હરિવંશ · અધ્યાય 15

તસ્મિન્ન્ અન્તર્હિતે દેવે વચનાત્ તસ્ય વૈ વિભો
ચક્ષુર્ દિવ્યં સવિજ્ઞાનં પ્રાદુર્ આસીન્ મમાનઘ ॥

તતો ઽહં તાન્ અપશ્યં વૈ બ્રાહ્મણાન્ કૌશિકાત્મજાન્
આપગેય કુરુક્ષેત્રે યાન્ ઉવાચ વિભુર્ મમ ॥

બ્રહ્મદત્તો ઽભવદ્ રાજા યસ્ તેષાં સપ્તમો દ્વિજઃ
પિતૃવર્તીતિ વિખ્યાતો નામ્ના શીલેન કર્મણા ॥

શુકસ્ય કન્યા કૃત્વી તં જનયામ્ આસ પાર્થિવમ્
અણુહાત્ પાર્થિવશ્રેષ્ઠાત્ કામ્પિલ્યે નગરોત્તમે ॥

અણુહઃ કસ્ય વૈ પુત્રઃ કસ્મિન્ કાલે બભૂવ હ
રાજા ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો યસ્ય પુત્રો મહાયશાઃ ॥

બ્રહ્મદત્તો નરપતિઃ કિંવીર્યશ્ ચ બભૂવ હ
કથં ચ સપ્તમસ્ તેષાં સંબભૂવ નરાધિપઃ ॥

ન હ્ય્ અલ્પવીર્યાય શુકો ભગવાંલ્ લોકપૂજિતઃ
કન્યાં પ્રદદ્યાદ્ યોગાત્મા કૃત્વીં કીર્તિમતીં પ્રભુઃ ॥

એતદ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં શ્રોતું વિસ્તરેણ મહાદ્યુતે
બ્રહ્મદત્તસ્ય ચરિતં તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ ॥

યથા ચ વર્તમાનાસ્ તે સંસારેષુ દ્વિજાતયઃ
માર્કણ્ડેયેન કથિતાસ્ તદ્ ભવાન્ પ્રબ્રવીતુ મે ॥

પ્રતીપસ્ય સ રાજર્ષે તુલ્યકાલો નરાધિપઃ
પિતામહસ્ય મે રાજન્ બભૂવેતિ મયા શ્રુતમ્ ॥

બ્રહ્મદત્તો મહારાજો યોગી રાજર્ષિસત્તમઃ
રુતજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥

સખા હિ ગાલવો યસ્ય યોગાચાર્યો મહાયશાઃ
શિક્ષાં ઉત્પાદ્ય તપસા ક્રમો યેન પ્રવર્તિતઃ
કણ્ડરીકશ્ ચ યોગાત્મા તસ્યૈવ સચિવો ઽભવત્ ॥

જાત્યન્તરેષુ સર્વેષુ સહાયાઃ સર્વ એવ તે
સપ્તજાતિષુ સપ્તૈવ બભૂવુર્ અમિતૌજસઃ
યથોવાચ મહાતેજા માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ ॥

તસ્ય વંશમ્ અહં રાજન્ કીર્તયિષ્યામિ તચ્ છૃણુ
બ્રહ્મદત્તસ્ય પૌરાણં પૌરવસ્ય મહાત્મનઃ ॥

પુરુમિત્રસ્ય દાયાદો રાજા બૃહદિષુર્ નૃપ
બૃહદ્ધનુર્ બૃહદિષોઃ પુત્રસ્ તસ્ય મહાયશાઃ
આસીદ્ બૃહદિષોઃ પુત્રો બૃહદ્ધર્મેતિ વિશ્રુતઃ ।
બૃહદ્ધર્મેતિ વિખ્યાતો રાજા પરમધાર્મિકઃ ॥

સત્યજિત્ તસ્ય તનયો વિશ્વજિત્ તસ્ય ચાત્મજઃ
પુત્રો વિશ્વજિતશ્ ચાપિ સેનજિત્ પૃથિવીપતિઃ ॥

પુત્રાઃ સેનજિતશ્ ચાસંશ્ ચત્વારો લોકસંમતાઃ
રુચિરઃ શ્વેતકાશ્યશ્ ચ મહિમ્નારસ્ તથૈવ ચ
વત્સશ્ ચાવન્તકો રાજા યસ્યૈતે પરિ વત્સકાઃ ॥

