હરિવંશ · અધ્યાય 22

નહુષસ્ય તુ દાયાદાઃ ષડ્ ઇન્દ્રોપમતેજસઃ
યતિર્ યયાતિઃ સંયાતિર્ આયાતિર્ યાતિર્ ઉદ્ધવઃ
ઉત્પન્નાઃ પિતૃકન્યાયાં વિરજાયાં મહૌજસઃ ।
ષડ્ ઇમે નહુષસ્યાસન્ન્ ઇન્દ્રયાણીવ દેહિનઃ ।
સુયાતિઃ ષષ્ઠસ્ તેષાં વૈ યયાતિઃપાર્થિવો ઽભવત્ ।
યતિર્ જ્યેષ્ઠસ્ તુ તેષાં વૈ યયાતિસ્ તુ તતઃ પરમ્ ॥

કકુત્સ્થકન્યાં ગાં નામ ન લેભે સ યતિસ્ તદા
રાજ્યં નૈચ્છદ્ યતિઃ પિત્રા દત્તં તત્પરિણામવિત્ ।
યત્ર પ્રવિષ્ટઃ પુરુષ આત્માનં નાવબુધ્યતે ।
તેનાસૌ મોક્ષમ્ આસ્થાય બ્રહ્મભૂતો ઽભવન્ મુનિઃ ॥

તેષાં યયાતિઃ પઞ્ચાનાં વિજિત્ય વસુધામ્ ઇમામ્
દેવયાનીમ્ ઉશનસઃ સુતાં ભાર્યામ્ અવાપ હ
શર્મિષ્ઠામ્ આસુરીં ચૈવ તનયાં વૃષપર્વણઃ ॥

યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાની વ્યજાયત
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ॥

તસ્ય શક્રો દદૌ પ્રીતો રથં પરમભાસ્વરમ્
અસઙ્ગં કાઞ્ચનં દિવ્યં દિવ્યૈઃ પરમવાજિભિઃ
યુક્તં મનોજવૈઃ શુભ્રૈર્ યેન ભાર્યાં સમુદ્વહત્ ॥

સ તેન રથમુખ્યેન ષડ્રાત્રેણાજયન્ મહીમ્
યયાતિર્ યુધિ દુર્ધર્ષસ્ તથા દેવાન્ સવાસવાન્ ॥

સ રથઃ પૌરવાણાં તુ સર્વેષામ્ અભવત્ તદા
યાવત્ તવ સનામા વૈ પૌરવો જનમેજય ॥

કુરોઃ પૌત્રસ્ય રાજ્યે તુ રાજ્ઞઃ પારિક્ષિતસ્ય હ
બ્રહ્મહત્યાયુતઃ પાપ ઇન્દ્રઃ ક્રુદ્ધો ઽહરદ્ રથમ્ ।
જગામ સ રથો નાશં શાપાદ્ ગર્ગસ્ય ધીમતઃ ॥

ગર્ગસ્ય હિ સુતં બાલં સ રાજા જનમેજયઃ
વાક્ક્રૂરં હિંસયામ્ આસ બ્રહ્મહત્યામ્ અવાપ સઃ ॥

સ લોહગન્ધી રાજર્ષિઃ પરિધાવન્ન્ ઇતસ્ તતઃ
પૌરજાનપદૈસ્ ત્યક્તો ન લેભે શર્મ કર્હિચિત્ ॥

તતઃ સ દુઃખસંતપ્તો નાલભત્ સંવિદં ક્વ ચિત્
ઇન્દ્રોતં શૌનકં રાજા શરણં પ્રત્યપદ્યત ॥

યાજયામ્ આસ ચેન્દ્રોતઃ શૌનકો જનમેજય
અશ્વમેધેન રાજાનં પાવનાર્થં દ્વિજોત્તમાઃ
સ લોહગન્ધો વ્યનશત્ તસ્યાવભૃથમ્ એત્ય હ ॥

સ ચ દિવ્યો રથો રાજન્ વસોશ્ ચેદિપતેસ્ તદા
દત્તઃ શક્રેણ તુષ્ટેન લેભે તસ્માદ્ બૃહદ્રથઃ ॥

તતો હત્વા જરાસંધં ભીમસ્ તં રથમ્ ઉત્તમમ્
પ્રદદૌ વાસુદેવાય પ્રીત્યા કૌરવનન્દન ॥

સપ્તદ્વીપાં યયાતિસ્ તુ જિત્વા પૃથ્વીં સસાગરામ્
વ્યભજત્ પઞ્ચધા રાજ્યં પુત્રાણાં નાહુષસ્ તદા ॥

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં તુર્વસું મતિમાન્ નૃપઃ
પ્રતીચ્યામ્ ઉત્તરસ્યાં તુ દ્રુહ્યું ચાનુંચ નાહુષઃ ॥

દિશિ પૂર્વોત્તરસ્યાં તુ યદું જ્યેષ્ઠં ન્યયોજયત્
મધ્યે પૂરું ચ રાજાનમ્ અભ્યષિઞ્ચત્ સ નાહુષઃ ॥

તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના
યથાપ્રદેશમ્ અદ્યાપિ ધર્મેણ પરિપાલ્યતે
પ્રજાસ્ તેષાં પુરસ્તાત્ તુ વક્ષ્યામિ નૃપસત્તમ ॥

