હરિવંશ · અધ્યાય 16

હન્ત તે વર્તયિષ્યામિ શ્રાદ્ધસ્ય ફલમ્ ઉત્તમમ્
બ્રહ્મદત્તેન યત્ પ્રાપ્તં સપ્તજાતિષુ ભારત ॥

તત એવ હિ ધર્મસ્ય બુદ્ધિર્ નિર્વર્તતે શનૈઃ
પીડયાપ્ય્ અથ ધર્મસ્ય કૃતે શ્રાદ્ધે પુરાનઘ ॥

તતો ઽહં નાતિધર્મિષ્ઠાન્ કુરુક્ષેત્રે પિતૃવ્રતાન્
સનત્કુમારનિર્દિષ્ટાન્ અપશ્યં સપ્ત વૈ દ્વિજાન્ ॥

વાગ્દુષ્ટઃ ક્રોધનો હિંસ્રઃ પિશુનઃ કવિર્ એવ ચ
ખસૃમઃ પિતૃવર્તી ચ નામભિઃ કર્મભિસ્ તથા ॥

કૌશિકસ્ય સુતાસ્ તાત શિષ્યા ગાર્ગ્યસ્ય ભારત
પિતર્ય્ ઉપરતે સર્વે વ્રતવન્તસ્ તદાભવન્ ॥

નિયોગાત્ તે ગુરોસ્ તસ્ય ગાં દોગ્ધ્રીં સમકાલયન્
સમાનવત્સાં કપિલાં સર્વે ન્યાયાગતાં તદા ॥

તેષાં પથિ ક્ષુધાર્તાનાં બાલ્યાન્ મોહાચ્ ચ ભારત
ક્રૂરા બુદ્ધિઃ સમભવત્ તાં ગાં વૈ હિંસિતું તદા ॥

તાન્ કવિઃ ખસૃમશ્ ચૈવ યાચેતે નેતિ વૈ તદા
ન ચાશક્યન્ત તે તાભ્યાં તદા વારયિતું દ્વિજાઃ ॥

પિતૃવર્તી તુ યસ્ તેષાં નિત્યં શ્રાદ્ધાહ્નિકો દ્વિજઃ
સ સર્વાન્ અબ્રવીદ્ ભ્રાતૄન્ કોપાદ્ ધર્મસમન્વિતઃ ॥

યદ્ય્ અવશ્યં પ્રકર્તવ્યા પિતૄન્ ઉદ્દિશ્ય સાધ્વ્ ઇમાં
પ્રકુર્વીમહિ ગાં સમ્યક્ સર્વ એવ સમાહિતાઃ ॥

એવમ્ એષા ચ ગૌર્ ધર્મં પ્રાપ્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ
પિતૄન્ અભ્યર્ચ્ય ધર્મેણ નાધર્મો ઽસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ તે સર્વે પ્રોક્ષયિત્વા ચ ગાં તતઃ
પિતૃભ્યઃ કલ્પયિત્વૈનામ્ ઉપયુજ્યન્ત ભારત ॥

ઉપયુજ્ય ચ ગાં સર્વે ગુરોસ્ તસ્ય ન્યવેદયત્
શાર્દૂલેન હતા ધેનુર્ વત્સો ઽયં ગૃહ્યતામ્ ઇતિ
આર્જવાત્ સ તુ વત્સં તં પ્રતિજગ્રાહ વૈ દ્વિજઃ ॥

મિથ્યોપચર્ય તે તં તુ ગુરુમ્ અન્યાયતો દ્વિજાઃ
કાલેન સમયુજ્યન્ત સર્વ એવાયુષઃ ક્ષયે ॥

તે વૈ હિંસ્રતયા ક્રૂરા અનાર્યત્વાદ્ ગુરોસ્ તદા
ઉગ્રા હિંસાવિહારાશ્ ચ સપ્તાજાયન્ત સોદરાઃ
લુબ્ધકસ્યાત્મજાસ્ તાત બલવન્તો મનસ્વિનઃ ॥

પિતૄન્ અભ્યર્ચ્ય ધર્મેણ પ્રોક્ષયિત્વા ચ ગાં તદા
સ્મૃતિઃ પ્રત્યવમર્શશ્ ચ તેષાં જાત્યન્તરે ઽભવત્ ॥

જાતા વ્યાધા દશાર્ણેષુ સપ્ત ધર્મવિચક્ષણાઃ
સ્વધર્મનિરતાઃ સર્વે લોભાનૃતવિવર્જિતાઃ ॥

તાવન્ માત્રં પ્રકુર્વન્તિ યાવતા પ્રાણધારણમ્
શેષં ધર્મપરાઃ કાલમ્ અનુધ્યાન્તિ સ્વકર્મ તત્ ॥