રુચિરસ્ય તુ દાયાદઃ પૃથુષેણો મહાયશાઃ
પૃથુષેણસ્ય પારસ્ તુ પારાન્ નીપો ઽથ જજ્ઞિવાન્ ॥

નીપસ્યૈકશતં તાત પુત્રાણામ્ અમિતૌજસામ્
મહારથાનાં રાજેન્દ્ર શૂરાણાં બાહુશાલિનામ્
નીપા ઇતિ સમાખ્યાતા રાજાનઃ સર્વ એવ તે ॥

તેષાં વંશકરો રાજા નીપાનાં કીર્તિવર્ધનઃ
કામ્પિલ્યે સમરો નામ સ ચેષ્ટસમરો ઽભવત્ ॥

સમરસ્ય પુરઃ પારઃ સદશ્વ ઇતિ તે ત્રયઃ
પુત્રાઃ પરમધર્મજ્ઞાઃ પારપુત્રઃ પૃથુર્ બભૌ ॥

પૃથોસ્ તુ સુકૃતો નામ સુકૃતેનેહ કર્મણા
જજ્ઞે સર્વગુણોપેતો વિભ્રાજસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

વિભ્રાજસ્ય તુ પુત્રો ઽભૂદ્ અણુહો નામ પાર્થિવઃ
બભૌ શુકસ્ય જામાતા કૃત્વીભર્તા મહાયશાઃ ॥

પુત્રો ઽણુહસ્ય રાજર્ષિર્ બ્રહ્મદત્તો ઽભવત્ પ્રભુઃ
યોગાત્મા તસ્ય તનયો વિષ્વક્સેનઃ પરંતપઃ ॥

વિભ્રાજઃ પુનર્ આજાતઃ સુકૃતેનેહ કર્મણા
બ્રહ્મદત્તસ્ય તનયો વિષ્વક્સેન ઇતિ શ્રુતઃ ॥

વિષ્વક્સેનસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ દણ્ડસેનો મહીપતિઃ
ભલ્લાટશ્ ચ કુમારો ઽભૂદ્ રાધેયેન હતઃ પુરા ॥

દણ્ડસેનાત્મજઃ શૂરો મહાત્મા કુલવર્ધનઃ
ભલ્લાટપુત્રો દુર્બુદ્ધિર્ અભવજ્ જનમેજયઃ ॥

સ તેષામ્ અભવદ્ રાજા નીપાનામ્ અન્તકૃન્ નૃપઃ
ઉગ્રાયુધેન યસ્યાર્થે સર્વે નીપા વિનાશિતાઃ ॥

ઉગ્રાયુધઃ સ ચોત્સિક્તો મયા વિનિહતો યુધિ
દર્પાન્વિતો દર્પરુચિઃ સતતં ચાનયે રતઃ ॥

ઉગ્રાયુધઃ કસ્ય સુતઃ કસ્મિન્ વંશે ઽથ જજ્ઞિવાન્
કિમર્થં ચૈવ ભવતા નિહતસ્ તદ્ બ્રવીહિ મે ॥

અજમીઢસ્ય દાયાદો વિદ્વાન્ રાજા યવીનરઃ
ધૃતિમાંસ્ તસ્ય પુત્રસ્ તુ તસ્ય સત્યધૃતિઃ સુતઃ ॥

જજ્ઞે સત્યધૃતેઃ પુત્રો દૃઢનેમિઃ પ્રતાપવાન્
દૃઢનેમિસુતશ્ ચાપિ સુધર્મા નામ પાર્થિવઃ ॥

આસીત્ સુધર્મણઃ પુત્રઃ સાર્વભૌમઃ પ્રજેશ્વરઃ
સાર્વભૌમ ઇતિ ખ્યાતઃ પૃથિવ્યાં એકરાટ્ તદા ॥

તસ્યાન્વવાયે મહતિ મહાન્ પૌરવનન્દનઃ
મહતશ્ ચાપિ પુત્રસ્ તુ નામ્ના રુક્મરથઃ સ્મૃતઃ ॥
પુત્રો રુક્મરથસ્યાપિ સુપાર્શ્વો નામ પાર્થિવઃ ।
સુપાર્શ્વતનયશ્ ચાપિ સુમતિર્ નામ ધાર્મિકઃ ।
જજ્ઞે સંનતિમાન્ રાજા સંનતિર્ નામ વીર્યવાન્ ॥