ધનુર્ ન્યસ્ય પૃષત્કાંશ્ ચ પઞ્ચભિઃ પુરુષર્ષભૈઃ
જિગાય પૃથિવીં સર્વાં સપ્તદ્વીપવતીં નૃપઃ ।
પરવાન્ અભવદ્ રાજા ભારમ્ આવેશ્ય બન્ધુષુ ॥

નિક્ષિપ્તશસ્ત્રઃ પૃથિવીં નિરીક્ષ્ય પૃથિવીપતિઃ
પ્રીતિમાન્ અભવદ્ રાજા યયાતિર્ અપરાજિતઃ ॥

એવં વિભજ્ય પૃથિવીં યયાતિર્ યદુમ્ અબ્રવીત્
જરાં મે પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્ર કૃત્યાન્તરેણ વૈ ॥

તરુણસ્ તવ રૂપેણ ચરેયં પૃથિવીમ્ ઇમામ્
જરાં ત્વયિ સમાધાય તં યદુઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥

અનિર્દિષ્ટા મયા ભિક્ષા બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુતા
અનપાકૃત્ય તાં રાજન્ ન ગ્રહીષ્યામિ તે જરામ્ ॥

જરાયા બહવો દોષાઃ પાનભોજનકારિતાઃ
તસ્માજ્ જરાં ન તે રાજન્ ગ્રહીતુમ્ અહમ્ ઉત્સહે ॥

સન્તિ તે બહવઃ પુત્રા મત્તઃ પ્રિયતરા નૃપ
પ્રતિગ્રહીતું ધર્મજ્ઞ પુત્રમ્ અન્યં વૃણીષ્વ વૈ ॥

સ એવમ્ ઉક્તો યદુના રાજા કોપસમન્વિતઃ
ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠો યયાતિર્ ગર્હયન્ સુતમ્ ॥

ક આશ્રમસ્ તવાન્યો ઽસ્તિ કો વા ધર્મો વિધીયતે
મામ્ અનાદૃત્ય દુર્બુદ્ધે યદ્ અહં તવ દેશિકઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા યદું તાત શશાપૈનં સ મન્યુમાન્
અરાજ્યા તે પ્રજા મૂઢ ભવિત્રીતિ નરાધિપ ॥

સ તુર્વસું સ દ્રુહ્યું ચ અનું ચ ભરતર્ષભ
એવમ્ એવાબ્રવીદ્ રાજા પ્રત્યાખ્યાતશ્ ચ તૈર્ અપિ ॥

શશાપ તાન્ અપિ ક્રુદ્ધો યયાતિર્ અપરાજિતઃ
યથા તે કથિતં પૂર્વં મયા રાજર્ષિસત્તમ ॥

એવં શપ્ત્વા સુતાન્ સર્વાંશ્ ચતુરઃ પૂરુપૂર્વજાન્
તદ્ એવ વચનં રાજા પૂરુમ્ અપ્ય્ આહ ભારત ॥

તરુણસ્ તવ રૂપેણ ચરેયં પૃથિવીમ્ ઇમામ્
જરાં ત્વયિ સમાધાય ત્વં પૂરો યદિ મન્યસે ॥

સ જરાં પ્રતિજગ્રાહ પિતુઃ પૂરુઃ પ્રતાપવાન્
યયાતિર્ અપિ રૂપેણ પૂરોઃ પર્યચરન્ મહીમ્ ॥

સ માર્ગમાણઃ કામાનામ્ અન્તં ભરતસત્તમ
વિશ્વાચ્યા સહિતો રેમે વને ચૈત્રરથે પ્રભુઃ ॥

સ યદા દદૃશો કામાન્ વર્ધમાનાન્ મહીપતિઃ
તતઃ પૂરોઃ સકાશાદ્ વૈ સ્વાં જરાં પ્રત્યપદ્યત ॥

તત્ર ગાથા મહારાજ શૃણુ ગીતા યયાતિના
યાભિઃ પ્રત્યાહરેત્ કામાન્ સર્વશો ઽઙ્ગાનિ કૂર્મવત્ ॥

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥

યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ
નાલમ્ એકસ્ય તત્ સર્વમ્ ઇતિ મત્વા શમં વ્રજેત્ ॥

યદા ભાવં ન કુરુતે સર્વભૂતેષુ પાપકમ્
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા ॥

યદાન્યેભ્યો ન બિભેતિ યદા ચાસ્માન્ ન બિભ્યતિ
યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા સ રાજર્ષિઃ સદારઃ પ્રાવિશદ્ વનમ્
કાલેન મહતા ચાપિ ચચાર વિપુલં તપઃ ॥

ભૃગુતુઙ્ગે તપશ્ ચીર્ત્વા તપસો ઽન્તે મહાયશાઃ
અનશ્નન્ દેહમ્ ઉત્સૃજ્ય સદારઃ સ્વર્ગમ્ આપ્તવાન્ ॥

તસ્ય વંશે મહારાજ પઞ્ચ રાજર્ષિસત્તમાઃ
યૈર્ વ્યાપ્તા પૃથિવી સર્વા સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ॥

યદોસ્ તુ શૃણુ રાજર્ષે વંશં રાજર્ષિસત્કૃતમ્
યત્ર નારાયણો જજ્ઞે હરિર્ વૃષ્ણિકુલોદ્વહઃ ॥

સ્વસ્થઃ પ્રજાવાન્ આયુષ્માન્ કીર્તિમાંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ
ધન્યસ્ય મહતો ધર્મ્યં શ્રીમતો ધીમતસ્તથા ।
યયાતેશ્ ચરિતં નિત્યમ્ ઇદં શૃણ્વન્ નરાધિપ ॥