હરિવંશ · અધ્યાય 1

સૌતે સુમહદાખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્
ભારતાનાં ચ સર્વેષાં પાર્થિવાનાં તથૈવ ચ ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
દૈત્યાનામ્ અથ સિદ્ધાનાં ગુહ્યકાનાં તથૈવ ચ ॥

અત્યદ્ભુતાનિ કર્માણિ વિક્રમા ધર્મનિશ્ચયાઃ
વિચિત્રાશ્ ચ કથાયોગા જન્મ ચાગ્ર્યમ્ અનુત્તમમ્ ॥

કથિતં ભવતા પુણ્યં પુરાણં શ્લક્ષ્ણયા ગિરા
મનઃકર્ણસુખં તન્ માં પ્રીણાત્ય્ અમૃતસંમિતમ્ ॥

તત્ર જન્મ કુરૂણાં વૈ ત્વયોક્તં લોમહર્ષિણે
ન તુ વૃષ્ણ્યન્ધકાનાં વૈ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ મે ॥

જનમેજયેન યત્ પૃષ્ટઃ શિષ્યો વ્યાસસ્ય ધીમતઃ
ધર્મવિત્ કથયામ્ આસ કુલં તેષાં સવિસ્તરમ્ ।
તત્ તે ઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ વૃષ્ણીનાં વંશમ્ આદિતઃ ॥

શ્રુત્વેતિહાસં કાર્ત્સ્ન્યેન ભરતાનાં સ ભારતઃ
જનમેજયો મહાપ્રાજ્ઞો વૈશંપાયનમ્ અબ્રવીત્ ॥

મહાભારતમ્ આખ્યાનં બહ્વર્થં બહુવિસ્તરમ્
કથિતં ભવતા વિપ્ર વિસ્તરેણ મયા શ્રુતમ્ ॥

તત્ર શૂરાઃ સમાખ્યાતા બહવઃ પુરુષર્ષભાઃ
નામભિઃ કર્મભિશ્ ચૈવ વૃષ્ણ્યન્ધકમહારથાઃ ॥

તેષાં કર્માવદાતાનિ ત્વયોક્તાનિ દ્વિજોત્તમ
તત્ર તત્ર સમાસેન વિસ્તરેણૈવ ચાભિભો ॥

ન ચ મે તૃપ્તિર્ અસ્તીહ કીર્ત્યમાને પુરાતને
એકશ્ ચ મે મતો રાશિર્ વૃષ્ણયઃ પાણ્ડવાસ્ તથા ॥

ભવાંશ્ ચ વંશકુશલસ્ તેષાં પ્રત્યક્ષદર્શિવાન્
કથયસ્વ કુલં તેષાં વિસ્તરેણ તપોધન ॥

યસ્ય યસ્યાન્વયે યે યે તાંસ્ તાન્ ઇચ્છામિ વેદિતુમ્
પૂર્વં કથા સમાખ્યાતા વિચિત્રા ચ મહીપતે ।
તેષાં પૂર્વવિસૃષ્ટિં ચ વિચિત્રામ્ આ પ્રજાપતેઃ ॥

સત્કૃત્ય પરિપૃષ્ટસ્ તુ સ મહાત્મા મહાતપાઃ
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથયામ્ આસ તાં કથામ્ ॥

શૃણુ રાજન્ કથાં દિવ્યાં પુણ્યાં પાપપ્રણાશિનીમ્
કથ્યમાનાં મયા ચિત્રાં બહ્વર્થાં શ્રુતિસંમિતામ્ ॥

યશ્ ચૈનાં ધારયેત્ તાત શૃણુયાદ્ વાપ્ય્ અભીક્ષ્ણશઃ
યશ્ ચૈનાં ધારયેદ્ વિપ્રઃ શ્રાવયેદ્ વા મહાત્મનામ્ ।
સ્વવંશધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

અવ્યક્તં કારણં યત્ તન્ નિત્યં સદસદાત્મકમ્
પ્રધાનં પુરુષં તસ્માન્ નિર્મમે વિશ્વમ્ ઈશ્વરઃ ॥

તં વૈ વિદ્ધિ મહારાજ બ્રહ્માણમ્ અમિતૌજસમ્
સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં નારાયણપરાયણમ્ ॥

અહંકરસ્ તુ મહતસ્ તસ્માદ્ ભૂતાનિ જજ્ઞિરે
ભૂતભેદાશ્ ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ સનાતનઃ ॥

વિસ્તરાવયવં ચૈવ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્
કીર્ત્યમાનં શૃણુ મયા પૂર્વેષાં કીર્તિવર્ધનમ્ ॥

ધન્યં યશસ્યં શત્રુઘ્નં સ્વર્ગ્યમ્ આયુર્વિવર્ધનમ્
કીર્તનં સ્થિરકીર્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥

તસ્માત્ કલ્યાય તે કલ્યઃ સમગ્રં શુચયે શુચિઃ
તસ્મૈ હિરણ્યગર્ભાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ ।
અજાય પ્રથમાયૈવ વરિષ્ઠાય પ્રજાપતે ।
બ્રહ્મણે લોકનાથાય ગરિષ્ઠાય સ્વયંભુવે ।
પ્રણમ્ય પ્રભવે પૂર્વં તસ્મૈ અમિતતેજસે ।
આ વૃષ્ણિવંશાદ્ વક્ષ્યામિ ભૂતસર્ગમ્ અનુત્તમમ્ ॥

વિષ્ણુઃ સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અવાસૃજત્ ॥

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા નામ્ના પૂર્વમ્ ઇતિ શ્રુતિઃ
અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥

હિરણ્યવર્ણમ્ અભવત્ તદ્ અણ્ડમ્ ઉદકેશયમ્
તત્ર જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ ઉષિત્વા પરિવત્સરમ્
તદ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વૈધં દિવં ભુવમ્ અથાપિ ચ ॥

તયોઃ શકલ્યોર્ મધ્યમ્ આકાશમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ
અપ્સુ પારિપ્લવાં પૃથ્વીં દિશશ્ ચ દશધા દધે ॥

તત્ર કાલં મનો વાચં કામં ક્રોધમ્ અથો રતિમ્
સસર્જ સૃષ્ટિં તદ્રૂપાં સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ પ્રજાપતિમ્ ॥

મરીચિમ્ અત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્
વસિષ્ઠં ચ મહાતેજાઃ સો ઽસૃજત્ સપ્ત માનસાન્ ॥

સપ્ત બ્રહ્માણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ
નારાયણાત્મકાનાં વૈ સપ્તાનાં બ્રહ્મજન્મનામ્ ॥

તતો ઽસૃજત્ પુનર્ બ્રહ્મા રુદ્રં રોષાત્મસંભવમ્
સનત્કુમારં ચ ઋષિં પૂર્વેષામ્ અપિ પૂર્વજમ્ ॥

સપ્ત ત્વ્ એતે પ્રજાયન્તે પ્રજા રુદ્રશ્ ચ ભારત
સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ ચ તેજઃ સંક્ષિપ્ય તિષ્ઠતઃ ॥

તેષાં સપ્ત મહાવંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ
ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિર્ અલંકૃતાઃ ॥

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંસિ ચ
સનશ્ ચ યોગતત્ત્વજ્ઞં સનકં ચ સનન્દનમ્ ।
એતે સપ્ત સમાખ્યાતા ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
યાદાંસિ ચ સસર્જાદૌ પર્જન્યં ચ સસર્જ હ ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ નિર્મમે યજ્ઞસિદ્ધયે
મુખાદ્ દેવાન્ અજનયત્ પિતૄંશ્ ચેશો ઽપિ વક્ષસઃ ।
પ્રજનાચ્ ચ મનુષ્યાન્ વૈ જઘનાન્ નિર્મમે ઽસુરાન્ ।
સાધ્યાંસ્ તૈર્ અયજન્ દેવાન્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમઃ ॥

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે
બ્રહ્માણં હૃદયં ભિત્ત્વા નિશ્ચિતો ભગવાન્ ભૃગુઃ ॥
સ્તનં તુ દક્ષિણં ભિત્ત્વા બ્રહ્મજેન ચ વિગ્રહઃ ।
નિશ્રિતો ભગવાન્ ધર્મઃ સર્વલોકસુખાવહઃ ॥
ત્રયસ્ તસ્ય વરાઃ પુત્રાઃ સર્વભૂતમનોહરાઃ ।
કામઃ શમશ્ ચ હર્ષશ્ ચ તેજસા લોકધારિણઃ ॥
કામસ્ય તુ રતિર્ ભાર્યા શમસ્ય પ્રીતિર્ અઙ્ગના ।
નન્દા ભાર્યા ચ હર્ષસ્ય ત્રયો લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
આપવસ્ય પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ ॥

દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમ્ અર્ધેન પુરુષો ઽભવત્
અર્ધેન નારી તસ્યાં સ સસૃજે વિવિધાઃ પ્રજાઃ
દિવં ચ પૃથિવીં ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય તિષ્ટતિ ॥

વિરાજમ્ અસૃજદ્ વિષ્ણુઃ સો ઽસૃજત્ પુરુષં વિરાટ્
પુરુષં તં મનું વિદ્ધિ તદ્ વૈ મન્વન્તરં સ્મૃતમ્
દ્વિતીયમ્ આપવસ્યૈતન્ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥

સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જ પુરુષઃ પ્રભુઃ
મનું પ્રજાપતિં વિદ્ધિ સસર્જ પ્રભુર્ ઈશ્વરઃ ।
નારાયણવિસર્ગઃ સ પ્રજાસ્ તસ્યાપ્ય્ અયોનિજાઃ ॥

આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાવાંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ
સ્થિરવંશશ્ ચ ભવતિ મૃતઃ સ્વર્ગે મહીયતે ।
આદિસર્ગં વિદિત્વેમં યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ ગતિમ્ ॥