તસ્ય વૈ સંનતેઃ પુત્રઃ કાર્તો નામ મહાબલઃ
શિષ્યો હિરણ્યનાભસ્ય કૌસલ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ચતુર્વિંશતિધા તેન પ્રોક્તાસ્ તાઃ સામસંહિતાઃ ।
સ્મૃતાસ્ તે પ્રાચ્યસામાનઃ કાર્તા નામ્ના તુ સામગાઃ ॥
કાર્તિર્ ઉગ્રાયુધઃ સો ઽથ વીરઃ પૌરવનન્દનઃ ।
બભૂવ યેન વિક્રમ્ય પૃષતસ્ય પિતામહઃ
નીપો નામ મહારાજ પાઞ્ચાલાધિપતિર્ હતઃ ॥

સ ચાપ્ય્ ઉગ્રાયુધસ્ તાત દુર્બુદ્ધિર્ વૈરકૃત્ સદા
પ્રદીપ્તચક્રો બલવાન્ નીપાન્તકરણો ઽભવત્ ॥

સ દર્પપૂર્ણો હત્વાજૌ નીપાન્ અન્યાંશ્ ચ પાર્થિવાન્
પિતર્ય્ ઉપરતે મહ્યં શ્રાવયામ્ આસ કિલ્બિષમ્ ॥

મામ્ અમાત્યૈઃ પરિવૃતં શયાનં ધરણીતલે
ઉગ્રાયુધસ્ય રાજેન્દ્ર દૂતો ઽભ્યેત્ય વયો ઽબ્રવીત્ ॥

અદ્ય ત્વં જનનીં ભીષ્મ ગન્ધકાલીં યશસ્વિનીં
સ્ત્રીરત્નં મમ ભાર્યાર્થે પ્રયચ્છ કુરુપુંગવ ॥

એવં રાજ્યં ચ તે સ્ફીતં બલાનિ ચ ન સંશયઃ
ત્વયા રાજ્યે ચ તે સ્થિતિમ્ ।
ચતુરઙ્ગયુતાન્ય્ અદ્ય ।
પ્રદાસ્યામિ યથાકામમ્ અહં વૈ રત્નભાગ્ ભુવિ ॥

રાષ્ટ્રસ્યેચ્છસિ ચેત્ સ્વસ્તિ પ્રાણાનાં વા કુલસ્ય વા
શાસને મમ તિષ્ઠસ્વ ન હિ તે શાન્તિર્ અન્યથા ॥

અધઃ પ્રસ્તારશયને શયાનસ્ તેન ચોદિતઃ
દૂતાન્તરિતમ્ એતદ્ વૈ વાક્યમ્ અગ્નિશિખોપમમ્ ॥

તતો ઽહં તસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ વિજ્ઞાય મતમ્ અચ્યુત
આજ્ઞપ્તવાન્ વૈ સંગ્રામે સેનાધ્યક્ષાંશ્ ચ સર્વશઃ ॥

મમ પ્રજ્વલિતં ચક્રં નિશામ્યૈતત્ સુદુર્જયમ્
શત્રવો વિદ્રવન્ત્ય્ આજૌ દર્શનાદ્ એવ ભારત ॥

વિચિત્રવીર્યં બાલં ચ મદપાશ્રયમ્ એવ ચ
દૃષ્ટ્વા ક્રોધપરીતાત્મા યુદ્ધાયૈવ મનો દધે ॥

નિગૃહીતસ્ તદાહં તુ સચિવૈર્ મન્ત્રકોવિદૈઃ
ઋત્વિગ્ભિર્ દેવકલ્પૈશ્ ચ સુહૃદ્ભિર્ નરપુંગવ ॥

સ્નિગ્ધૈશ્ ચ શાસ્ત્રવિદ્ભિશ્ ચ સંયુગસ્ય નિવર્તને
કારણં શ્રાવિતશ્ ચાસ્મિ યુક્તરૂપં તદાનઘ ॥

પ્રવૃત્તચક્રઃ પાપો ઽસૌ ત્વં ચાશૌચગતઃ પ્રભો
ન ચૈષ પ્રથમઃ કલ્પો યુદ્ધં નામ કદાચન ॥

તે વયં સામ પૂર્વં વૈ દાનં ભેદં તથૈવ ચ
પ્રયોક્ષ્યામસ્ તતઃ શુદ્ધો દૈવતાન્ય્ અભિવાદ્ય ચ ॥

