હરિવંશ · અધ્યાય 11

કથં વૈ શ્રાદ્ધદેવત્વમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિપ્રાગ્ર્ય શ્રાદ્ધસ્ય ચ પરં વિધં
પિતૄણામ્ આદિસર્ગં ચ ક એતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ ॥

એવં ચ શ્રુતમ્ અસ્માભિઃ કથ્યમાનં દ્વિજાતિભિઃ
સ્વર્ગસ્થાઃ પિતરો ન્યે સ્મ દેવાનામ્ અપિ દેવતાઃ
ઇતિ દેવવિદઃ પ્રાહુર્ એતદ્ ઇચ્છામિ વેદિતું ॥

યાવન્તશ્ ચ ગણાઃ પ્રોક્તા યચ્ ચ તેષાં પરં બલમ્
યથા ચ કૃતમ્ અસ્માભિઃ શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ॥

પ્રીતાશ્ ચ પિતરો યેન શ્રેયસા યોજયન્તિ હિ
એતદ્ વૈ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમ્ ઉત્તમમ્ ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ પિતૄણાં સર્ગમ્ ઉત્તમમ્
માર્કણ્ડેયેન કથિતં ભીષ્માય પરિપૃચ્છતે ॥

અપૃચ્છદ્ ધર્મરાજો હિ શરતલ્પગતં પુરા
એવમ્ એવ પુરા પ્રશ્નં યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

તત્ તે નુપૂર્વ્યા વક્ષ્યામિ ભીષ્મેણોદાહૃતં યથા
ગીતં સનત્કુમારેણ માર્કણ્ડેયાય પૃચ્છતે ॥

પુષ્ટિકામેન ધર્મજ્ઞ કથં પુષ્ટિર્ અવાપ્યતે
એતદ્ આખ્યાતમ્ ઇચ્છામિ કિં કુર્વાણો ન શોચતિ ॥

શ્રાદ્ધૈઃ પ્રીણાતિ હિ પિતૄન્ સર્વકામફલૈસ્ તુ યઃ
તત્પરઃ પ્રયતઃ શ્રાદ્ધી પ્રેત્ય ચેહ ચ મોદતે ॥

પિતરો ધર્મકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય ચાભિભો
પુષ્ટિકામસ્ય પુષ્ટિં ચ પ્રયચ્છન્તિ યુધિષ્ઠિર ॥

વર્તન્તે પિતરઃ સ્વર્ગે કેષાંચિન્ નરકે પુનઃ
પ્રાણિનાં નિયતં હ્ય્ ઉક્તમ્ કર્મજં ફલમ્ ઉચ્યતે ॥

શ્રાદ્ધાનિ ચૈવ કુર્વન્તિ ફલકામા ન સંશયઃ
અભિસંધાય પિતરં પિતુષ્ ચ પિતરં તથા
પિતુઃ પિતામહં ચૈવ ત્રિષુ પિણ્ડેશુ નિત્યદા ॥

તાનિ શ્રાદ્ધાનિ દત્તાનિ કથં ગચ્છન્ત્ય્ અથો પિતૄન્
કથં ચ શક્તાસ્ તે દાતું નિરયસ્થાઃ ફલં પુનઃ
કે વા તે પિતરો ન્યે સ્મ કાન્ યજામો વયં પુનઃ ॥

દેવા અપિ પિતૄન્ સ્વર્ગે યજન્તીતિ ચ નઃ શ્રુતં
એતદ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં શ્રોતું વિસ્તરેણ મહાદ્યુતે ॥

સ ભવાન્ કથયત્વ્ એનાં કથામ્ અમિતબુદ્ધિમાન્
યથા દત્તં પિતૄણાં વૈ તારણાયેહ કલ્પતે ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ યથાતત્ત્વમ્ અરિંદમ
યે ચ તે પિતરો ન્યે સ્મ યાન્ યજામો વયં પુનઃ ।
પિત્રા મમ પુરા ગીતં લોકાન્તરગતેન વૈ ॥

શ્રાદ્ધકાલે મમ પિતુર્ મયા પિણ્ડઃ સમુદ્યતઃ
તં પિતા મમ હસ્તેન ભિત્ત્વા ભૂમિમ્ અયાચત ॥

હસ્તાભરણપૂર્ણેન કેયૂરભરિતેન ચ
રક્તાઙ્ગુલિતલેનાથ યથા દૃષ્ટઃ પુરા મયા ॥

નૈષ કલ્પવિધિર્ દૃષ્ટ ઇતિ નિશ્ચિત્ય ચાપ્ય્ અહમ્
કુશેષ્વ્ એવ તદા પિણ્ડં દત્તવાન્ અવિચારયન્ ॥

તતઃ પિતા મે સુપ્રીતો વાચા મધુરયા તદા
ઉવાચ ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રીયમાણો મયાનઘ ॥

ત્વયા દાયાદવાન્ અસ્મિ કૃતાર્થો મુત્ર ચેહ ચ
સત્પુત્રેણ ત્વયા પુત્ર ધર્મજ્ઞેન વિપશ્ચિતા ॥

