હરિવંશ · અધ્યાય 12

તતો હં તસ્ય વચનાન્ માર્કણ્ડેયં સમાહિતઃ
પ્રશ્નં તમ્ એવાન્વપૃચ્છં યન્ મે પૃષ્ટઃ પુરા પિતા ॥

સ મામ્ ઉવાચ ધર્માત્મા માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ
ભીષ્મ વક્ષ્યામિ તત્ત્વેન શૃણુષ્વ પ્રયતો નઘ ॥

મયાપિ હિ પ્રસાદાદ્ વૈ દીર્ઘાયુષ્ટ્વં પિતુઃ પ્રભો
પિતૃભક્ત્યૈવ લબ્ધં ચ પ્રાગ્લોકે પરમં યશઃ ॥

સો હં યુગસ્ય પર્યન્તે બહુવર્ષસહસ્રિકે
અધિરુહ્ય ગિરિં મેરું તપો તપ્યં સુદુશ્ચરમ્ ॥

તતઃ કદાચિત્ પશ્યામિ દિવં પ્રજ્વાલ્ય તેજસા
વિમાનં મહદ્ આયાન્તમ્ ઉત્તરેણ ગિરેસ્ તદા ॥

અપશ્યં તત્ર ચૈવાહં શયાનં દીપ્તતેજસમ્
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષમ્ અગ્નાવ્ અગ્નિમ્ ઇવાહિતમ્ ॥

સો હં તસ્મૈ નમસ્ કૃત્વા પ્રણમ્ય શિરસા પ્રભુમ્
સંનિવિષ્ટં વિમાનસ્થં પાદ્યાર્ઘ્યાભ્યાં અપૂજયમ્ ॥

અપૃચ્છં ચૈવ દુર્ધર્ષં વિદ્યામ ત્વામ્ કથં પ્રભો
દૈવતં હ્ય્ અસિ દેવાનામ્ ઇતિ મે વર્તતે મતિઃ ॥

સ મામ્ ઉવાચ ધર્માત્મા સ્મયમાન ઇવાનઘ
ન તે તપઃ સુચરિતં યેન માં નાવબુધ્યસે ॥

ક્ષણેનૈવ પ્રમાણં સ બિભ્રદ્ અન્યદ્ અનુત્તમમ્
રૂપેણ ન મયા કશ્ચિદ્ દૃષ્ટપૂર્વઃ પુમાન્ ક્વચિત્ ॥

વિદ્ધિ માં બ્રહ્મણઃ પુત્રં માનસં પૂર્વજં પ્રભો
તપોવીર્યાત્ સમુત્પન્નં નારાયણગુણાત્મકમ્ ॥

સનત્કુમાર ઇતિ યઃ શ્રુતો વેદેષુ વૈ પુરા
સો સ્મિ ભાર્ગવ ભદ્રં તે કં કામં કરવાણિ તે ॥

યે ત્વ્ અન્યે બ્રહ્મણઃ પુત્રા યવીયાંસસ્ તુ તે મમ
ભ્રાતરઃ સપ્ત દુર્ધર્ષા યેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

ક્રતુર્ વસિષ્ઠઃ પુલહઃ પુલસ્ત્યો ત્રિસ્ તથાઙ્ગિરાઃ
મરીચિસ્ તુ તથા વિદ્વાન્ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ ।
ત્રીંલ્ લોકાણ્ ધારયન્તીમાન્ દેવદાનવપૂજિતાઃ ॥

વયં તુ યતિધર્માણ આરોપ્યાત્માનમ્ આત્મનિ
પ્રજાધર્મં ચ કામં ચ વર્તયામો મહામુને ॥

યથોત્પન્નસ્ તથૈવાહં કુમાર ઇતિ વિદ્ધિ મામ્
તસ્માત્ સનત્કુમારેતિ નામૈતન્ મે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

મદ્ભક્ત્યા તે તપશ્ ચીર્ણં મમ દર્શનકાઙ્ક્ષયા
એષ દૃષ્ટો સિ ભવતા કં કામં કરવાણિ તે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં તમ્ અહં પ્રત્યવોચં સનાતનમ્
અનુજ્ઞાતો ભગવતા પ્રીયતા તેન ભારત ॥

તતો હમ્ અર્થમ્ એતં વૈ તમ્ અપૃચ્છં સનાતનમ્
પૃષ્ટઃ પિતૄણાં સર્ગં ચ ફલં શ્રાદ્ધસ્ય ચાનઘ
ચિચ્છેદ સંશયં ભીષ્મ સ તુ દેવેશ્વરો મમ ॥

સ મામ્ ઉવાચ પ્રીતાત્મા કથાન્તે બહુવાર્ષિકે
રમે ત્વયાહં વિપ્રર્ષે શૃણુ સર્વં યથાતથમ્ ॥

દેવાન્ અસૃજત બ્રહ્મા માં યક્ષ્યન્તીતિ ભાર્ગવ
તમ્ ઉત્સૃજ્ય તદાત્માનમ્ અયજંસ્ તે ફલાર્થિનઃ ॥