કૃતસ્વસ્ત્યયનો વિપ્રૈર્ હુત્વાગ્નીન્ વાચ્ય ચ દ્વિજાન્
બ્રાહ્મણૈર્ અભ્યનુજ્ઞાતઃ પ્રયાસ્યસિ જયાય વૈ ॥

અસ્ત્રાણિ ન પ્રયોજ્યાનિ ન પ્રવેશ્યશ્ ચ સંગરઃ
આશૌચે વર્તમાનેન વૃદ્ધાનામ્ ઇતિ શાસનમ્ ॥

સામદાનાદિભિઃ પૂર્વમ્ અપિ ભેદેન વા તતઃ
તં હનિષ્યસિ વિક્રમ્ય શમ્બરં મઘવાન્ ઇવ ॥

પ્રાજ્ઞાનાં વચનં કાલે વૃદ્ધાનાં ચ વિશેષતઃ
શ્રોતવ્યમ્ ઇતિ તચ્ છ્રુત્વા નિવૃત્તો ઽસ્મિ નરાધિપ ॥

તતસ્ તૈઃ સ ક્રમઃ સર્વઃ પ્રયુક્તઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ
તસ્મિન્ કાલે કુરુશ્રેષ્ઠ કર્મ ચારબ્ધમ્ ઉત્તમમ્ ॥

સ સામાદિભિર્ અપ્ય્ આદાવ્ ઉપાયૈઃ શાસ્ત્રચિન્તકૈઃ
અનુનીયમાનો દુર્બુદ્ધિર્ અનુનેતું ન શક્યતે ॥

પ્રવૃત્તં તસ્ય તચ્ ચક્રમ્ અધર્મનિરતસ્ય વૈ
પરદારાભિલાષેણ સદ્યસ્ તાત નિવર્તિતમ્ ॥

ન ત્વ્ અહં તસ્ય જાને વૈ નિવૃત્તં ચક્રમ્ ઉત્તમમ્
હતં સ્વકર્મણા તત્ તુ પૂર્વં સદ્ભિશ્ ચ નિન્દિતમ્ ॥

કૃતશૌચઃ શરાવાપી રથી નિષ્ક્રમ્ય વૈ પુરાત્
કૃતસ્વસ્ત્યયનો વિપ્રૈઃ પ્રાયોધયમ્ અહં રિપુમ્ ॥

તતઃ સંસર્ગમ્ આગમ્ય બલેનાસ્ત્રબલેન ચ
ત્ર્યહમ્ ઉન્મત્તવદ્ યુદ્ધં દેવાસુરમ્ ઇવાભવત્ ॥

સ મયાસ્ત્રપ્રતાપેન નિર્દગ્ધો રણમૂર્ધનિ
પપાતાભિમુખઃ શૂરસ્ ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્ અરિંદમ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તાત કામ્પિલ્યાત્ પૃષતો ઽભ્યયાત્
હતે નીપેશ્વરે ચૈવ હતે ચોગ્રાયુધે નૃપે ॥

આહિચ્છત્રં સ્વકં રાજ્યં પિત્ર્યં પ્રાપ્ય મહાદ્યુતિઃ
દ્રુપદસ્ય પિતા રાજન્ મમૈવાનુમતે તદા ॥

તતો ઽર્જુનેન તરસા નિર્જિત્ય દ્રુપદં રણે
અહિચ્છત્રં સકામ્પિલ્યં દ્રોણાયાથાપવર્જિતમ્ ॥

પ્રતિગૃહ્ય તતો દ્રોણ ઉભયં જયતાં વરઃ
કામ્પિલ્યં દ્રુપદાયૈવ પ્રાયચ્છદ્ વિદિતં તવ ॥

એષ તે દ્રુપદસ્યાદૌ બ્રહ્મદત્તસ્ય ચૈવ હ
વંશઃ કાર્ત્સ્ન્યેન વૈ પ્રોક્તો વીરસ્યોગ્રાયુધસ્ય ચ ॥

અતસ્ તે વર્તયિષ્યે ઽહમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
ગીતં સનત્કુમારેણ માર્કણ્ડેયાય પૃચ્છતે ॥

શ્રાદ્ધસ્ય ફલમ્ ઉદ્દિશ્ય નિયતં સુકૃતસ્ય ચ
તન્નિબોધ મહારાજ સપ્તજાતિષુ ભારત ॥

સગાલવસ્ય ચરિતં કણ્ડરીકસ્ય ચૈવ હ
બ્રહ્મદત્તતૃતીયાનાં યોગિનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ॥