હરિવંશ · અધ્યાય 20

પિતા સોમસ્ય વૈ રાજઞ્ જજ્ઞે ઽત્રિર્ ભગવાન્ ઋષિઃ
અથાતઃ શ્રૂયતાં રાજન્ વંશઃ સોમસ્ય પાવનઃ ।
યસ્મિન્ન્ ઐલાદયો ભૂપાઃ કીર્ત્યન્તે પુણ્યકીર્તયઃ ॥
યત્ર જાતો હરિઃ સાક્ષાત્ કૃષ્ણસ્ ત્રૈલોક્યપાવનઃ ।
સહસ્રશિરસઃ પુંસો નાભિહ્રદસરોરુહાત્ ॥
જાતસ્યાસીત્ સુતો ધાતુર્ અત્રિઃ પિતૃસમો ગુણૈઃ ।
બ્રહ્મણો માનસાત્ પૂર્વં પ્રજાસર્ગં વિધિત્સતઃ ।
તત્રાત્રિઃ સર્વલોકાનાં તસ્થૌ સ્વવિનયૈર્ વૃતઃ
કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્ય્ એવ ચચાર હ ॥

અહિંસ્રઃ સર્વભૂતેષુ ધર્માત્મા સંશિતવ્રતઃ
કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્ધ્વબાહુર્ મહાદ્યુતિઃ ॥

અનુત્તમં નામ તપો યેન તપ્તં મહત્ પુરા
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તતોર્ધ્વરેતસસ્ તસ્ય સ્થિતસ્યાનિમિષસ્ય હિ
સોમત્વં તનુર્ આપેદે મહાબુદ્ધસ્ય ભારત ॥

ઊર્ધ્વમ્ આચક્રમે તસ્ય સોમત્વં ભાવિતાત્મનઃ
નેત્રાભ્યાં વારિ સુસ્રાવ દશધા દ્યોતયદ્ દિશઃ ॥

તં ગર્ભં દશધા દૃષ્ટ્વા દશ દેવ્યો દધુસ્ તતઃ
સમેત્ય ધારયામ્ આસુર્ ન ચ તાઃ તમ્ અશક્નુવન્ ॥

સ તાભ્યઃ સહસૈવાથ દિગ્ભ્યો ગર્ભઃ પ્રભાન્વિતઃ
પપાત ભાસયંલ્ લોકાઞ્ શીતાંશુઃ સર્વભાવનઃ ॥

યદા ન ધારણે શક્તાસ્ તસ્ય ગર્ભસ્ય તા દિશઃ
તતસ્ તાભિઃ સહૈવાશુ નિપતાત વસુંધરામ્ ॥

પતિતં સોમમ્ આલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
રથમ્ આરોપયામ્ આસ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

સ હિ વેદમયસ્ તાત ધર્માત્મા સત્યસંગરઃ
યુક્તો વાજિસહસ્રેણ સિતેનેતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તસ્મિન્ નિપતિતે દેવાઃ પુત્રે ઽત્રેઃ પરમાત્મનિ
તુષ્ટુવુર્ બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ સપ્ત યે શ્રુતાઃ ॥

તથૈવાઙ્ગિરસસ્ તત્ર ભૃગોર્ એવાત્મજૈઃ સહ
ઋગ્ભિર્ યજુર્ભિઃ સામભિર્ અથર્વાઙ્ગિરસૈર્ અપિ ॥

તસ્ય સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ
આપ્યાયમાનં લોકાંસ્ ત્રીન્ ભાવયામ્ આસ સર્વતઃ ॥

સ તેન રથમુખ્યેન સાગરાન્તાં વસુંધરામ્
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ઽતિયશાશ્ ચકારાભિપ્રદક્ષિણામ્ ॥

તસ્ય યચ્ ચ્યાવિતં તેજઃ પૃથિવીમ્ અન્વપદ્યત
ઓષધ્યસ્ તાઃ સમુદ્ભૂતાસ્ તેજસા પ્રજ્વલન્ત્ય્ ઉત ॥

તાભિઋ ધાર્યો હ્ય્ અયં લોકઃ પ્રજાશ્ ચૈવ ચતુર્વિધાઃ
પોષ્ટા હિ ભગવાન્ સોમો જગતો જગતીપતે ॥

સ લબ્ધતેજા ભગવાન્ સંસ્તવૈઃ સ્વૈશ્ ચ કર્મભિઃ
તપસ્ તેપે મહાભાગ પદ્માનાં દશતીર્ દશ ॥

હિરણ્યવર્ણા યા દેવ્યો ધારયન્ત્ય્ આત્મના જગત્
નિધિસ્ તાસામ્ અભૂદ્ દેવઃ પ્રખ્યાતઃ સ્વેન કર્મણા ॥

તતસ્ તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ
બીજૌષધીનાં વિપ્રાણામ્ અપાં ચ જનમેજય ॥

સો ઽભિષિક્તો મહાતેજા રાજરાજ્યેન રાજરાટ્
ત્રીંલ્ લોકાન્ ભાવયામ્ આસ સ્વભાસા ભાસ્વતાં વરઃ ॥

સપ્તવિંશતિમ્ ઇન્દોસ્ તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ
દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ ॥

સ તત્ પ્રાપ્ય મહદ્ રાજ્યં સોમઃ સોમવતાં વરઃ
સમાજહ્રે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્ ॥

હોતાસ્ય ભગવાન્ અત્રિર્ અધ્વર્યુર્ ભગવાન્ ભૃગુઃ
હિરણ્યગર્ભશ્ ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્માત્વમ્ એયિવાન્ ॥