મયા ચ તવ જિજ્ઞાસા પ્રયુક્તૈષા દૃઢવ્રત
વ્યવસ્થાનં ચ ધર્મેષુ કર્તું લોકસ્ય ચાનઘ ॥

પ્રમાણં યદ્ ધિ કુરુતે ધર્માચારેષુ પાર્થિવઃ
પ્રજાસ્ તદ્ અનુવર્તન્તે પ્રમાણાચરિતં સદા ॥

ત્વયા ચ ભરતશ્રેષ્ઠ વેદધર્માશ્ ચ શાશ્વતાઃ
કૃતાઃ પ્રમાણં પ્રીતિશ્ ચ મમ નિર્વર્તિતાતુલા ॥

તસ્માત્ તવાહં સુપ્રીતઃ પ્રીત્યા વરમ્ અનુત્તમમ્
દદાનિ ત્વં પ્રતીચ્છસ્વ ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્ ॥

ન તે પ્રભવિતા મૃત્યુર્ યાવજ્ જીવિતુમ્ ઇચ્છસિ
ત્વત્તો ભ્યનુજ્ઞાં સંપ્રાપ્ય મૃત્યુઃ પ્રભવિતા તવ ॥

કિં વા તે પ્રાર્થિતં ભૂયો દદાનિ વરમ્ ઉત્તમમ્
તદ્ બ્રૂહિ ભરતશ્રેષ્ઠ યત્ તે મનસિ વર્તતે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં તમ્ અહમ્ અભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ
અબ્રુવં કૃતકૃત્યો હં પ્રસન્ને ત્વયિ સત્તમ ॥

યદિ ત્વ્ અનુગ્રહં ભૂયસ્ ત્વત્તો ર્હામિ મહાદ્યુતે
પ્રશ્નમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં કિંચિદ્ વ્યાહૃતં ભવતા સ્વયમ્ ॥

સ મામ્ ઉવાચ ધર્માત્મા બ્રૂહિ ભીષ્મ યદ્ ઇચ્છસિ
છેત્તાસ્મિ સંશયં તાત યન્ માં પૃચ્છસિ ભારત ॥

અપૃચ્છં તમ્ અહં તાત તત્રાન્તર્હિતમ્ એવ ચ
ગતં સુકૃતિનાં લોકં જાતકૌતૂહલસ્ તદા ॥

શ્રૂયન્તે પિતરો દેવા દેવાનામ્ અપિ દેવતાઃ
તે વાથ પિતરો ન્યે વા કાન્ યજામો વયં પુનઃ ॥

કથં ચ દત્તમ્ અસ્માભિઃ શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્
લોકાન્તરગતાંસ્ તાત કિં નુ શ્રાદ્ધસ્ય વૈ ફલમ્ ॥

અત્ર મે સંશયસ્ તીવ્રઃ કૌતૂહલમ્ અતીવ ચ
તદ્ બ્રૂહિ મમ ધર્મજ્ઞ સર્વજ્ઞો હ્ય્ અસિ મે મતઃ ॥

સંક્ષેપેણૈવ તે વક્ષ્યે યન્ માં પૃચ્છસિ ભારત
પિતૄણાં કારણં શ્રાદ્ધે ફલં દત્તસ્ય ચાનઘ
પિતરશ્ ચ યથોદ્ભૂતાઃ શૃણુ સર્વં સમાહિતઃ ॥

આદિદેવસુતાસ્ તાત પિતરો દિવિ દેવતાઃ
તાન્ યજન્તિ સ્મ લોકા વૈ સદેવનરદાનવાઃ
સયક્ષરક્ષોગન્ધર્વાઃ સકિંનરમહોરગાઃ ॥

આપ્યાયિતાશ્ ચ તે શ્રાદ્ધૈઃ પુનર્ આપ્યાયયન્તિ વૈ
જગત્ સદેવગન્ધર્વમ્ ઇતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્ ॥

તાન્ યજસ્વ મહાભાગાઞ્ શ્રાદ્ધી શ્રાદ્ધૈર્ અતન્દ્રિતઃ
તે તે શ્રેયો વિધાસ્યન્તિ સર્વકામફલપ્રદાઃ ॥

ત્વયૈવારાધ્યમાનાસ્ તે નામગોત્રાદિકીર્તનૈઃ
અસ્માન્ આપ્યાયયિષ્યન્તિ સ્વર્ગસ્થાન્ અપિ ભારત ॥

માર્કણ્ડેયસ્ તુ તે શેષમ્ એતત્ સર્વં વદિષ્યતિ
એષ વૈ પિતૃભક્તશ્ ચ વિદિતાત્મા ચ ભાર્ગવઃ ॥

ઉપસ્થિતશ્ ચ શ્રાદ્ધે દ્ય મમૈવાનુગ્રહાય વૈ
એનં પૃચ્છ મહાભાગમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તરધીયત ॥