નામધેયાનિ ચાપ્ય્ એષામ્ ઇમાન્ય્ આસન્ નરાધિપ
નિર્વૈરો નિર્વૃતઃ ક્ષાન્તો નિર્મન્યુઃ કૃતિર્ એવ ચ
વૈધસો માતૃવર્તી ચ વ્યાધાઃ પરમધાર્મિકાઃ ॥

તૈર્ એવમ્ ઉષિતૈસ્ તાત હિંસાધર્મપરૈર્ વને
માતા ચ પૂજિતા વૃદ્ધા પિતા ચ પરિતોષિતઃ ॥

યદા માતા પિતા ચૈવ સંયુક્તૌ કાલધર્મણા
તદા ધનૂંષિ તે ત્યક્ત્વા વને પ્રાણાન્ અવાસૃજન્ ॥

શુભેન કર્મણા તેન જાતા જાતિસ્મરા મૃગાઃ
ત્રાસોદ્વેગેન સંવિગ્ના રમ્યે કાલંજરે ગિરૌ ॥

ઉન્મુખો નિત્યવિત્રસ્તઃ સ્તબ્ધકર્ણો વિલોચનઃ
પણ્ડિતો ઘસ્મરો નાદી નામભિસ્ તે ઽભવન્ મૃગાઃ ॥

તમ્ એવાર્થમ્ અનુધ્યાન્તો જાતિસ્મરણસંભવમ્
આસન્ વનેચરાઃ ક્ષાન્તા નિર્દ્વન્દ્વા નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥

તે સર્વે શુભકર્માણઃ સધર્માણો વનેચરાઃ
મરું સાધ્ય જહુઃ પ્રાણાંલ્ લઘ્વાહારાસ્ તપસ્વિનઃ ॥

તેષાં મરું સાધયતાં પદસ્થાનાનિ ભારત
તથૈવાદ્યાપિ દૃશ્યન્તે ગિરૌ કાલઞ્જરે ઽચ્યુત ॥

કર્મણા તેન તે તાત શુભેનાશુભવર્જિતાઃ
શુભાચ્ છુભતરાં યોનિં ચક્રવાકત્વમ્ આગતાઃ ॥

શુભે દેશે સરિદ્દ્વીપે સપ્તૈવાસઞ્ જલૌકસઃ
ત્યક્ત્વા સહચરીધર્મં મુનયો ધર્મચારિણઃ ॥

સુમના મુનિઃ સુવાક્ શુદ્ધઃ પઞ્ચમશ્ છિદ્રદર્શનઃ
સુનેત્રશ્ ચ સ્વતન્ત્રશ્ ચ શકુના નામતઃ સ્મૃતાઃ ॥

પઞ્ચમઃ પઞ્ચિકસ્ તત્ર સપ્તજાતિષ્વ્ અજાયત
ષષ્ઠસ્ તુ કણ્ડરીકો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તસ્ તુ સપ્તમઃ ॥

તેષાં તુ તપસા તેન સપ્તજાતિકૃતેન વૈ
યોગસ્ય ચાભિનિર્વૃત્ત્યા પ્રતિભાનાચ્ ચ શોભનાત્ ॥

પૂર્વજાતિષુ યદ્ બ્રહ્મ શ્રુતં ગુરુકુલેષુ વૈ
તથૈવ તત્સ્થિતં બ્રહ્મ સંસારેષ્વ્ અપિ વર્તતામ્ ॥

તે બ્રહ્મચારિણઃ સર્વે વિહઙ્ગાઃ કામચારિણઃ
યોગધર્મમ્ અનુધ્યાન્તો વિહરન્તિ સ્મ તત્ર હ ॥

તેષાં તત્ર વિહઙ્ગાનાં ચરતાં સહચારિણામ્
નીપાનામ્ ઈશ્વરો રાજા વિભ્રાજઃ પૌરવાન્વયઃ ॥

વિભ્રાજમાનો વપુષા પ્રભાવેન સમન્વિતઃ
શ્રીમાન્ અન્તઃપુરવૃતો વનં તત્ પ્રવિવેશ હ ॥

સ્વતન્ત્રશ્ ચક્રવાકસ્ તુ સ્પૃહયામ્ આસ તં નૃપમ્
દૃષ્ટ્વાયાન્તં શ્રિયોપેતં ભવેયમ્ અહમ્ ઈદૃશઃ ॥

યદ્ય્ અસ્તિ સુકૃતં કિંચિત્ તપો વા નિયમો ઽપિ વા
ખિન્નો હ્ય્ અસ્મ્ય્ ઉપવાસેન તપસા નિષ્ફલેન ચ ॥