સદસ્યસ્ તત્ર ભગવાન્ હરિર્ નારાયણઃ પ્રભુઃ
સનત્કુમારપ્રમુખૈર્ આદ્યૈર્ બ્રહ્મર્ષિભિર્ વૃતઃ ॥

દક્ષિણામ્ અદદાત્ સોમસ્ ત્રીંલ્ લોકાન્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ ચ ભારત ॥

સિનીવાલી કુહૂશ્ ચૈવ દ્યુતિઃ પુષ્ટિઃ પ્રભા વસુઃ
કીર્તિર્ ધૃતિશ્ ચ લક્ષ્મીશ્ ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે ॥

પ્રાપ્યાવભૃથમ્ અવ્યગ્રઃ સર્વદેવર્ષિપૂજિતઃ
તં મૂર્ધ્ન્ય્ ઉપાઘ્રાય તદા સોમો ધાતા પ્રજાપતિઃ ।
વિરરાજાતિ રાજેન્દ્રો દશધા ભાવયન્ દિશઃ ॥

તસ્ય તત્ પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યમ્ ઐશ્વર્યં મુનિસત્કૃતમ્
વિબભ્રામ મતિસ્ તાત વિનયાદ્ અનયાહૃતા ॥

બૃહસ્પતેઃ સ વૈ ભાર્યાં તારાં નામ યશસ્વિનીમ્
જહાર તરસા સર્વાન્ અવમત્યાઙ્ગિરઃસુતાન્ ॥

સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ ચ તથા દેવર્ષિભિઃ સહ
નૈવ વ્યસર્જયત્ તારાં તસ્મા અઙ્ગિરસે તદા ॥

ઉશના તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમ્ અઙ્ગિરસસ્ તદા
સ હિ શિષ્યો મહાતેજાઃ પિતુઃ પૂર્વં બૃહસ્પતેઃ ॥

તેન સ્નેહેન ભગવાન્ રુદ્રસ્ તસ્ય બૃહસ્પતેઃ
પાર્ષ્ણિગ્રાહો ઽભવદ્ દેવઃ પ્રગૃહ્યાજગવં ધનુઃ ॥

તેન બ્રહ્મશિરો નામ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના
ઉદ્દિશ્ય દેવાન્ ઉત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ ॥

તત્ર તદ્ યુદ્ધમ્ અભવત્ પ્રખ્યાતં તારકામયમ્
દેવાનાં દાનવાનાં ચ લોકક્ષયકરં મહત્ ॥

તત્ર શિષ્ટાસ્ તુ યે દેવાસ્ તુષિતાશ્ ચૈવ યે ભારત
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુર્ આદિદેવં પિતામહમ્ ॥

તતો નિવાર્યોશનસં તં વૈ રુદ્રં ચ શંકરમ્
દદાવ્ અઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમ્ એવ પિતામહઃ ॥

તામ્ અન્તઃપ્રસવાં દૃષ્ટ્વા વિપ્રઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ
મદીયાયાં ન તે યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથં ચન ॥

અયોનાવ્ અસૃજત્તં તુ કુમારં દસ્યુહન્તમમ્
ઇષીકાસ્તમ્બમ્ આસાદ્ય જ્વલન્તમ્ ઇવ પાવકમ્ ॥

જાતમાત્રઃ સ ભગવાન્ દેવાનામ્ આક્ષિપદ્ વપુઃ
તતઃ સંશયમ્ આપન્નાસ્ તારામ્ અકથયન્ સુરાઃ ॥

સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ
પૃચ્છ્યમાના યદા દેવૈર્ નાહ સા સાધ્વ્ અસાધુ વા
કુમારો માતરં પ્રાહ કુપિતો ઽલીકલજ્જયા ।
કિં ન વોચસ્ય્ અસદ્વૃત્તે આત્માવદ્યં વદાશુ મે ।
તદા તાં શપ્તુમ્ આરબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ ॥

તં નિવાર્ય તતો બ્રહ્મા તારાં પપ્રચ્છ સંશયમ્
યદ્ અત્ર તથ્યં તદ્ બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતો હ્ય્ અયમ્ ॥

સા પ્રાઞ્જલિર્ ઉવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્
સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારં દસ્યુહન્તમમ્ ॥

તં મૂર્ધ્ન્ય્ ઉપાઘ્રાય તદા સોમો ધાતા પ્રજાપતિઃ
બુધ ઇત્ય્ અકરોન્ નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ
પ્રતિકૂલં ચ ગગને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધઃ ॥

ઉત્પાદયામ્ આસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા
તસ્યાપત્યં મહારાજો બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ
ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે યસ્ય પુત્રાઃ સપ્ત મહાત્મનઃ ॥

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્ તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા
તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્ તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડઃ
જગામ શરણાયાથ પિતરં સો ઽત્રિમ્ એવ ચ ॥

તસ્ય તત્ પાપશમનં ચકારાત્રિર્ મહાયશાઃ
સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રિયા જજ્વાલ સર્વશઃ ॥

એતત્ સોમસ્ય તે જન્મ કીર્તિતં કીર્તિવર્ધનમ્
વંશમ્ અસ્ય મહારાજ કીર્ત્યમાનમ્ અતઃ શૃણુ ॥

ધન્યમ્ આયુષ્યમ્ આરોગ્યં પુણ્યં સંકલ્પસાધકમ્
સોમસ્ય જન્મ શ્રુત્વૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