

વિબભાજ પુરા યશ્ ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા
યુગાનુરૂપં યઃ કૃત્વા લોકાન્ અનુ પરિક્રમન્ ॥

ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ ચ કલાસ્ ત્રૈકાલ્યમ્ એવ ચ
મુહૂર્તાસ્ તિથયો માસા દિનસંવત્સરાસ્ તથા ॥

ઋતવઃ કાલયોગાશ્ ચ પ્રમાણં વિવિધં નૃષુ
આયુઃ ક્ષેત્રાણ્ય્ ઉપચયો લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્ ॥

ત્રયો વર્ણાસ્ ત્રયો લોકાસ્ ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ ત્રયઃ
ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ ત્રયો ઽપાયાસ્ ત્રયો ગુણાઃ
સૃષ્ટા લોકાસ્ ત્રયો ઽનન્તા યેનાનન્ત્યેન વર્ત્મના ॥

સર્વભૂતગુણસ્રષ્ટા સર્વભૂતગુણાત્મકઃ
નૃણામ્ ઇન્દ્રિયપૂર્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ
ગતાગતાભ્યાં યો નેતા તત્રેહ ચ વિધીશ્વરઃ ॥

યો ગતિર્ ધર્મયુક્તાનામ્ અગતિઃ પાપકર્મણામ્
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ॥

ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચાતુરાશ્રમ્યસંશ્રયઃ
દિગન્તરો નભોભૂતો વાયુર્ વાયુવિભાવનઃ ॥

ચન્દ્રસૂર્યદ્વયં જ્યોતિર્ યોગીશઃ ક્ષણદાતનુઃ
યઃ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્ યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ ॥

યઃ પરં પ્રાહ પરતઃ પરં યઃ પરમાત્મવાન્
નારાયણપરા વેદા નારાયણપરાઃ ક્રિયાઃ ।
નારાયણપરો ધર્મો નારાયણપરા ગતિઃ ।
નારાયણપરં સત્યં નારાયણપરં તપઃ ।
નારાયણપરો મોક્ષો નારાયણપરં પરમ્ ।
આદિત્યાદિસ્ તુ યો દિવ્યો યશ્ ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ ॥

યુગાન્તેષ્વ્ અન્તકો યશ્ ચ યશ્ ચ લોકાન્તકાન્તકઃ
સેતુર્ યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મણામ્ ॥

વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્ યઃ પ્રભવાત્મનામ્
સોમભૂતશ્ ચ ભૂતાનામ્ અગ્નિભૂતો ઽગ્નિવર્ચસામ્ ॥

મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્ તપોભૂતસ્ તપસ્વિનામ્
વિનયો નયવૃત્તાનાં તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અપિ ॥

સર્ગકારશ્ ચ સર્ગાણાં લોકહેતુર્ અનુત્તમઃ
વિગ્રહો વિગ્રહાર્હાણાં ગતિર્ ગતિમતામ્ અપિ ॥

આકાશપ્રભવો વાયુર્ વાયુપ્રાણો હુતાશનઃ
દેવા હુતાશનપ્રાણાઃ પ્રાણો ઽગ્નેર્ મધુસૂદનઃ ॥

રસાદ્ વૈ શોણિતં ભવતિ શોણિતાન્ માંસમ્ ઉચ્યતે
માંસાત્ તુ મેદસો જન્મ મેદસો ઽસ્થિ નિરુચ્યતે ॥

અસ્થ્નો મજ્જા સમભવન્ મજ્જાયાઃ શુક્રસંભવઃ
શુક્રાદ્ નર્ભઃ સમભવદ્ રસમૂલેન કર્મણા ॥

તત્રાપાં પ્રથમો ભાગઃ સ સૌમ્યો રાશિર્ ઉચ્યતે
ગર્ભોષ્મસંભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિર્ ઉચ્યતે ॥

શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદ્ આર્તવં પાવકાત્મકમ્
ભાવૌ રસાનુગાવ્ એતૌ વીર્યં ચ શશિપાવકૌ ॥

કફવર્ગે ભવેચ્ છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્
કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તુ મનસઃ સ્મૃતમ્
નાભિકણ્ઠાન્તરસ્થસ્ તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ ॥

મનઃ પ્રજાપતિર્ જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે
પિત્તમ્ અગ્નિઃ સ્મૃતસ્ ત્વ્ એવમ્ અગ્નીષોમમયં જગત્ ॥

એવં પ્રવર્તિતે ગર્ભે વર્તિતે ઽર્બુદસંનિભે
વાયુઃ પ્રવેશનં ચક્રે સંગતઃ પરમાત્મના ॥

સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો ભિદ્યતે વર્ધતે પુનઃ
પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ॥

પ્રાણો ઽસ્ય પ્રથમં સ્થાનં વર્ધયન્ પરિવર્તતે
અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમ્ ઉદાનોર્ધ્વં શરીરિણઃ ॥

વ્યાનો વ્યાયચ્છતે યેન સમાનઃ સંનિવર્તતે
ભૂતાવાપ્તિસ્ તતસ્ તસ્ય જાયતેન્દ્રિયગોચરા ॥

પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો જ્યોતિશ્ ચ પઞ્ચમમ્
તસ્યેન્દ્રિયાણિ શિષ્ટાનિ સ્વં સ્વં યોગં પ્રચક્રિરે ॥

પાર્થિવં દેહમ્ આહુસ્ તુ પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્
છિદ્રાણ્ય્ આકાશયોનીનિ જલસ્રાવઃ પ્રવર્તતે ॥

જ્યોતિશ્ ચક્ષુષિ તેજશ્ ચ તેષાં યન્તૃ મનઃ સ્મૃતમ્
ગ્રામ્યાશ્ ચ વિષયાશ્ ચૈવ યસ્ય વીર્યાત્ પ્રવર્તિતાઃ ॥

ઇત્ય્ એતાન્ પુરુષઃ સર્વાન્ સૃજંલ્ લોકાન્ સનાતનાન્
નૈધને ઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુર્ આગતઃ ॥

એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્ન્ એષ મે વિસ્મયો મહાન્
કથં ગતિર્ ગતિમતામ્ આપન્નો માનુષીં તનુમ્ ॥

શ્રુતો મે સ્વસ્ય વંશસ્ય પૂર્વજાનાં ચ સંભવઃ
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિષ્ણોસ્ તુ વૃષ્ણીનાં ચ યથાક્રમમ્ ॥

આશ્ચર્યં પરમં વિષ્ણુર્ દેવૈર્ દૈત્યૈશ્ ચ કથ્યતે
વિષ્ણોર્ ઉત્પત્તિમ્ આશ્ચર્યં મમાચક્ષ્વ મહામુને ॥

એતદ્ આશ્ચર્યમ્ આખ્યાનં કથયસ્વ સુખાવહમ્
પ્રખ્યાતબલવીર્યસ્ય વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ
કર્મણાશ્ચર્યભૂતસ્ય વિષ્ણોસ્ તત્ત્વમ્ ઇહોચ્યતામ્ ॥