તે શપ્તા બ્રહ્મણા મૂઢા નષ્ટસંજ્ઞા વિચેતસઃ
ન સ્મ કિંચિત્ પ્રજાનન્તિ તતો લોકો વ્યમુહ્યત ॥

તે ભૂયઃ પ્રણતાઃ સર્વે પ્રાયાચન્ત પિતામહમ્
અનુગ્રહાય લોકાનાં તતસ્ તાન્ અબ્રવીત્ પ્રભુઃ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તં ચરધ્વં વૈ વ્યભિચારો હિ વઃ કૃતઃ
પુત્રાંશ્ ચ પરિપૃચ્છધ્વં તતો જ્ઞાનમ્ અવાપ્સ્યથ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તક્રિયાર્થં તે પુત્રાન્ પપ્રચ્છુર્ આર્તવત્
તેભ્યસ્ તે પ્રયતાત્માનઃ શશંસુર્ તનયાસ્ તદા ॥

પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ધર્મજ્ઞા વાઙ્મનઃકર્મજાનિ વૈ
શંસન્તિ કુશલા નિત્યં ચક્ષુષ્મન્તો હિ તત્ત્વતઃ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તાર્થતત્ત્વજ્ઞા લબ્ધસંજ્ઞા દિવૌકસઃ
ગમ્યતાં પુત્રકાશ્ ચેતિ પુત્રૈર્ ઉક્તાશ્ ચ તે તદા ॥

અભિશપ્તાસ્ તુ તે દેવાઃ પુત્રવાક્યેન તેન વૈ
પિતામહમ્ ઉપાગચ્છન્ સંશયચ્છેદનાય વૈ ॥

તતસ્ તાન્ અબ્રવીદ્ દેવો યૂયં વૈ બ્રહ્મવાદિનઃ
તસ્માદ્ યદ્ ઉક્તા યૂયં તૈસ્ તત્ તથા ન તદ્ અન્યથા ॥

યૂયં શરીરકર્તારસ્ તેષાં દેવા ભવિષ્યથ
તે તુ જ્ઞાનપ્રદાતારઃ પિતરો વો ન સંશયઃ ॥

અન્યોન્યપિતરો યૂયં તે ચૈવેતિ નિબોધત
દેવાશ્ ચ પિતરશ્ ચૈવ તદ્ બુધ્યધ્વં દિવૌકસઃ ॥

તતસ્ તે પુનર્ આગમ્ય પુત્રાન્ ઊચુર્ દિવૌકસઃ
બ્રહ્મણા છિન્નસંદેહાઃ પ્રીતિમન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

યૂયં વૈ પિતરો સ્માકં યૈર્ વયં પ્રતિબોધિતાઃ
ધર્મજ્ઞાઃ કશ્ ચ વઃ કામઃ કો વરો વઃ પ્રદીયતામ્
યદ્ ઉક્તં ચૈવ યુષ્માભિસ્ તત્ તથા ન તદ્ અન્યથા ॥

ઉક્તાશ્ ચ યસ્માદ્ યુષ્માભિઃ પુત્રકા ઇતિ વૈ વયમ્
તસ્માદ્ ભવન્તઃ પિતરો ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥

યો નિષ્ટ્વા ચ પિતૄન્ શ્રાદ્ધૈઃ ક્રિયાઃ કાશ્ચિત્ કરિષ્યતિ
રાક્ષસા દાનવા નાગાઃ ફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ તસ્ય તત્ ॥

શ્રાદ્ધૈર્ આપ્યાયિતાશ્ ચૈવ પિતરઃ સોમમ્ અવ્યયમ્
આપ્યાય્યમાનં યુષ્માભિર્ વર્ધયિષ્યન્તિ નિત્યદા ॥

શ્રાદ્ધૈર્ આપ્યાયિતઃ સોમો લોકમ્ આપ્યાયયિષ્યતિ
સમુદ્રપર્વતવનં જંગમાજંગમૈર્ વૃતમ્ ॥

શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામાશ્ ચ યે કરિષ્યન્તિ માનવાઃ
તેભ્યઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ ચૈવ દાસ્યન્તિ પિતરઃ સદા ॥

શ્રાદ્ધે ચ યે પ્રદાસ્યન્તિ ત્રીન્ પિણ્ડાન્ નામગોત્રતઃ
સર્વત્ર વર્તમાનાંસ્ તાન્ પિતરઃ સપિતામહાઃ
ભાવયિષ્યન્તિ સતતં શ્રાદ્ધદાનેન પૂજિતાઃ ॥

ઇતિ તદ્ વચનં સત્યં ભવત્વ્ અદ્ય દિવૌકસઃ
પુત્રાશ્ ચ પિતરશ્ ચૈવ વયં સર્વે પરસ્પરમ્ ॥

ત એતે પિતરો દેવા દેવાશ્ ચ પિતરસ્ તથા
અન્યોન્યપિતરો હ્ય્ એતે દેવાશ્ ચ પિતરશ્ ચ હ ॥